Miêu tả là phương thức biểu đạt dùng ngôn ngữ để tái hiện đặc điểm, trạng thái của sự vật, con người, cảnh vật, giúp người đọc hình dung như đang tận mắt thấy, tận tai nghe. Mục đích của nó là làm hiện ra hình ảnh, chứ không phải kể một chuỗi việc, trình bày tri thức hay bảo vệ một ý kiến.
Khi làm câu hỏi đọc hiểu, đoạn văn có phương thức chính là miêu tả thường có ba dấu hiệu đi cùng nhau: nhiều từ chỉ màu sắc, hình dáng, âm thanh; nhiều từ tượng hình, tượng thanh; và một trình tự quan sát rõ ràng (từ xa tới gần, từ trên xuống dưới, từ bao quát tới chi tiết). Phần dưới giải nghĩa khái niệm, đi qua từng đặc điểm bằng ví dụ ngắn, đặt miêu tả cạnh các phương thức khác và chỉ ra những chỗ học sinh hay hiểu sai.
Hiểu khái niệm miêu tả bằng lời thường
Hãy hình dung hai người cùng đứng trước một cây phượng vào tháng năm. Người thứ nhất nói: cây phượng ở góc sân trồng từ khi trường mới xây. Người thứ hai nói: tán phượng xoè rộng như chiếc ô khổng lồ, hoa đỏ rực từng chùm, mỗi cơn gió qua lại rắc xuống sân những cánh mỏng như lụa. Người thứ nhất đang cung cấp thông tin. Người thứ hai đang miêu tả: lời nói của họ làm cây phượng hiện lên trước mắt người nghe.
Như vậy, cốt lõi của miêu tả là làm cho thấy. Người viết chọn những nét riêng nổi bật nhất của đối tượng, rồi dùng từ ngữ giàu hình ảnh, âm thanh, cảm giác để dựng lại nó. Đối tượng có thể là một cảnh (dòng sông, phiên chợ, buổi chiều quê), một người (dáng đi, khuôn mặt, giọng nói), một con vật, một đồ vật, thậm chí một trạng thái bên trong như nỗi lo lắng hay niềm vui của nhân vật.
Chương trình Ngữ văn hiện hành gọi nhiều theo kiểu văn bản và thể loại, nhưng trong câu hỏi đọc hiểu, cụm "phương thức biểu đạt" vẫn rất quen thuộc, và miêu tả là một trong sáu phương thức hay được nêu: tự sự, miêu tả, biểu cảm, thuyết minh, nghị luận, hành chính – công vụ. Hiểu miêu tả cho chắc là nền để phân biệt với biểu cảm và thuyết minh, hai phương thức hay bị nhầm với nó nhất.
Năm đặc điểm giúp nhận ra miêu tả
Đối tượng được nhìn bằng giác quan. Đoạn miêu tả chứa nhiều chi tiết thị giác (màu, hình, đường nét, ánh sáng), thính giác (tiếng động, tiếng nói), có khi cả khứu giác, xúc giác. Đọc xong, người đọc nhớ được hình ảnh, không chỉ nhớ một kết luận.
Từ ngữ giàu hình ảnh và âm thanh. Tính từ chỉ đặc điểm (xanh mướt, gầy guộc, lấp lánh), từ tượng hình (lom khom, lác đác, lấp ló), từ tượng thanh (rì rào, lách tách, ầm ầm) xuất hiện dày hơn hẳn các đoạn kể hay đoạn bàn luận.
Có trình tự quan sát. Người viết dắt mắt người đọc đi theo một đường: từ xa tới gần, từ cao xuống thấp, từ ngoài vào trong, từ bao quát tới chi tiết, hoặc theo thời gian trong ngày. Trình tự ấy làm cho bức tranh có bố cục.
Thời gian gần như đứng yên. Trong đoạn miêu tả thuần, sự việc không tiến lên. Cảnh vẫn là cảnh ấy, người vẫn đứng đó; cái thay đổi là góc nhìn của người viết. Đây là chỗ khác rõ nhất với tự sự, nơi việc này kéo theo việc khác.
Hay đi cùng so sánh, nhân hoá. Để hình ảnh rõ hơn, người viết thường so sánh (mặt hồ phẳng như tấm gương), nhân hoá (hàng cây đứng nghiêm). Nhưng cần nhớ: so sánh, nhân hoá là biện pháp tu từ, có mặt ở mọi phương thức, không phải bằng chứng duy nhất của miêu tả.
Ví dụ tự viết và cách đọc ra phương thức
Đọc đoạn ngắn sau, một ngữ liệu tự viết để luyện: Con đường vào bản men theo sườn đồi, đất đỏ quánh sau mưa. Hai bên, những bụi mua tím lấp ló sau lớp cỏ tranh cao quá đầu gối. Xa xa, mấy nếp nhà sàn mái lá nâu sẫm nép dưới tán cọ, khói bếp mỏng manh vắt ngang lưng chừng núi. Gió từ thung lũng thổi lên mang theo mùi rạ ẩm và tiếng mõ trâu lốc cốc.
