PhuongThuc.comPhương Thức
Phương thức biểu cảm

Phương thức biểu đạt của ca dao: biểu cảm, tự sự và cách nhận diện

Ca dao trữ tình thường lấy biểu cảm làm chính, nhưng có bài kể chuyện, tả cảnh, châm biếm hay ghi kinh nghiệm. Cách nhận diện theo từng nhóm ca dao kèm ví dụ quen thuộc.

Woman in a conical hat rowing a small wooden boat through a lotus pond at sunrise, pink flowers and wide green leaves, distant view from the bank, misty soft light

Phần lớn ca dao là ca dao trữ tình nên phương thức biểu đạt chính thường là biểu cảm: người bình dân dùng lời ca để bày tỏ tình yêu quê hương, tình nghĩa gia đình, tình yêu đôi lứa, nỗi than thân. Tuy vậy có những bài ca dao kể một tình huống, tả một cảnh đẹp, châm biếm một thói xấu hay ghi một kinh nghiệm, và khi đó tự sự, miêu tả hay thuyết minh có thể nổi lên.

Bài này chia ca dao thành từng nhóm thường gặp trong đề đọc hiểu, nêu phương thức hay được xác định cho mỗi nhóm, căn cứ để nhận ra và những câu dễ gây phân vân.

Vì sao ca dao gắn chặt với biểu cảm

Ca dao là lời thơ dân gian, nhiều câu vốn là lời của dân ca, được hát lên trong lúc làm đồng, lúc ru con, lúc hò hẹn, lúc chèo đò. Người hát không nhằm kể một câu chuyện dài hay giảng một điều mới, mà nhằm nói ra điều đang có trong lòng. Chính hoàn cảnh ra đời ấy khiến biểu cảm trở thành phương thức tự nhiên nhất của ca dao.

Ca dao cũng thường ngắn, chỉ hai hoặc bốn câu lục bát. Trong một khuôn khổ ngắn như vậy, người xưa chọn một hình ảnh quen thuộc ngoài đời, như cái cò, con thuyền, tấm lụa, cây trúc, rồi gửi vào đó cả nỗi niềm. Lối nói ví von, so sánh, ẩn dụ của ca dao chính là biểu cảm gián tiếp.

Ca dao lại có những mô típ mở đầu lặp lại như “Thân em như…”, “Chiều chiều ra đứng…”, “Ai ơi…”, “Thuyền ơi có nhớ bến chăng”. Những mô típ này giống như chiếc khung báo trước một lời tâm tình. Gặp chúng, bạn gần như đã có một căn cứ cho biểu cảm.

Dù vậy, không nên đồng nhất ca dao với biểu cảm. Kho ca dao rất rộng, có cả lời kể chuyện vui, lời giễu cợt, lời dạy làm ăn. Bản chất dân gian của ca dao là nói về mọi mặt đời sống, nên phương thức biểu đạt cũng đa dạng theo.

Ca dao than thân và ca dao tình nghĩa: biểu cảm làm chính

Ca dao than thân. Những bài mở đầu bằng “Thân em như…” là tiếng nói của người phụ nữ xưa về thân phận mình. Câu Thân em như tấm lụa đào / Phất phơ giữa chợ biết vào tay ai dùng hình ảnh so sánh và câu hỏi tu từ “biết vào tay ai” để bộc lộ nỗi lo âu, bấp bênh. Phương thức chính là biểu cảm, căn cứ là hình ảnh so sánh và câu hỏi tu từ.

Ca dao về tình cảm gia đình. Câu Công cha như núi Thái Sơn / Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra bày tỏ lòng biết ơn bằng hai hình ảnh so sánh lớn lao, bền bỉ. Câu Chiều chiều ra đứng ngõ sau / Trông về quê mẹ ruột đau chín chiều là nỗi nhớ mẹ của người con gái lấy chồng xa, có cả hành động gián tiếp lẫn cảm xúc gọi tên trực tiếp.

Ca dao tình yêu đôi lứa. Lời hò hẹn, lời nhớ nhung, lời thề nguyền trong ca dao tình yêu thường dùng hình ảnh thuyền và bến, trúc và mai, khăn và đèn. Biểu cảm làm chính, căn cứ là hình ảnh ẩn dụ và lời gọi “mình”, “ai”.

Cách trình bày. Với nhóm này, nêu phương thức biểu cảm, chỉ ra chủ thể (người con gái, người con xa quê, chàng trai), cảm xúc chính và một hình ảnh tiêu biểu là đủ.

Ca dao về quê hương: biểu cảm kết hợp miêu tả

Ca dao về cảnh đẹp quê hương thường có rất nhiều chi tiết tả cảnh, khiến học sinh phân vân giữa miêu tả và biểu cảm. Câu Đứng bên ni đồng, ngó bên tê đồng, mênh mông bát ngát / Đứng bên tê đồng, ngó bên ni đồng, bát ngát mênh mông tả cánh đồng rộng lớn bằng cấu trúc đảo ngược, rồi hai câu sau chuyển sang Thân em như chẽn lúa đòng đòng / Phất phơ dưới ngọn nắng hồng ban mai, gửi vào hình ảnh lúa non sức sống và vẻ đẹp tươi trẻ của cô gái.

