PhuongThuc.comPhương Thức
Phương thức miêu tả

Miêu tả khác thuyết minh thế nào khi cùng nói về một đồ vật, một nơi chốn

Miêu tả làm hiện ra hình ảnh qua cái nhìn riêng; thuyết minh cung cấp tri thức khách quan, kiểm chứng được. So hai đoạn cùng nói về chiếc nón lá để thấy ranh giới.

top-down view of a conical palm leaf hat beside a coil of bamboo strips, a spool of thread and a magnifying glass on an indigo cloth, clean daylight, minimal still life

Miêu tả làm hiện ra hình ảnh của đối tượng qua cái nhìn, cảm nhận riêng của người viết; thuyết minh cung cấp tri thức khách quan về đối tượng (cấu tạo, nguồn gốc, công dụng, quy trình) mà người đọc kiểm chứng được. Cùng nói về chiếc nón lá, đoạn miêu tả khiến người đọc thấy chiếc nón, còn đoạn thuyết minh khiến người đọc hiểu chiếc nón.

Đây là cặp dễ nhầm nhất khi ngữ liệu nói về đồ vật, con vật, danh lam, món ăn. Phần dưới đặt hai đoạn cùng đối tượng cạnh nhau, rút ra dấu hiệu ngôn ngữ của mỗi bên, xử lý trường hợp đan xen và đưa ra phép thử nhanh khi làm bài.

Cùng một đối tượng, hai mục đích khác nhau

Phương thức biểu đạt được xác định theo mục đích giao tiếp, không theo đối tượng. Một chiếc nón, một ngôi chùa cổ, một con mèo đều có thể là đối tượng của miêu tả hoặc thuyết minh. Câu hỏi đúng không phải "đoạn văn nói về cái gì" mà là "đoạn văn được viết ra để người đọc nhận được gì".

Người miêu tả muốn người đọc hình dung, cảm được vẻ đẹp, nét riêng. Họ chọn chi tiết theo con mắt của mình: chi tiết nào gây ấn tượng thì tả kỹ, chi tiết nào nhạt thì bỏ qua. Họ được phép so sánh, nhân hoá, dùng từ ngữ mang cảm xúc. Hai người tả cùng một chiếc nón sẽ cho hai đoạn văn khác nhau, và cả hai đều đúng.

Người thuyết minh muốn người đọc hiểu đúng về đối tượng. Họ chọn chi tiết theo yêu cầu của tri thức: cấu tạo gồm những phần nào, làm bằng gì, xuất xứ ở đâu, dùng thế nào, bảo quản ra sao. Họ cần chính xác, khách quan, giọng trung tính. Hai người thuyết minh cùng một chiếc nón, nếu đều đúng, sẽ cho hai đoạn văn khá giống nhau về thông tin.

Hiểu được mục đích này, ranh giới giữa hai phương thức trở nên rõ ràng hơn nhiều so với việc chỉ nhìn bề mặt câu chữ.

So hai đoạn văn cùng nói về chiếc nón lá

Đoạn A, ngữ liệu tự viết: Chiếc nón mẹ đội đã ngả màu ngà, vành nón sờn mòn nơi tay mẹ hay cầm. Dưới nắng trưa, lớp lá mỏng ánh lên như bạc, soi bóng mấy hàng chỉ khâu đều tăm tắp. Mỗi khi mẹ nghiêng nón chào ai, chiếc quai lụa màu hoa cà lại khẽ đung đưa.

Đoạn B, ngữ liệu tự viết: Nón lá gồm ba phần chính: khung nón làm từ các vòng tre uốn tròn, lớp lá phủ ngoài và quai nón. Lá thường là lá cọ hoặc lá nón non, được phơi, là phẳng rồi xếp thành nhiều lớp. Người thợ dùng sợi cước hoặc chỉ để khâu lá vào khung theo từng vòng. Theo ví dụ giả định, một người thợ lành nghề có thể hoàn thành một chiếc nón trong khoảng một ngày.

Đoạn A là miêu tả. Đối tượng là một chiếc nón cụ thể, của mẹ; chi tiết được chọn theo cái nhìn riêng (màu ngà, vành sờn, ánh bạc dưới nắng, quai đung đưa); có so sánh "như bạc", từ tượng hình "tăm tắp", "đung đưa". Đoạn B là thuyết minh. Đối tượng là nón lá nói chung; thông tin về cấu tạo, chất liệu, cách làm; câu văn trung tính, có thể kiểm chứng; có số liệu dù ở đây được ghi rõ là giả định.

Điểm đáng chú ý: cả hai đoạn đều nhắc tới lá, khung, chỉ khâu. Chất liệu thông tin giống nhau, nhưng cách chọn và cách nói khác hẳn nhau. Đó là lý do không thể xác định phương thức chỉ bằng chủ đề của đoạn văn.

Bảng so sánh miêu tả và thuyết minh

Bảng dưới gom các điểm khác biệt hay dùng làm căn cứ trong câu trả lời đọc hiểu.

