PhuongThuc.comPhương Thức
Phương thức miêu tả

Tả cảnh ngụ tình là phương thức gì: miêu tả hay biểu cảm làm chính

Tả cảnh ngụ tình là bút pháp mượn cảnh để gửi tình, không phải phương thức thứ bảy. Phương thức chính thường là biểu cảm, miêu tả kết hợp. Căn cứ và ngoại lệ.

an empty wooden balcony overlooking a calm grey sea at dusk, a single teacup and a folded shawl resting on the railing, faint sail on the horizon, amber afterglow, wide angle

Tả cảnh ngụ tình là một bút pháp nghệ thuật: người viết tả cảnh vật để gửi gắm, gợi ra tâm trạng con người. Nó không phải một phương thức biểu đạt riêng. Khi đề hỏi phương thức biểu đạt chính của một đoạn thơ tả cảnh ngụ tình, cách xác định phổ biến là biểu cảm, vì đích cuối cùng là tình; miêu tả là phương thức kết hợp, làm phương tiện để tình hiện ra.

Tuy vậy, có những trường hợp đáp án có thể khác, tuỳ đoạn được cắt và cách đặt câu hỏi. Phần dưới giải thích khái niệm, đọc ví dụ tám câu cuối đoạn Kiều ở lầu Ngưng Bích, chỉ ra hai cách hiểu thường gặp và cách viết câu trả lời không bị hớ.

Bút pháp và phương thức là hai tầng khác nhau

Phương thức biểu đạt trả lời câu hỏi: văn bản được viết ra để làm gì, kể, tả, bày tỏ, giải thích, bàn luận hay giao dịch hành chính. Bút pháp trả lời câu hỏi khác: người viết dùng cách nào để đạt mục đích đó. Tả cảnh ngụ tình, chấm phá, ước lệ tượng trưng, đòn bẩy, đối lập là những bút pháp, những cách làm, không phải mục đích.

Học sinh hay gặp nhầm lẫn này vì cụm "tả cảnh ngụ tình" có chữ "tả", nên tưởng nó là một dạng miêu tả, hoặc có chữ "tình", nên tưởng nó là biểu cảm. Thật ra nó là chiếc cầu nối hai phương thức: mặt ngoài là miêu tả, mặt trong là biểu cảm. Chữ "ngụ" nghĩa là gửi vào, ẩn vào; tình được ẩn vào cảnh, không nói thẳng ra.

Vì vậy khi đề hỏi "đoạn thơ sử dụng bút pháp nghệ thuật nào", câu trả lời là tả cảnh ngụ tình. Khi đề hỏi "phương thức biểu đạt chính", câu trả lời phải là một trong sáu phương thức, không ghi "tả cảnh ngụ tình". Ghi bút pháp vào chỗ hỏi phương thức là lỗi lạc đề, dù hiểu bài rất kỹ.

Đọc ví dụ: tám câu thơ cuối đoạn Kiều ở lầu Ngưng Bích

Đoạn trích Kiều ở lầu Ngưng Bích trong Truyện Kiều của Nguyễn Du kết thúc bằng tám câu thơ, mỗi cặp mở đầu bằng điệp ngữ "buồn trông": Buồn trông cửa bể chiều hôm, / Thuyền ai thấp thoáng cánh buồm xa xa? Tiếp theo là ngọn nước mới sa với hoa trôi man mác, nội cỏ rầu rầu với chân mây mặt đất một màu xanh xanh, và cuối cùng là gió cuốn mặt duềnh với tiếng sóng ầm ầm kêu quanh ghế ngồi.

Bề mặt là cảnh: cửa bể, cánh buồm, dòng nước, cánh hoa, nội cỏ, chân mây, mặt duềnh. Có từ tượng hình (thấp thoáng, man mác, rầu rầu), từ tượng thanh (ầm ầm), có cả trình tự cảnh từ xa tới gần, màu sắc từ nhạt tới đậm, âm thanh từ tĩnh tới động. Đó là những dấu hiệu miêu tả rõ ràng.

