Cách xác định phổ biến: cả Sóng của Xuân Quỳnh và Việt Bắc của Tố Hữu đều có phương thức biểu đạt chính là biểu cảm. Sóng là lời tự bạch về tình yêu của người phụ nữ, kết hợp miêu tả qua hình tượng sóng; Việt Bắc là lời đối đáp giữa người đi và người ở, kết hợp miêu tả và tự sự khi gợi lại cảnh, người và những năm kháng chiến.
Hai bài cùng học ở lớp 12, cùng là thơ trữ tình, cùng thường xuyên có mặt trong đề đọc hiểu. Cái khó không nằm ở phương thức chính mà ở chỗ nhận ra phương thức kết hợp và giải thích căn cứ cho đúng. Bài này đi qua từng bài, chỉ ra dấu hiệu cụ thể, so sánh hai cách tổ chức cảm xúc khác nhau và gợi ý cách trả lời.
Sóng: biểu cảm qua hình tượng sóng và em
Xuân Quỳnh viết Sóng năm 1967, trong chuyến đi thực tế ở vùng biển Diêm Điền, Thái Bình; bài in trong tập Hoa dọc chiến hào. Bài thơ viết theo thể năm chữ, nhịp đều như những con sóng. Mở đầu là những cặp đối lập: Dữ dội và dịu êm / Ồn ào và lặng lẽ / Sông không hiểu nổi mình / Sóng tìm ra tận bể. Sóng ở đây vừa là sóng biển, vừa là hình ảnh ẩn dụ cho tâm hồn người phụ nữ đang yêu.
Dấu hiệu biểu cảm rất rõ. Bài có nhiều câu hỏi tu từ như Từ nơi nào sóng lên?, Gió bắt đầu từ đâu?; có chủ thể trữ tình xưng em trực tiếp nói ra nỗi nhớ, niềm khao khát; có những lời bộc bạch nồng nàn ở khổ cuối khi mong được tan ra thành trăm con sóng nhỏ giữa biển lớn tình yêu. Mục đích của bài là bày tỏ những cung bậc của tình yêu, nên biểu cảm là phương thức chính rất rõ ràng.
Miêu tả trong bài xuất hiện khi tả trạng thái của sóng: dữ dội, dịu êm, ồn ào, lặng lẽ, sóng dưới lòng sâu, sóng trên mặt nước. Nhưng cách tả này luôn song hành với lời của em, sóng và em soi chiếu vào nhau. Vì thế miêu tả không đứng riêng mà tan vào biểu cảm. Khi trả lời, em có thể nêu: biểu cảm là chính, kết hợp miêu tả qua hình tượng sóng mang ý nghĩa ẩn dụ.
Sóng có nghị luận không: chỗ hay phân vân
Một số đoạn trong Sóng mang dáng suy tư, chiêm nghiệm. Người phụ nữ tự hỏi về nguồn gốc của tình yêu, rồi thừa nhận Em cũng không biết nữa / Khi nào ta yêu nhau. Ở khổ gần cuối, có những câu mang tính khái quát về cuộc đời: cuộc đời tuy dài thế, năm tháng vẫn đi qua, biển dù rộng, mây vẫn bay về xa. Những câu này khiến một số học sinh cho rằng bài có nghị luận.
Cách xác định phổ biến không xếp nghị luận thành phương thức của bài Sóng. Lí do là những suy tư ấy được nói bằng giọng cảm xúc, nhiều băn khoăn, không đưa ra luận điểm và lí lẽ để thuyết phục ai. Đó là suy tư trữ tình, tức là cảm xúc có chiều sâu, nằm trong phạm vi biểu cảm. Nếu em muốn nhắc, có thể viết "đoạn thơ mang chất suy tư, chiêm nghiệm" như một nhận xét, thay vì gọi tên phương thức nghị luận.
Điểm này đáng nhớ vì nó áp dụng cho nhiều bài thơ trữ tình khác. Không phải câu thơ nào có tính khái quát cũng là nghị luận. Nghị luận như một phương thức đòi hỏi mục đích thuyết phục bằng lí lẽ; còn suy tư trữ tình là cách cảm xúc tự soi lại mình. Phân biệt được hai thứ này giúp em tránh gán thêm phương thức không có trong đoạn trích.
Việt Bắc: biểu cảm qua lối đối đáp mình – ta
Tố Hữu viết Việt Bắc vào tháng 10 năm 1954, khi các cơ quan trung ương kháng chiến rời chiến khu Việt Bắc về Hà Nội sau chiến thắng; bài in trong tập thơ cùng tên. Bài thơ dựng thành cuộc đối đáp giữa người ở lại và người ra đi, mượn lối đối đáp giao duyên của ca dao: Mình về mình có nhớ ta / Mười lăm năm ấy thiết tha mặn nồng. Cặp đại từ mình – ta trở đi trở lại, lúc chỉ người đi, lúc chỉ người ở, có khi hoà làm một.
