PhuongThuc.comPhương Thức
Phương thức biểu đạt trong thơ quen thuộc

Phương thức biểu đạt trong thơ trung đại: Bánh trôi nước, Qua Đèo Ngang

Bánh trôi nước và Qua Đèo Ngang đều lấy biểu cảm làm chính, kết hợp miêu tả, nhưng cách gửi cảm xúc khác nhau. Kèm cách xác định cho vài bài thơ trung đại khác.

Quiet mountain pass at dusk with tangled grass and wildflowers growing between rocks, a few tiny thatched huts far below near a river, hazy purple sky

Cách xác định phổ biến: Bánh trôi nước của Hồ Xuân Hương và Qua Đèo Ngang của Bà Huyện Thanh Quan đều có phương thức biểu đạt chính là biểu cảm, kết hợp miêu tả. Bánh trôi nước tả chiếc bánh để nói về thân phận và phẩm chất người phụ nữ; Qua Đèo Ngang tả cảnh đèo lúc chiều tà để gửi nỗi nhớ nước thương nhà và nỗi cô đơn của người lữ khách.

Thơ trung đại là phần khiến nhiều học sinh lúng túng vì ngôn ngữ cổ, điển cố và thể thơ chặt chẽ. Tuy vậy, cách xác định phương thức với thơ trung đại không khác thơ hiện đại: đọc mục đích giao tiếp, tìm dấu hiệu, gọi tên phương thức kèm căn cứ. Bài này đi qua hai bài thơ trong tiêu đề, rồi mở rộng sang vài bài trung đại hay gặp khác, trong đó có một trường hợp phương thức chính là nghị luận.

Bánh trôi nước: miêu tả để nói thân phận

Bánh trôi nước là bài thơ thất ngôn tứ tuyệt viết bằng chữ Nôm của Hồ Xuân Hương. Toàn bài chỉ bốn câu: Thân em vừa trắng lại vừa tròn / Bảy nổi ba chìm với nước non / Rắn nát mặc dầu tay kẻ nặn / Mà em vẫn giữ tấm lòng son. Ở lớp nghĩa thứ nhất, bài thơ tả chiếc bánh trôi: màu trắng, hình tròn, khi luộc thì chìm nổi trong nồi nước, bánh rắn hay nát tuỳ tay người nặn, bên trong có nhân đường đỏ.

Ở lớp nghĩa thứ hai, mỗi nét tả ấy là một nét về người phụ nữ trong xã hội cũ: đẹp về hình thể, long đong chìm nổi giữa cuộc đời, số phận phụ thuộc vào người khác, nhưng vẫn giữ trọn tấm lòng son sắt. Chữ Thân em mở đầu gợi ngay mô típ than thân quen thuộc trong ca dao. Lớp nghĩa này mới là đích của bài thơ.

Vì mục đích là bày tỏ cảm xúc, thái độ về thân phận và phẩm chất người phụ nữ, phương thức chính là biểu cảm; miêu tả chiếc bánh là phương thức kết hợp, là phương tiện để gửi gắm. Câu cuối với chữ Mà mang giọng khẳng định mạnh, là dấu hiệu bộc lộ thái độ trực tiếp. Khi trả lời, em nêu được cả hai lớp nghĩa trong phần căn cứ là câu trả lời đã rất chắc.

Qua Đèo Ngang: tả cảnh ngụ tình đúng kiểu thơ trung đại

Qua Đèo Ngang là bài thất ngôn bát cú Đường luật viết bằng chữ Nôm của Bà Huyện Thanh Quan, được cho là sáng tác trên đường vào kinh đô Huế nhận chức. Sáu câu đầu chủ yếu tả cảnh: Bước tới Đèo Ngang bóng xế tà / Cỏ cây chen đá lá chen hoa / Lom khom dưới núi tiều vài chú / Lác đác bên sông chợ mấy nhà. Cảnh có thời gian chiều tà, có không gian núi đèo, có hình ảnh con người nhỏ bé, thưa thớt.