Cách xác định phổ biến cho những bài này là biểu cảm làm chính, kết hợp miêu tả. Lý do: cảnh được tả không nhằm cung cấp thông tin về cánh đồng, mà để bày tỏ niềm tự hào, yêu mến quê hương và niềm vui sống của người lao động. Từ ngữ như “mênh mông bát ngát”, “nắng hồng ban mai” vừa tả vừa mang cảm xúc.

Một ví dụ khác là câu Trong đầm gì đẹp bằng sen / Lá xanh bông trắng lại chen nhị vàng. Phần sau của bài tả kỹ màu sắc, cấu tạo hoa sen, nhưng câu mở “gì đẹp bằng sen” là một lời khẳng định đầy tự hào. Có tài liệu xếp bài này vào miêu tả kết hợp biểu cảm, có tài liệu xếp ngược lại; khi trả lời, nêu cả hai và căn cứ cho phương thức bạn chọn làm chính.

Ca dao kể chuyện: tự sự xuất hiện

Một số bài ca dao dựng lên một tình huống nhỏ có nhân vật và hành động, như một mẩu chuyện. Câu Hôm qua tát nước đầu đình / Bỏ quên cái áo trên cành hoa sen mở ra bằng một sự việc: chàng trai đi tát nước, để quên áo. Hai câu sau là lời xin lại áo, thực chất là lời ướm hỏi tình cảm. Bài này có tự sự ở phần đầu và biểu cảm ở phần sau.

Với những bài như vậy, nhiều tài liệu vẫn xác định biểu cảm là phương thức chính, vì câu chuyện chỉ là cái cớ để tỏ tình; tự sự là yếu tố kết hợp. Cũng có ý kiến xếp tự sự lên trước vì bài ca dao có sự việc rõ ràng. Hãy chú ý đề trích phần nào: nếu đề chỉ trích hai câu đầu kể việc, tự sự nổi lên rõ hơn.

Ca dao về con cò cũng hay có yếu tố kể: con cò đi ăn đêm, đậu phải cành mềm, lộn cổ xuống ao, rồi cất lời nhắn nhủ. Câu chuyện con cò là ẩn dụ cho thân phận người nông dân, nên dù có chuỗi sự việc, mục đích cuối cùng vẫn là bày tỏ nỗi niềm. Biểu cảm thường được xác định là chính, tự sự là phương tiện.

Điểm chung của nhóm này là câu chuyện trong ca dao luôn ngắn và dừng lại ở một lời nói của nhân vật. Lời nói ấy thường mang cảm xúc, nên khi đọc hết bài, biểu cảm hay trở lại vị trí chính.

Ca dao châm biếm, ca dao kinh nghiệm và ca dao đối đáp

Ba nhóm sau ít gặp hơn trong đề, nhưng dễ làm sai nếu trả lời theo thói quen.

NhómĐặc điểmPhương thức thường xác địnhCăn cứ nên nêu
Ca dao châm biếmTả, kể một nhân vật, một thói xấu với giọng giễu cợtBiểu cảm (thái độ châm biếm), kết hợp miêu tả hoặc tự sựChi tiết phóng đại, từ ngữ mỉa mai
Ca dao kinh nghiệm, nông lịchGhi thời vụ, cách làm ăn, dự báo thời tiếtThuyết minhThông tin về thời gian, công việc, quy luật
Ca dao đối đáp hỏi kiến thứcMột bên hỏi về địa danh, sự vật, bên kia trả lờiTự sự hoặc thuyết minh tuỳ cách hiểu, có yếu tố biểu cảmCấu trúc hỏi đáp, nội dung là hiểu biết
Ca dao khuyên rănLời khuyên đoàn kết, chăm chỉ, giữ nghĩaBiểu cảm, có ý nghị luậnLời gọi, hình ảnh ẩn dụ, ý khuyên

Với ca dao châm biếm, lỗi hay gặp là ghi miêu tả vì bài tả rất kỹ chân dung nhân vật bị giễu. Hãy nhớ rằng cái đích là thái độ, và thái độ là phạm vi của biểu cảm. Với ca dao kinh nghiệm, lỗi ngược lại là ghi biểu cảm chỉ vì đó là ca dao.

Ca dao có nhiều dị bản: đọc đúng bản đề đưa ra

Ca dao truyền miệng qua nhiều đời, nhiều vùng, nên một bài thường có vài dị bản khác nhau một vài chữ, có khi khác cả câu kết. Có bản thêm hai câu khuyên răn, có bản dừng ở lời than; có bản dùng “thân em như giếng giữa đàng”, bản khác lại dùng hình ảnh khác. Sự khác nhau ấy đôi khi làm thay đổi sắc thái của cả bài.

