PhuongThuc.comPhương Thức
Phương thức biểu đạt trong thơ quen thuộc

Đoạn trích Đất Nước của Nguyễn Khoa Điềm: biểu cảm kết hợp nghị luận

Đoạn trích Đất Nước lấy biểu cảm làm chính, kết hợp nghị luận rất rõ, nên hay được gọi là thơ chính luận trữ tình. Dấu hiệu từng phương thức và cách trả lời đề.

Wide view of terraced rice fields and a small river winding past a village of tiled roofs at golden hour, farmers far away bending over the paddies

Cách xác định phổ biến: đoạn trích Đất Nước có phương thức biểu đạt chính là biểu cảm, kết hợp nghị luận. Đây là trường hợp nghị luận nổi lên rõ hơn hẳn so với phần lớn bài thơ trong chương trình: đoạn thơ có hệ thống ý về cội nguồn, định nghĩa và trách nhiệm với Đất Nước, dẫn tới một tư tưởng trung tâm là Đất Nước của Nhân dân. Vì vậy nhiều tài liệu gọi đây là thơ chính luận trữ tình.

Đoạn trích thuộc chương V của trường ca Mặt đường khát vọng, Nguyễn Khoa Điềm viết năm 1971 ở chiến khu Trị – Thiên, hướng tới thế hệ trẻ ở các đô thị miền Nam. Bài này giải thích vì sao biểu cảm vẫn được xem là chính dù nghị luận rất rõ, chỉ ra dấu hiệu của từng phương thức, và gợi ý cách trả lời khi đề hỏi về phương thức hoặc tác dụng của sự kết hợp.

Vì sao Đất Nước có nghị luận rõ hơn các bài thơ khác

Phần lớn bài thơ trữ tình có thể có vài câu suy ngẫm, nhưng hiếm khi có cả một mạch ý được tổ chức như một lập luận. Đoạn trích Đất Nước thì khác. Nó đặt ra những câu hỏi lớn: Đất Nước có từ bao giờ, Đất Nước là gì, mỗi người có trách nhiệm gì với Đất Nước, và ai làm ra Đất Nước. Mỗi câu hỏi được trả lời bằng một chuỗi hình ảnh như những dẫn chứng.

Chẳng hạn, để trả lời câu hỏi Đất Nước có từ bao giờ, tác giả mở bằng Khi ta lớn lên Đất Nước đã có rồi, rồi đưa ra những minh chứng quen thuộc: những câu chuyện ngày xửa ngày xưa mẹ thường hay kể, miếng trầu bà ăn, tóc mẹ búi sau đầu, cái kèo cái cột thành tên. Lối triển khai từ một nhận định chung tới những dẫn chứng cụ thể chính là dấu hiệu của nghị luận.

Phần cuối đoạn trích, tác giả nêu thẳng tư tưởng: Để Đất Nước này là Đất Nước Nhân dân. Đây là kết luận của cả một mạch suy nghĩ, được chuẩn bị bằng những ý trước đó về những con người vô danh đã giữ và truyền lại hạt lúa, ngọn lửa, giọng nói, tên xã tên làng. Cấu trúc như vậy cho thấy nghị luận không chỉ thoáng qua mà là một trục lớn của đoạn trích.

Biểu cảm vẫn là chính: căn cứ ở giọng điệu và hình ảnh

Dù có lập luận, đoạn trích không phải văn bản nghị luận. Ý tưởng về Đất Nước được nói bằng giọng tâm tình của chàng trai nói với cô gái: Đất là nơi anh đến trường / Nước là nơi em tắm. Những tiếng gọi em ơi em, lời nhắn nhủ ân cần về trách nhiệm phải biết gắn bó và san sẻ, đều mang màu cảm xúc. Lí lẽ đi qua lời thủ thỉ, không qua lời tranh biện.

Dẫn chứng trong đoạn cũng là dẫn chứng của thơ: phong tục, ca dao, truyền thuyết, địa danh, những hình ảnh gần gũi trong đời sống thường ngày. Chúng không được đưa ra như số liệu hay sự kiện để chứng minh khách quan, mà như những kỉ niệm chung gợi lên sự gần gũi, thiêng liêng. Mỗi dẫn chứng đồng thời là một hình ảnh mang cảm xúc.

Vì vậy, cách xác định phổ biến giữ biểu cảm làm phương thức chính, coi nghị luận là phương thức kết hợp quan trọng. Khi trả lời, em trả lời gọn: biểu cảm kết hợp nghị luận, cảm xúc và suy tư hoà quyện. Có tài liệu gọi đây là chất chính luận và chất trữ tình hoà quyện; cách gọi này cũng được chấp nhận nếu em giải thích được.