Hai câu luận chuyển sang âm thanh: Nhớ nước đau lòng con quốc quốc / Thương nhà mỏi miệng cái gia gia. Tiếng chim cuốc, chim đa đa vừa là âm thanh thật của núi rừng, vừa là cách chơi chữ đồng âm gợi nỗi nhớ nước thương nhà. Hai câu kết bộc lộ trực tiếp: Dừng chân đứng lại trời non nước / Một mảnh tình riêng ta với ta. Giữa trời non nước bao la, chỉ còn một mình đối diện chính mình.

Cảnh trong bài là cảnh nhuốm tâm trạng: chiều tà, hoang vắng, thưa thớt, tất cả gợi buồn. Đây là bút pháp tả cảnh ngụ tình rất tiêu biểu của thơ trung đại. Cách xác định phổ biến là biểu cảm làm chính, kết hợp miêu tả. Nếu đề chỉ trích bốn câu đầu, có thể nêu miêu tả nổi bật trên bề mặt và giải thích cảnh đã nhuốm nỗi buồn; nếu trích hai câu kết, gọi biểu cảm trực tiếp.

Một số bài thơ trung đại hay gặp khác

Ngoài hai bài trong tiêu đề, đề đọc hiểu còn hay dùng vài bài thơ trung đại khác. Bảng dưới tóm tắt cách xác định phổ biến, kèm căn cứ để em tự kiểm.

Bài thơPhương thức chínhCăn cứ
Sông núi nước Nam (tương truyền của Lý Thường Kiệt)Nghị luận, có cách gọi biểu cảm kết hợp nghị luậnNêu chân lí chủ quyền, lập luận chặt: chủ quyền là lẽ trời định, kẻ xâm phạm sẽ chuốc lấy bại vong
Bạn đến chơi nhà (Nguyễn Khuyến)Biểu cảm, có yếu tố tự sựKể chuyện bạn đến mà nhà không có gì đãi, để bộc lộ tình bạn chân thành ở câu kết
Bánh trôi nước (Hồ Xuân Hương)Biểu cảm, kết hợp miêu tảTả chiếc bánh để nói thân phận và phẩm chất người phụ nữ
Qua Đèo Ngang (Bà Huyện Thanh Quan)Biểu cảm, kết hợp miêu tảTả cảnh đèo chiều tà để gửi nỗi nhớ nước thương nhà, nỗi cô đơn
Thiên Trường vãn vọng (Trần Nhân Tông)Biểu cảm, kết hợp miêu tảBức tranh làng quê lúc chiều tối, gửi tình yêu quê hương bình dị

Trường hợp Sông núi nước Nam đáng nhớ vì nó cho thấy thơ không phải lúc nào cũng lấy biểu cảm làm chính. Bài thơ được viết để khẳng định một chân lí và cảnh cáo kẻ xâm lược, cấu trúc gồm nêu chân lí rồi suy ra hệ quả, nên nhiều tài liệu xếp vào nghị luận, có nơi gọi là thiên về biểu ý. Khi gặp bài này, em nêu nghị luận và giải thích bằng cấu trúc lập luận của bài.

Vì sao thơ trung đại thường là biểu cảm kết hợp miêu tả

Thơ trung đại Việt Nam chịu ảnh hưởng quan niệm thơ để nói chí, bày tỏ tình cảm, và rất chuộng bút pháp tả cảnh ngụ tình. Nhà thơ ít khi nói thẳng cảm xúc từ đầu bài; họ thường dựng một bức tranh thiên nhiên hay một sự vật, để người đọc tự nhận ra tâm trạng gửi trong đó. Vì vậy, trên bề mặt, rất nhiều bài trông như thơ tả cảnh, nhưng đích đến vẫn là tình.