Dù có hình thức đối đáp, Việt Bắc không phải là một câu chuyện có diễn biến. Lời hỏi và lời đáp đều là những dòng cảm xúc: nhớ thương, lưu luyến, khẳng định nghĩa tình son sắt. Câu hỏi có nhớ lặp lại nhiều lần là dấu hiệu biểu cảm, như những lời khơi gợi kỉ niệm. Mục đích của bài là bày tỏ tình cảm gắn bó giữa người cán bộ kháng chiến với Việt Bắc, nên biểu cảm là phương thức chính.
Thể lục bát và lối đối đáp làm cho cảm xúc trong bài mang màu dân gian, dễ đi vào lòng người. Khi trả lời câu hỏi phương thức, em không nhầm lối đối đáp hay thể lục bát với phương thức biểu đạt; đó là hình thức tổ chức bài thơ. Tuy vậy, có thể nhắc tới lối đối đáp như một căn cứ cho thấy cảm xúc được bộc lộ trực tiếp qua lời của các nhân vật trữ tình.
Miêu tả và tự sự trong Việt Bắc
Việt Bắc chứa nhiều đoạn tả cảnh và người rất đẹp. Bức tranh tứ bình bốn mùa là ví dụ quen thuộc: mùa đông có rừng xanh hoa chuối đỏ tươi, mùa xuân mơ nở trắng rừng, mùa hè ve kêu rừng phách đổ vàng, mùa thu trăng rọi hoà bình. Mỗi cảnh gắn với một hình ảnh con người lao động. Đây là miêu tả với màu sắc, âm thanh, đường nét rõ ràng.
Tự sự có mặt khi bài thơ gợi lại những năm kháng chiến: những ngày cùng chia củ sắn lùi, bát cơm sẻ nửa, chăn sui đắp cùng; những đoàn quân đi trong đêm, dân công đỏ đuốc từng đoàn; những tin vui chiến thắng từ Hoà Bình, Tây Bắc, Điện Biên. Đó là các sự việc có thật của một thời, được kể ngắn, dồn dập, nhất là ở đoạn tái hiện khung cảnh hành quân.
Cả miêu tả và tự sự đều được đặt trong khung nỗi nhớ. Cảnh bốn mùa là cảnh trong lời người đi nhắc lại, kỉ niệm kháng chiến là kỉ niệm được khơi lên qua câu hỏi có nhớ. Vì thế, khi đề hỏi các phương thức của một đoạn trong Việt Bắc, em nêu biểu cảm là chính, rồi tuỳ đoạn mà nêu miêu tả hoặc tự sự, kèm dẫn chứng ngắn từ chính đoạn đó.
Cách viết câu trả lời cho đoạn trích từ hai bài
Đề đọc hiểu lớp 12 thường hỏi gọn, nhưng yêu cầu câu trả lời có căn cứ. Có thể làm theo trình tự dưới đây cho bất kì khổ nào của Sóng hay đoạn nào của Việt Bắc:
- Xác định người nói trong đoạn trích: em trong Sóng, người ở hay người đi trong Việt Bắc. Người nói cho biết cảm xúc đang hướng về đâu.
- Tìm dấu hiệu biểu cảm bề mặt: câu hỏi tu từ, câu hỏi có nhớ, từ chỉ cảm xúc như nhớ, thương, khát vọng, tiếng gọi, cặp đại từ mình – ta.
- Xem đoạn trích có tả cảnh, tả người không. Nếu có, ghi một dẫn chứng ngắn cho miêu tả.
- Với Việt Bắc, xem đoạn có gợi chuỗi sự việc của thời kháng chiến không. Nếu có, ghi một dẫn chứng ngắn cho tự sự.
- Viết câu trả lời: biểu cảm là chính, lí do gắn với nội dung đoạn; sau đó nêu phương thức kết hợp có dẫn chứng. Không thêm nghị luận cho Sóng trừ khi thầy cô hướng dẫn khác.
Ví dụ với khổ đầu bài Sóng, câu trả lời có thể là: "Phương thức biểu đạt chính là biểu cảm, bộc lộ những trạng thái đối cực trong tâm hồn người phụ nữ đang yêu qua hình tượng sóng; kết hợp miêu tả trạng thái của sóng: dữ dội và dịu êm, ồn ào và lặng lẽ." Với đoạn tứ bình trong Việt Bắc, em thay phần lí do bằng nỗi nhớ cảnh và người Việt Bắc của người ra đi, dẫn chứng bằng một hình ảnh mùa.
Những lỗi hay gặp với hai bài thơ
Với Sóng, lỗi phổ biến là gọi miêu tả là chính vì tên bài là một hiện tượng tự nhiên và nhiều câu tả trạng thái của sóng. Cần nhớ sóng ở đây là ẩn dụ, nhân vật trữ tình em mới là chủ thể của cảm xúc. Lỗi khác là gán nghị luận cho những khổ có suy tư, như đã nói ở phần trên. Hai lỗi này đều xuất phát từ việc đếm dấu hiệu bề mặt mà không hỏi mục đích của bài.