Tiêu chíMiêu tảThuyết minh
Mục đíchCho người đọc thấy, cảmCho người đọc hiểu, biết
Đối tượngThường là một cái cụ thể (chiếc nón của mẹ)Thường là một loại, khái quát (nón lá)
Cách chọn chi tiếtTheo ấn tượng, cảm nhận riêngTheo yêu cầu của tri thức: cấu tạo, nguồn gốc, công dụng
Ngôn ngữGiàu hình ảnh, so sánh, từ tượng hình, tượng thanh, có cảm xúcChính xác, trung tính, thuật ngữ, số liệu
Tính kiểm chứngKhông cần kiểm chứng, mang dấu ấn chủ quanPhải đúng sự thật, kiểm chứng được
Phương pháp hay gặpTrình tự quan sát, liên tưởngĐịnh nghĩa, liệt kê, số liệu, so sánh, phân loại, nêu ví dụ

Cần thận trọng với hàng "ngôn ngữ": thuyết minh hiện đại, nhất là văn bản thông tin trong sách mới, đôi khi dùng so sánh, hình ảnh để dễ hiểu. Một hình ảnh đẹp chưa đủ biến đoạn thuyết minh thành miêu tả. Hàng "mục đích" và "tính kiểm chứng" là chỗ dựa chắc nhất.

Dấu hiệu ngôn ngữ giúp tách nhanh

Câu định nghĩa và câu phân loại. Những câu có dạng "X là…", "X gồm…", "có ba loại…", "được chia thành…" gần như là chữ ký của thuyết minh. Đoạn miêu tả rất hiếm khi định nghĩa đối tượng.

Số liệu, mốc thời gian, tên địa danh làm thông tin. Chiều cao, diện tích, năm xây dựng, xuất xứ là thông tin để biết. Đoạn miêu tả nếu nhắc tới kích thước thường dùng cảm nhận ("cao vút", "nhỏ xíu") thay vì con số.

Đại từ và chủ thể. Thuyết minh thường vắng chủ thể người viết, câu văn khách quan. Miêu tả hay có dấu vết người quan sát: "nhìn từ xa", "đứng dưới gốc", "mỗi khi mẹ nghiêng nón".

Tính từ đánh giá cảm tính. Những từ như "thân thương", "duyên dáng", "đẹp lạ lùng" là cảm nhận riêng, nghiêng về miêu tả hoặc biểu cảm. Thuyết minh nếu đánh giá thì dùng từ có căn cứ: "phổ biến", "bền", "nhẹ".

Động từ chỉ quy trình. Chuỗi "phơi, là, xếp, khâu" theo thứ tự là thuyết minh một quy trình. Cần phân biệt với tự sự: quy trình là cách làm chung, lặp lại được; tự sự là một lần xảy ra cụ thể với một nhân vật cụ thể.

Khi hai phương thức đan xen trong một văn bản

Văn bản thuyết minh về danh lam thắng cảnh rất hay xen những câu miêu tả để người đọc hình dung, ví dụ sau khi nêu vị trí, lịch sử của một ngôi đình thì tả mái cong, hàng cột, sân gạch. Ngược lại, một đoạn miêu tả cảnh chợ quê có thể chen một câu thông tin về phiên chợ họp vào ngày nào trong tháng. Đan xen là chuyện bình thường.

Cách xử lý giống như với mọi trường hợp kết hợp: xác định phần nào phục vụ mục đích chính của cả đoạn. Nếu phần lớn đoạn là thông tin khách quan và câu tả chỉ giúp hình dung, thuyết minh là chính, miêu tả kết hợp. Nếu phần lớn đoạn dựng hình ảnh theo cảm nhận riêng và câu thông tin chỉ làm nền, miêu tả là chính.

Chương trình hiện hành có nhiều văn bản thông tin, trong đó yếu tố miêu tả, tự sự, biểu cảm được dùng để tăng sức hấp dẫn. Khi đề hỏi về văn bản thông tin, thường câu trả lời cho phương thức chính là thuyết minh; câu hỏi về yếu tố miêu tả khi đó là câu hỏi về phương tiện, nên trả lời bằng tác dụng: giúp người đọc hình dung rõ đối tượng, làm văn bản sinh động mà vẫn giữ tính chính xác.

Lỗi hay gặp khi phân biệt miêu tả và thuyết minh

Kết luận theo chủ đề. Thấy đoạn văn nói về một danh lam thì ghi thuyết minh, thấy nói về cây cối thì ghi miêu tả. Chủ đề không quyết định phương thức; cùng một ngôi đình có thể được tả bằng cảm nhận hoặc được giới thiệu bằng tri thức.

Coi mọi đoạn có số liệu là thuyết minh. Một đoạn kể chuyện có thể nhắc "đi bộ ba cây số tới trường". Con số ở đó là chi tiết của câu chuyện, không phải tri thức được trình bày. Thuyết minh cần cả cách tổ chức thông tin khách quan, không chỉ một con số lẻ.