Bố cục của thơ Đường luật cũng góp phần tạo ra kiểu kết hợp này. Bài thất ngôn bát cú thường đi theo trình tự đề, thực, luận, kết: các câu đầu giới thiệu và tả, các câu sau mở rộng suy tư, câu kết bộc lộ tình cảm. Nhận ra trình tự ấy, em sẽ biết đoạn trích ở phần nào của bài thì miêu tả nổi lên, phần nào thì biểu cảm nổi lên.

Tuy vậy, không nên coi đó là công thức áp cho mọi bài. Có bài kể chuyện như Bạn đến chơi nhà, có bài lập luận như Sông núi nước Nam, có bài nghiêng về triết lí. Quy tắc chung vẫn là hỏi mục đích giao tiếp của bài trước, rồi mới đếm dấu hiệu. Hiểu được thói quen tả cảnh ngụ tình chỉ giúp em không bị cảnh vật đánh lừa mà thôi.

Đặt hai bài cạnh nhau: cùng phương thức, khác cách gửi cảm xúc

Bánh trôi nước và Qua Đèo Ngang có chung công thức biểu cảm kết hợp miêu tả, nhưng đối tượng được tả và cách gửi cảm xúc khác nhau. Hồ Xuân Hương tả một sự vật nhỏ trong đời sống thường ngày rồi để nó trở thành biểu tượng cho con người; đây là lối ẩn dụ, lấy vật nói người. Bà Huyện Thanh Quan tả một không gian rộng lớn của thiên nhiên rồi để nỗi buồn thấm vào từng chi tiết cảnh; đây là lối tả cảnh ngụ tình.

Giọng điệu cũng khác. Bánh trôi nước có giọng tự tin, thậm chí mạnh mẽ ở câu kết với chữ Mà như một lời thách thức. Qua Đèo Ngang có giọng trầm, trang nhã, buồn mà kín đáo, cảm xúc dồn lại ở câu kết ta với ta. Hai giọng điệu ấy đều là biểu cảm, chỉ là biểu cảm theo hai sắc thái.

Khi đề yêu cầu so sánh phương thức của hai bài, em nêu điểm giống về phương thức chính và phương thức kết hợp, rồi chỉ ra điểm khác ở đối tượng miêu tả và cách gửi cảm xúc, mỗi điểm một dẫn chứng ngắn. Không cần đi vào phân tích thân phận người phụ nữ hay tâm sự hoài cổ, vì đó là nội dung của câu hỏi cảm nhận, không phải câu hỏi phương thức.

Những lỗi hay gặp khi làm bài về thơ trung đại

Lỗi thứ nhất là gọi miêu tả là phương thức chính cho cả bài Qua Đèo Ngang hay Bánh trôi nước, vì bề mặt bài thơ chủ yếu là tả. Lỗi này đến từ việc chỉ đọc lớp nghĩa thứ nhất. Thơ trung đại hầu như luôn có lớp nghĩa thứ hai, và chính lớp nghĩa ấy quyết định phương thức chính.

Lỗi thứ hai là nhầm thể thơ, bút pháp hay biện pháp nghệ thuật với phương thức. Thất ngôn bát cú, chữ Nôm, tả cảnh ngụ tình, đảo ngữ, chơi chữ đồng âm đều là những khái niệm hay được nhắc khi học các bài này, nhưng không cái nào là tên phương thức biểu đạt. Câu trả lời phải là một trong sáu phương thức.

Lỗi thứ ba là áp công thức biểu cảm kết hợp miêu tả cho mọi bài thơ trung đại. Sông núi nước Nam là ví dụ rõ nhất cho thấy công thức ấy không đúng mọi nơi. Đọc mục đích của từng bài, kiểm tra dấu hiệu trong từng câu, rồi mới gọi tên, đó vẫn là cách an toàn nhất dù bài thơ cổ hay hiện đại.