Dấu hiệu nhận ra nghị luận trong đoạn trích

Câu nhận định khái quát. Những câu nêu một ý chung như Đất Nước đã có rồi, Đất Nước là máu xương của mình, Đất Nước Nhân dân. Đây là các luận điểm nhỏ được rải trong đoạn.

Chuỗi minh chứng đi sau nhận định. Sau mỗi nhận định là một chuỗi hình ảnh, phong tục, địa danh như những dẫn chứng để làm rõ. Đọc kĩ sẽ thấy quan hệ nhận định – dẫn chứng lặp lại nhiều lần.

Từ ngữ mang tính lập luận. Các cấu trúc như khi... thì..., để..., phải biết..., cũng như những câu định nghĩa dạng là, đều mang dáng lập luận, giải thích.

Kết luận tư tưởng. Phần cuối đi tới tư tưởng Đất Nước của Nhân dân, Đất Nước của ca dao thần thoại. Đây là kết luận của cả mạch suy nghĩ.

Cách đưa dấu hiệu vào câu trả lời. Khi đề hỏi các phương thức, chọn một câu nhận định làm căn cứ cho nghị luận và một tiếng gọi hoặc lời nhắn nhủ làm căn cứ cho biểu cảm. Hai dẫn chứng ngắn là đủ để câu trả lời thuyết phục.

Có miêu tả, tự sự hay thuyết minh không

Đoạn trích có những hình ảnh cụ thể như miếng trầu, tóc mẹ búi sau đầu, hạt gạo xay giã giần sàng, những núi Vọng Phu, hòn Trống Mái, núi Bút non Nghiên. Những hình ảnh này không được tả kĩ về đường nét, màu sắc, mà được nhắc tới như dấu hiệu văn hoá. Vì vậy cách xác định phổ biến không nêu miêu tả là phương thức kết hợp đáng kể.

Tự sự cũng chỉ thấp thoáng, chẳng hạn khi nhắc những câu chuyện ngày xửa ngày xưa hay truyền thuyết Lạc Long Quân và Âu Cơ. Đây là những chi tiết được gợi lại chứ không được kể thành chuyện có diễn biến. Còn thuyết minh thì không có mặt, vì đoạn trích không nhằm cung cấp tri thức khách quan về địa lí hay lịch sử.

Học sinh đôi khi nêu thêm những phương thức này để câu trả lời trông đầy đủ hơn. Thực ra liệt kê thừa dễ cho thấy chưa đọc kĩ ngữ liệu. Với Đất Nước, câu trả lời biểu cảm kết hợp nghị luận là đủ và trúng. Nếu đoạn trích được cắt có một chi tiết kể rõ, em có thể nhắc thêm yếu tố tự sự, nhưng nên nói rõ đó là yếu tố nhỏ.

So sánh với các bài thơ có nghị luận khác

Để thấy vị trí của nghị luận trong Đất Nước, có thể đặt đoạn trích cạnh hai bài thơ khác cũng có yếu tố này. Bảng dưới theo cách xác định phổ biến.

Bài thơPhương thức chínhMức độ nghị luận
Đất Nước (Nguyễn Khoa Điềm)Biểu cảmRõ và xuyên suốt: có hệ thống nhận định, dẫn chứng, kết luận tư tưởng
Mùa xuân nho nhỏ (Thanh Hải)Biểu cảmỞ một số khổ cuối, suy ngẫm về lẽ sống cống hiến
Nói với con (Y Phương)Biểu cảmỞ nửa sau, lời khái quát về người đồng mình và lời dặn
Sóng (Xuân Quỳnh)Biểu cảmChỉ có suy tư trữ tình, thường không gọi là nghị luận

Bảng cho thấy nghị luận trong thơ trữ tình có nhiều mức. Ở mức thấp, đó chỉ là suy tư; ở mức cao như Đất Nước, đó là một mạch lập luận thật sự. Biết vị trí của từng bài trên thang này giúp em quyết định có nêu nghị luận hay không và nêu với mức nhấn mạnh nào.

Xử lí khi đề cắt những phần khác nhau của đoạn trích

Đoạn trích Đất Nước khá dài, nên đề thường chỉ cắt một phần. Mỗi phần có độ đậm nhạt khác nhau giữa hai phương thức, và câu trả lời nên phản ánh điều đó:

  1. Phần nói về cội nguồn, mở bằng câu Đất Nước đã có rồi: nêu biểu cảm kết hợp nghị luận, dẫn chứng là nhận định mở đầu và chuỗi hình ảnh phong tục, ca dao đi theo sau.
  2. Phần định nghĩa Đất Nước qua chiết tự đất và nước: biểu cảm nổi lên qua lời tâm tình anh – em và hình ảnh đôi lứa; nghị luận nằm ở cách giải thích khái niệm theo nhiều chiều không gian, thời gian.
  3. Phần nói về trách nhiệm, với lời nhắn em ơi em: biểu cảm trực tiếp rất rõ qua tiếng gọi và lời dặn, nghị luận ở các câu khẳng định trách nhiệm phải biết gắn bó, san sẻ, hoá thân.
  4. Phần về những thắng cảnh như núi Vọng Phu, hòn Trống Mái: nghị luận qua cách nhìn mỗi địa danh như một phần đời của Nhân dân, biểu cảm qua thái độ trân trọng.
  5. Phần kết về Đất Nước Nhân dân: nghị luận đậm nhất vì đây là kết luận tư tưởng; vẫn nêu biểu cảm vì kết luận được nói bằng giọng thiết tha, gắn với ca dao thần thoại.