Khi làm đề, hãy đọc đúng bản được in trong đề, đừng dựa vào bản mình thuộc. Nếu bản trong đề dừng lại ở hai câu than thân, biểu cảm là chính rõ ràng. Nếu bản trong đề có thêm hai câu khuyên nhủ con cháu giữ đạo hiếu, ý khuyên răn mạnh hơn, và câu trả lời nên nhắc thêm sắc thái ấy.

Cũng vì có nhiều dị bản, đáp án trên mạng cho cùng một câu ca dao có khi khác nhau. Một nguồn phân tích bản bốn câu, một nguồn phân tích bản hai câu, nên kết luận không giống nhau. Đây là lý do chép đáp án mà không đọc lại ngữ liệu rất dễ sai.

Một thói quen tốt là gạch chân những chữ mang cảm xúc ngay trên bản đề cho, rồi mới viết câu trả lời. Căn cứ lấy từ chính bản ấy thì không ai bắt bẻ được, dù bản đó có khác bản trong sách bạn từng học.

Quy trình xác định phương thức của một bài ca dao

Bốn bước dưới đây áp được cho phần lớn câu ca dao trong đề đọc hiểu, kể cả những câu bạn chưa từng gặp.

  1. Đọc to bài ca dao, xác định ai đang nói và nói với ai: người con gái, chàng trai, người con, người nông dân, người dân làng.
  2. Xác định nhóm: than thân, tình nghĩa, quê hương, tình yêu, kể chuyện, châm biếm, kinh nghiệm.
  3. Hỏi mục đích: bài ca dao được hát lên để bày tỏ, để kể, để giễu hay để dạy điều gì.
  4. Chọn phương thức chính theo mục đích, nêu căn cứ bằng hình ảnh hoặc từ ngữ cụ thể, nhắc phương thức kết hợp nếu có.

Áp vào câu Ngó lên nuộc lạt mái nhà / Bao nhiêu nuộc lạt nhớ ông bà bấy nhiêu: người nói là con cháu, nhóm tình nghĩa gia đình, mục đích bày tỏ lòng nhớ thương ông bà. Phương thức chính là biểu cảm; căn cứ là từ “nhớ” và cách lấy số nuộc lạt đếm không hết trên mái nhà để đo nỗi nhớ.

Quy trình này nhanh khi đã quen, và quan trọng hơn là nó buộc bạn đọc kỹ bài ca dao thay vì trả lời theo phản xạ.

Câu hỏi thường gặp

Phương thức biểu đạt chính của ca dao thường là gì?

Với ca dao trữ tình, tức phần lớn ca dao trong sách và đề thi, phương thức chính thường là biểu cảm, vì ca dao là lời bày tỏ tình cảm của người bình dân. Một số bài kể chuyện, tả cảnh, châm biếm hay ghi kinh nghiệm có thể có phương thức chính khác.

Ca dao than thân có phương thức biểu đạt gì?

Ca dao than thân như các bài mở đầu bằng thân em như thường lấy biểu cảm làm chính. Căn cứ là hình ảnh so sánh gợi thân phận và câu hỏi tu từ hoặc lời than bộc lộ nỗi lo âu, chua xót của người phụ nữ xưa.

Ca dao tả cảnh quê hương là miêu tả hay biểu cảm?

Cách xác định phổ biến là biểu cảm kết hợp miêu tả, vì cảnh được tả để bày tỏ tình yêu và niềm tự hào về quê hương. Một số bài tả rất kỹ có tài liệu xếp miêu tả lên trước, khi đó nên nêu căn cứ cho lựa chọn của mình.

Ca dao châm biếm có phải là biểu cảm không?

Thường là có. Ca dao châm biếm tả hoặc kể về nhân vật đáng cười, nhưng mục đích là bày tỏ thái độ giễu cợt, phê phán, và thái độ là một dạng biểu cảm. Căn cứ là chi tiết phóng đại và giọng mỉa mai trong lời ca.

Ca dao kể chuyện thì phương thức chính là tự sự hay biểu cảm?

Tuỳ đoạn và tuỳ cách hiểu. Nếu câu chuyện chỉ là cái cớ để dẫn tới lời tỏ tình hay lời than, biểu cảm thường được xem là chính. Nếu đề chỉ trích phần kể sự việc, tự sự nổi lên rõ hơn. Luôn nêu căn cứ cho lựa chọn.

Ca dao về thời vụ, làm nông thuộc phương thức nào?

Những câu ghi lịch thời vụ, cách làm ăn hay dự báo thời tiết mang mục đích truyền kinh nghiệm, nên thường được xác định là thuyết minh. Đây là nhóm dễ làm sai nếu cứ thấy ca dao là ghi biểu cảm theo thói quen.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138