Với Việt Bắc, lỗi phổ biến là gọi tự sự là chính vì bài có hình thức đối đáp và nhắc nhiều sự kiện kháng chiến. Thực ra lời đối đáp không làm nên câu chuyện có diễn biến; các sự kiện được nhắc trong câu hỏi có nhớ, tức là được khơi lên để nuôi cảm xúc. Lỗi thứ hai là trả lời thể lục bát hoặc lối đối đáp khi đề hỏi phương thức, nhầm hình thức với cách biểu đạt.
Một lỗi chung cho cả hai bài là trích quá dài vào câu trả lời. Đề đã in sẵn đoạn trích, người chấm chỉ cần thấy em chỉ đúng dấu hiệu. Vài chữ đặt trong ngoặc kép là đủ làm căn cứ. Thời gian tiết kiệm được nên để dành cho câu hỏi cảm nhận hoặc phần viết, nơi em cần trình bày dài hơn.
So sánh phương thức của Sóng và Việt Bắc
Hai bài có cùng phương thức chính nhưng khác nhau rõ ở cách tổ chức lời thơ và phương thức kết hợp. Bảng dưới gom các điểm em cần nhớ.
| Tiêu chí | Sóng | Việt Bắc |
|---|---|---|
| Phương thức chính | Biểu cảm | Biểu cảm |
| Cách tổ chức lời thơ | Lời tự bạch của em, song hành với hình tượng sóng | Lời đối đáp giữa mình và ta, người ở và người đi |
| Phương thức kết hợp | Miêu tả qua hình tượng sóng | Miêu tả cảnh và người Việt Bắc, tự sự khi gợi kỉ niệm kháng chiến |
| Dấu hiệu biểu cảm tiêu biểu | Câu hỏi tu từ, lời bộc bạch xưng em | Câu hỏi có nhớ lặp lại, đại từ mình – ta |
| Thể thơ | Năm chữ | Lục bát |
Bảng giúp em thấy câu hỏi phương thức chính có cùng đáp án, nhưng câu hỏi phương thức kết hợp thì không. Nếu đề yêu cầu so sánh, em nêu điểm giống về phương thức chính, rồi chỉ ra khác biệt ở cách tổ chức lời thơ và phương thức kết hợp, mỗi điểm một dẫn chứng ngắn. Thể thơ ghi ở đây chỉ để phân biệt, không phải là phương thức.
Câu hỏi thường gặp
Phương thức biểu đạt chính của bài thơ Sóng là gì?
Cách xác định phổ biến là biểu cảm. Bài thơ là lời tự bạch của người phụ nữ về những cung bậc tình yêu, qua câu hỏi tu từ, lời bộc bạch xưng em và hình tượng sóng mang ý nghĩa ẩn dụ, kết hợp với miêu tả trạng thái của sóng.
Phương thức biểu đạt chính của Việt Bắc là gì?
Phương thức chính là biểu cảm, thể hiện qua lối đối đáp mình – ta và câu hỏi có nhớ lặp lại. Bài kết hợp miêu tả ở bức tranh cảnh và người Việt Bắc, và tự sự khi gợi lại những kỉ niệm, những đoàn quân, những tin chiến thắng thời kháng chiến.
Bài Sóng có phương thức nghị luận không?
Bài có những câu suy tư, chiêm nghiệm về tình yêu và cuộc đời, nhưng được nói bằng giọng cảm xúc, không đưa ra luận điểm và lí lẽ. Cách xác định phổ biến xem đó là suy tư trữ tình trong biểu cảm, không gọi nghị luận thành phương thức của bài.
Lối đối đáp trong Việt Bắc có phải là phương thức biểu đạt không?
Không. Lối đối đáp mượn từ ca dao giao duyên là hình thức tổ chức bài thơ. Phương thức biểu đạt vẫn là biểu cảm, vì lời hỏi và lời đáp đều là những dòng cảm xúc nhớ thương, lưu luyến, khẳng định nghĩa tình.
Đoạn tả bức tranh tứ bình trong Việt Bắc dùng phương thức gì?
Đoạn này có miêu tả rất rõ qua cảnh bốn mùa và hình ảnh con người lao động, nhưng cảnh được gợi lên trong nỗi nhớ của người ra đi. Cách trả lời đầy đủ là biểu cảm là chính, kết hợp miêu tả, kèm một dẫn chứng ngắn.
Sóng và Việt Bắc giống và khác nhau ở phương thức thế nào?
Hai bài giống nhau ở phương thức chính là biểu cảm. Khác nhau ở cách tổ chức: Sóng là lời tự bạch kết hợp miêu tả qua hình tượng sóng; Việt Bắc là lời đối đáp kết hợp miêu tả và tự sự khi gợi kỉ niệm kháng chiến.