Coi mọi đoạn có tính từ đẹp là miêu tả. Văn bản giới thiệu sản phẩm, giới thiệu địa phương hay dùng tính từ khen ngợi. Nếu khung của đoạn vẫn là vị trí, lịch sử, đặc điểm, công dụng, thì đó là thuyết minh có màu sắc quảng bá, không phải miêu tả.

Nhầm thuyết minh quy trình với tự sự. Đoạn trình bày các bước làm bánh chưng có trình tự trước sau giống như kể chuyện. Điểm khác là quy trình áp dụng chung cho mọi lần làm, không có nhân vật cụ thể, không có một lần xảy ra cụ thể. Có thì là tự sự; không có thì là thuyết minh.

Bỏ qua câu chủ đề. Nhiều đoạn văn có câu đầu hoặc câu cuối nói rõ mục đích: "Nón lá có cấu tạo khá đơn giản" báo hiệu thuyết minh; "Chiếc nón của mẹ là hình ảnh in sâu trong ký ức" báo hiệu miêu tả, biểu cảm. Đọc kỹ câu chủ đề giúp định hướng nhanh.

Phép thử nhanh khi làm bài

Ba câu hỏi sau, đặt theo thứ tự, giải quyết phần lớn trường hợp phân vân giữa miêu tả và thuyết minh.

  1. Đổi người viết thì nội dung có đổi không? Nếu một người khác viết về cùng đối tượng mà nội dung gần như giữ nguyên, đó là thuyết minh. Nếu nội dung phụ thuộc vào cái nhìn riêng, đó là miêu tả.
  2. Đối tượng là một cái cụ thể hay một loại? "Chiếc nón của mẹ", "cây bàng trước cổng trường em" thường đi với miêu tả. "Nón lá", "cây bàng" nói chung thường đi với thuyết minh.
  3. Có thể kiểm chứng thông tin không? Nếu có thể tra cứu, đo đạc, đối chiếu tài liệu để xác nhận đúng sai, đó là thuyết minh. Nếu là cảm nhận, ấn tượng, không có đúng sai, đó là miêu tả.

Khi ba câu trả lời cùng chỉ về một phía, kết luận rất chắc. Khi chúng chia hai, đoạn văn đang đan xen, hãy xem phía nào chiếm phần lớn đoạn để gọi là chính, phía kia là kết hợp.

Một lưu ý nhỏ: số liệu trong ngữ liệu tự viết để luyện tập thường là giả định. Đừng nhầm chuyện số liệu có thật hay không với việc đoạn văn có phải thuyết minh hay không; thuyết minh là ở cách trình bày thông tin như một tri thức khách quan.

Câu hỏi thường gặp

Miêu tả và thuyết minh khác nhau ở điểm nào?

Miêu tả giúp người đọc thấy và cảm đối tượng qua cái nhìn riêng của người viết, dùng nhiều hình ảnh, so sánh. Thuyết minh giúp người đọc hiểu đối tượng bằng tri thức khách quan, chính xác, kiểm chứng được như cấu tạo, nguồn gốc, công dụng.

Đoạn văn tả chiếc nón lá có phải là thuyết minh không?

Tuỳ mục đích. Nếu đoạn dựng hình ảnh một chiếc nón cụ thể theo cảm nhận riêng, đó là miêu tả. Nếu đoạn trình bày cấu tạo, chất liệu, cách làm nón lá nói chung một cách khách quan, đó là thuyết minh.

Văn bản thuyết minh có dùng miêu tả được không?

Được. Văn bản thuyết minh, nhất là về danh lam, đồ vật, thường xen câu miêu tả để người đọc hình dung rõ. Khi phần lớn văn bản vẫn là tri thức khách quan, phương thức chính là thuyết minh, miêu tả chỉ là phương thức kết hợp.

Dấu hiệu nào cho thấy đoạn văn là thuyết minh?

Câu định nghĩa dạng X là, câu phân loại, liệt kê cấu tạo, số liệu, mốc thời gian, mô tả quy trình chung, giọng văn trung tính và vắng dấu vết người quan sát. Các dấu hiệu này cho thấy mục đích là cung cấp tri thức.

Có so sánh thì đoạn văn có phải là miêu tả không?

Không chắc. Văn bản thuyết minh hiện đại đôi khi dùng so sánh để giải thích dễ hiểu hơn. Cần xét mục đích và tính kiểm chứng của cả đoạn, không kết luận chỉ vì có một biện pháp tu từ.

Phép thử nhanh để phân biệt miêu tả và thuyết minh là gì?

Hỏi ba câu: đổi người viết thì nội dung có đổi không; đối tượng là một cái cụ thể hay một loại; thông tin có kiểm chứng được không. Nội dung phụ thuộc người viết, đối tượng cụ thể, không cần kiểm chứng thì nghiêng về miêu tả.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138