Cách đọc một bài thơ trung đại để xác định phương thức

Ngôn ngữ cổ có thể làm em chậm lại, nhưng các bước xác định phương thức vẫn gọn. Dưới đây là trình tự dùng được cho phần lớn bài thơ trung đại trong đề đọc hiểu:

  1. Đọc phần dịch nghĩa hoặc chú thích nếu bài viết bằng chữ Hán, để nắm nội dung trước khi xét phương thức.
  2. Chia bài theo bố cục: với tứ tuyệt là khai, thừa, chuyển, hợp; với bát cú là đề, thực, luận, kết. Ghi một dòng nội dung cho mỗi phần.
  3. Đánh dấu những câu chủ yếu tả cảnh, tả vật và những câu có từ ngữ cảm xúc trực tiếp như nhớ, thương, đau lòng, tấm lòng.
  4. Tự hỏi bài thơ được viết để làm gì: tả cảnh cho người đọc biết, bày tỏ tâm trạng, hay khẳng định một chân lí.
  5. Gọi tên phương thức chính theo mục đích, nêu phương thức kết hợp theo dấu hiệu, mỗi phương thức kèm một căn cứ ngắn từ bài.

Với những bài thơ chữ Hán, khi trả lời em nên dẫn căn cứ theo phần dịch thơ hoặc dịch nghĩa có trong đề, không tự dịch lại. Điều quan trọng là chỉ ra được dấu hiệu, không phải trình bày kiến thức về điển cố. Nếu một bài có hai cách xác định đều được chấp nhận, em chọn cách phổ biến và có thể nhắc cách còn lại bằng một câu.

Câu hỏi thường gặp

Phương thức biểu đạt chính của bài Bánh trôi nước là gì?

Cách xác định phổ biến là biểu cảm, kết hợp miêu tả. Bài thơ tả chiếc bánh trôi về màu sắc, hình dáng, cách luộc và nhân bánh, nhưng mục đích là bày tỏ thái độ về thân phận chìm nổi và tấm lòng son sắt của người phụ nữ.

Phương thức biểu đạt chính của Qua Đèo Ngang là gì?

Phương thức chính là biểu cảm, kết hợp miêu tả. Bài thơ tả cảnh Đèo Ngang lúc chiều tà, hoang vắng và thưa thớt, để gửi gắm nỗi nhớ nước thương nhà và nỗi cô đơn của người lữ khách, đúng bút pháp tả cảnh ngụ tình.

Bốn câu đầu Qua Đèo Ngang có phải là miêu tả không?

Bốn câu đầu nổi bật miêu tả qua cỏ cây, đá, hoa, tiều phu, chợ bên sông. Nhưng cảnh đã nhuốm nỗi buồn của buổi chiều và sự hoang vắng. Cách trả lời đầy đủ là miêu tả nổi bật trên bề mặt, qua đó bộc lộ tâm trạng.

Có bài thơ trung đại nào lấy nghị luận làm phương thức chính không?

Có. Sông núi nước Nam thường được xác định là nghị luận, vì bài thơ nêu chân lí về chủ quyền rồi suy ra hệ quả đối với kẻ xâm phạm, với cấu trúc lập luận chặt chẽ. Có tài liệu gọi là biểu cảm kết hợp nghị luận.

Thể thơ thất ngôn bát cú có phải là phương thức biểu đạt không?

Không. Thất ngôn bát cú Đường luật là thể thơ, tức là hình thức tổ chức câu chữ, vần, luật. Phương thức biểu đạt là cách truyền đạt như kể, tả, biểu cảm, thuyết minh, nghị luận. Hai câu hỏi về thể thơ và phương thức cần trả lời riêng.

Tả cảnh ngụ tình liên quan gì tới phương thức biểu đạt?

Tả cảnh ngụ tình là bút pháp dùng cảnh để gửi tình, nên nó chính là sự kết hợp giữa miêu tả và biểu cảm, trong đó biểu cảm là đích. Nhận ra bút pháp này giúp em không gọi nhầm miêu tả là phương thức chính.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138