Dù phần nào, câu trả lời vẫn giữ khung chung: biểu cảm kết hợp nghị luận. Thứ thay đổi là dẫn chứng và mức nhấn mạnh. Ghi nhớ năm phần như trên giúp em không phải đoán khi gặp đoạn cắt lạ, và câu trả lời luôn bám đúng văn bản đề đưa ra.

Tác dụng của sự kết hợp biểu cảm và nghị luận

Đề đọc hiểu đôi khi hỏi tác dụng của sự kết hợp hai phương thức. Ý thứ nhất: nghị luận giúp tư tưởng về Đất Nước được trình bày mạch lạc, có chiều sâu, đi từ cội nguồn tới định nghĩa rồi tới trách nhiệm và kết luận về vai trò của Nhân dân. Người đọc không chỉ cảm mà còn hiểu.

Ý thứ hai: biểu cảm làm cho tư tưởng ấy trở nên gần gũi, thấm thía. Những khái niệm lớn được nói bằng lời tâm tình của đôi lứa, bằng hình ảnh trong đời sống thường ngày, nên không khô khan như một bài giảng. Đây là cách tác giả hướng tới thế hệ trẻ, mong khơi dậy ý thức trách nhiệm từ chính tình cảm.

Khi viết câu trả lời, em có thể gộp hai ý thành một câu: sự kết hợp giúp tư tưởng Đất Nước của Nhân dân vừa sâu sắc, chặt chẽ vừa tha thiết, gần gũi, dễ đi vào lòng người đọc. Sau đó dẫn một câu nhận định và một tiếng gọi tâm tình làm căn cứ. Không cần phân tích dài ý nghĩa tư tưởng, vì đó là phần của bài nghị luận văn học.

Câu hỏi thường gặp

Phương thức biểu đạt chính của đoạn trích Đất Nước là gì?

Cách xác định phổ biến là biểu cảm, kết hợp nghị luận. Đoạn thơ bày tỏ tình cảm gắn bó, trách nhiệm với Đất Nước bằng giọng tâm tình, đồng thời triển khai một mạch suy nghĩ có nhận định, dẫn chứng và kết luận về tư tưởng Đất Nước của Nhân dân.

Vì sao Đất Nước được gọi là thơ chính luận trữ tình?

Vì đoạn trích kết hợp chặt chẽ chất chính luận, tức là bàn về những vấn đề lớn của đất nước bằng lập luận, với chất trữ tình, tức là bộc lộ cảm xúc qua lời tâm tình và hình ảnh gần gũi. Hai chất này hoà quyện trong toàn đoạn.

Đoạn trích Đất Nước có phải là văn bản nghị luận không?

Không. Dù có mạch lập luận rõ, đoạn trích vẫn là thơ trữ tình: lí lẽ được nói bằng giọng thủ thỉ, dẫn chứng là phong tục, ca dao, truyền thuyết mang cảm xúc. Vì vậy biểu cảm là chính, nghị luận là phương thức kết hợp.

Đoạn trích Đất Nước nằm trong tác phẩm nào?

Đoạn trích thuộc chương V của trường ca Mặt đường khát vọng, Nguyễn Khoa Điềm viết năm 1971 tại chiến khu Trị – Thiên. Trường ca hướng tới thế hệ trẻ ở các đô thị miền Nam, khơi dậy ý thức về dân tộc và trách nhiệm với đất nước.

Có nên nêu miêu tả khi trả lời về Đất Nước không?

Thường không cần. Những hình ảnh như miếng trầu, tóc mẹ, hạt gạo được nhắc như dấu hiệu văn hoá chứ không được tả kĩ. Câu trả lời biểu cảm kết hợp nghị luận đã đủ và trúng, liệt kê thêm dễ bị xem là chưa đọc kĩ ngữ liệu.

Tác dụng của việc kết hợp biểu cảm và nghị luận trong Đất Nước là gì?

Sự kết hợp giúp tư tưởng Đất Nước của Nhân dân vừa sâu sắc, mạch lạc nhờ lập luận, vừa tha thiết, gần gũi nhờ giọng tâm tình và hình ảnh đời thường, nên dễ thấm vào lòng người đọc, nhất là thế hệ trẻ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138