Hỏi: phương thức biểu đạt chính của đoạn là gì? Trả lời: miêu tả. Căn cứ: đoạn không có sự việc nối tiếp, không có nhân vật hành động; câu nào cũng dựng thêm một nét của cảnh (màu đất, màu hoa, mái nhà, làn khói, mùi, tiếng); có từ tượng hình "lấp ló", "mỏng manh", từ tượng thanh "lốc cốc"; trình tự quan sát đi từ con đường dưới chân, ra hai bên, rồi ra xa tới núi, cuối cùng là cảm giác về gió.
Để thấy rõ hơn, thử viết lại cùng nội dung theo kiểu khác: Con đường vào bản dài khoảng ba cây số, là đường đất, mùa mưa đi lại khó khăn. Câu này cung cấp tri thức khách quan, gần với thuyết minh. Hoặc: Mỗi lần đi trên con đường ấy, lòng lại nao nao nhớ những mùa hè tuổi nhỏ. Câu này bộc lộ cảm xúc, nghiêng về biểu cảm. Cùng một con đường, mục đích khác thì phương thức khác.
Miêu tả đứng cạnh các phương thức khác
Bảng dưới so mục đích và dấu hiệu chính của miêu tả với ba phương thức hay bị nhầm nhất. Khi phân vân, quay lại cột mục đích: đoạn văn được viết ra để làm gì?
| Phương thức | Mục đích chính | Dấu hiệu dễ thấy | Câu hỏi tự kiểm |
|---|---|---|---|
| Miêu tả | Làm hiện ra hình ảnh, âm thanh của đối tượng | Từ chỉ màu, hình, tiếng; từ tượng hình, tượng thanh; trình tự quan sát | Đọc xong có thấy được cảnh, người không? |
| Tự sự | Kể lại sự việc theo diễn biến | Nhân vật, hành động, thời gian nối tiếp, ngôi kể | Có việc trước, việc sau không? |
| Biểu cảm | Bộc lộ cảm xúc, thái độ của người viết | Từ cảm thán, câu cảm, đại từ chỉ chủ thể trữ tình | Cảm xúc của ai được nói ra? |
| Thuyết minh | Cung cấp tri thức khách quan | Định nghĩa, số liệu, phân loại, giọng trung tính | Thông tin có kiểm chứng được không? |
Trong thực tế, một đoạn văn hiếm khi chỉ có một phương thức. Đoạn truyện thường kể là chính, xen miêu tả; bài thơ thường biểu cảm là chính, mượn miêu tả để gợi. Việc của người làm bài là tìm phương thức nào phục vụ mục đích chính của cả đoạn, rồi mới kể tên các phương thức kết hợp.
Cách nhận ra miêu tả nhanh khi làm đọc hiểu
Khi gặp một ngữ liệu lạ, có thể đi theo bốn bước sau, mỗi bước chỉ mất vài giây nhưng giúp tránh đoán theo cảm giác.
- Đọc lướt cả đoạn và tự hỏi đoạn này đang làm gì: kể, tả, bày tỏ, giải thích hay bàn luận. Ghi một chữ ra lề.
- Gạch chân các từ chỉ màu sắc, hình dáng, âm thanh, các từ tượng hình, tượng thanh. Nếu chúng phủ gần kín đoạn văn, miêu tả là ứng viên số một.
- Kiểm tra thời gian: có chuỗi hành động nối tiếp không. Nếu có nhiều động từ hành động theo thứ tự trước sau, cần cân nhắc tự sự.
- Kiểm tra chủ thể cảm xúc: có câu cảm thán, có lời trực tiếp nói lên nỗi buồn, niềm vui của người viết không. Nếu cảm xúc trùm lên cả đoạn, biểu cảm có thể mới là chính.
- Viết câu trả lời gồm tên phương thức kèm căn cứ ngắn gọn, ví dụ: phương thức chính là miêu tả, vì đoạn văn tập trung tái hiện cảnh con đường vào bản qua màu sắc, âm thanh, theo trình tự từ gần tới xa.
Bước cuối là phần nhiều bạn bỏ qua. Câu hỏi đọc hiểu thường chỉ cần tên phương thức, nhưng thêm một vế căn cứ giúp bản thân tự kiểm, và với câu hỏi yêu cầu giải thích thì đó là phần được tính.
Miêu tả xuất hiện ở đâu trong đề đọc hiểu
Ngữ liệu đọc hiểu có phương thức chính là miêu tả thường rơi vào ba dạng. Dạng thứ nhất là đoạn trích tả cảnh trong truyện ngắn hoặc tuỳ bút: một buổi chiều ở phố huyện, một dòng sông mùa nước, một phiên chợ vùng cao. Dạng thứ hai là đoạn tả người, tả chân dung nhân vật lúc mới xuất hiện. Dạng thứ ba là đoạn văn tự viết của người ra đề, thường ngắn, tả một góc vườn, một cơn mưa, một con vật nuôi.
Câu hỏi đi kèm cũng có mấy kiểu quen. Kiểu một: xác định phương thức biểu đạt chính. Kiểu hai: chỉ ra các phương thức được kết hợp. Kiểu ba: nêu tác dụng của yếu tố miêu tả hoặc của các từ ngữ gợi hình. Kiểu bốn: tìm những chi tiết miêu tả cảnh, người trong đoạn. Mỗi kiểu cần một cách trả lời khác nhau, nhưng đều dựa trên cùng một việc: nhận ra đâu là chi tiết đang làm nhiệm vụ "cho thấy".
Với học sinh lớp dưới, đề thường cho đoạn miêu tả thuần, khá dễ nhận. Lên lớp trên, ngữ liệu đan xen nhiều phương thức hơn, và câu hỏi chuyển sang vai trò, tác dụng. Vì vậy nắm chắc dấu hiệu từ sớm giúp các bước sau nhẹ hơn: khi đã nhận ra chi tiết miêu tả, việc giải thích nó dùng để làm gì chỉ còn là nối chi tiết ấy với mục đích của cả đoạn.
Những hiểu lầm hay gặp về miêu tả
Thấy tính từ là kết luận miêu tả. Tính từ có ở mọi kiểu văn bản. Một bài nghị luận về lòng trung thực cũng có tính từ "quý giá", "cần thiết". Điều quyết định là tính từ ấy có đang dựng hình ảnh của một đối tượng cụ thể hay không.
Thấy so sánh là kết luận miêu tả. So sánh có thể nằm trong câu nghị luận (đọc sách như trò chuyện với người xưa) hay câu biểu cảm. Biện pháp tu từ và phương thức biểu đạt là hai tầng khác nhau, cần trả lời tách bạch.
Tưởng bài thơ tả cảnh thì phương thức chính là miêu tả. Phần lớn thơ tả cảnh là để gửi tình; cảnh là phương tiện, tình mới là đích. Vì vậy cách xác định phổ biến với thơ trữ tình là biểu cảm làm chính, miêu tả kết hợp. Trường hợp đề chỉ cắt một khổ tả cảnh thuần cần đọc kỹ hơn.
Quên rằng nội tâm cũng tả được. Tả nội tâm nhân vật, như dằn vặt, hồi hộp, là miêu tả, vì người viết đang dựng lại trạng thái bên trong của một đối tượng. Nó khác với việc chính người viết bộc lộ cảm xúc của mình.
Câu hỏi thường gặp
Phương thức miêu tả là gì?
Miêu tả là phương thức dùng ngôn ngữ để tái hiện đặc điểm, trạng thái của cảnh vật, con người, đồ vật, giúp người đọc hình dung như đang thấy, đang nghe. Mục đích là làm hiện ra hình ảnh, không phải kể chuỗi sự việc hay trình bày ý kiến.
Dấu hiệu nhận biết phương thức miêu tả trong đoạn văn là gì?
Đoạn miêu tả có nhiều từ chỉ màu sắc, hình dáng, âm thanh; nhiều từ tượng hình, tượng thanh; có trình tự quan sát rõ; và gần như không có sự việc mới nối tiếp nhau. Khi các dấu hiệu này phủ gần kín đoạn văn, miêu tả thường là phương thức chính.
Miêu tả khác tự sự ở chỗ nào?
Tự sự kể sự việc diễn ra theo thời gian, có nhân vật hành động, việc trước dẫn tới việc sau. Miêu tả làm hiện lên hình ảnh của một đối tượng tại một thời điểm, thời gian gần như đứng yên. Trong truyện, hai phương thức này thường đan xen nhau.
Có so sánh, nhân hoá thì có phải là miêu tả không?
Không hẳn. So sánh, nhân hoá là biện pháp tu từ, có thể xuất hiện trong nghị luận, biểu cảm hay thuyết minh. Chúng hay đi cùng miêu tả, nhưng muốn kết luận phải xét mục đích của cả đoạn văn chứ không dựa vào một biện pháp.
Khi trả lời câu hỏi phương thức biểu đạt có cần nêu căn cứ không?
Nếu đề chỉ hỏi phương thức là gì thì nêu tên là đủ ý chính, nhưng thêm một vế căn cứ ngắn giúp câu trả lời chắc chắn hơn. Nếu đề hỏi vì sao hoặc yêu cầu giải thích thì căn cứ là phần bắt buộc, nên chỉ ra dấu hiệu cụ thể trong ngữ liệu.
Tả tâm trạng nhân vật có tính là miêu tả không?
Có. Tả nội tâm là một dạng miêu tả, vì người viết đang tái hiện trạng thái bên trong của nhân vật. Nó khác biểu cảm ở chỗ cảm xúc thuộc về nhân vật được tả, không phải cảm xúc người viết nói ra trực tiếp với người đọc.