Nhưng mỗi cảnh đều được nhìn qua chữ "buồn trông", và mỗi cảnh gợi một nỗi niềm: cánh buồm xa gợi nỗi nhớ nhà, cánh hoa trôi gợi thân phận trôi nổi, nội cỏ một màu gợi sự mờ mịt, tiếng sóng gợi nỗi sợ hãi trước tai hoạ. Nguyễn Du còn để lại một câu khác trong Truyện Kiều tóm đúng tinh thần này: Cảnh nào cảnh chẳng đeo sầu, / Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ. Cảnh được chọn và tả vì tình; nên phương thức chính của tám câu này, theo cách xác định phổ biến, là biểu cảm, kết hợp miêu tả.

Vì sao biểu cảm thường được chọn làm phương thức chính

Mục đích cuối cùng là tình. Phương thức chính xác định theo mục đích. Trong tả cảnh ngụ tình, người viết không muốn người đọc chỉ ngắm cảnh, mà muốn họ cảm được nỗi buồn, nỗi nhớ, niềm vui ẩn trong cảnh. Cảnh là phương tiện, tình là đích.

Cảnh đã bị nhuốm cảm xúc. Cảnh trong tả cảnh ngụ tình không khách quan. Nội cỏ "rầu rầu", hoa trôi "man mác" là những từ mang tâm trạng con người khoác lên sự vật. Một đoạn miêu tả thuần sẽ chọn từ trung tính hơn.

Có tín hiệu chủ thể cảm xúc. Điệp ngữ "buồn trông", câu hỏi tu từ "biết là về đâu?" là dấu vết của một chủ thể đang cảm, đang nhìn bằng nỗi buồn. Dấu hiệu chủ thể như vậy là căn cứ mạnh của biểu cảm.

Thơ trữ tình lấy cảm xúc làm trung tâm. Với phần lớn thơ trữ tình, biểu cảm là phương thức chính. Tả cảnh ngụ tình là một cách biểu cảm gián tiếp: không gọi tên cảm xúc mà để cảnh nói hộ. Biểu cảm gián tiếp vẫn là biểu cảm.

Khi nào có thể trả lời miêu tả là chính

Có những trường hợp đề cắt đúng một đoạn tả cảnh khá thuần, cảm xúc chỉ phảng phất. Ví dụ hai câu Cỏ non xanh tận chân trời, / Cành lê trắng điểm một vài bông hoa trong đoạn Cảnh ngày xuân của Truyện Kiều. Nếu đề chỉ cắt hai câu này và hỏi phương thức chính, nhiều tài liệu chọn miêu tả, vì hai câu chủ yếu vẽ bức tranh mùa xuân với màu xanh của cỏ, màu trắng của hoa lê, chưa có tín hiệu chủ thể buồn vui rõ.

Ngữ liệu văn xuôi tự viết của người ra đề cũng vậy: một đoạn tả cánh đồng lúa chín vàng, không có câu cảm, không từ ngữ mang tâm trạng, thì miêu tả là chính, kể cả khi người đọc có thể cảm thấy vui. Cảm giác của người đọc không quyết định phương thức; dấu hiệu trong văn bản mới quyết định.

Vì vậy, nguyên tắc là đọc đúng phạm vi đề hỏi. Đoạn càng dài, càng có tín hiệu chủ thể cảm xúc, càng nghiêng về biểu cảm. Đoạn càng ngắn, cảnh càng trung tính, càng nghiêng về miêu tả. Đây là chỗ hai cách hiểu có thể cùng tồn tại; người làm bài nên lập luận bằng căn cứ chứ không học thuộc một đáp án.

Dấu hiệu cho thấy tình đang ẩn trong cảnh

Để nhận ra một đoạn tả cảnh có ngụ tình hay không, tìm những tín hiệu sau trong ngữ liệu:

  • Từ ngữ tả cảnh mang sắc thái tâm trạng: buồn, rầu rầu, hiu hắt, quạnh quẽ, man mác, ủ rũ; hoặc ngược lại tươi tắn, rộn ràng.
  • Một chủ thể đang nhìn cảnh được nhắc tới: người đứng trông, người ngồi đợi, đại từ trữ tình, hoặc động từ "trông", "ngóng", "nhìn".
  • Câu hỏi tu từ hoặc câu cảm xen giữa các câu tả, như "biết là về đâu?".
  • Điệp ngữ, điệp cấu trúc tạo nhịp như tiếng lòng lặp đi lặp lại.
  • Cảnh được chọn có tính tượng trưng quen thuộc: cánh buồm xa (chia li), hoa trôi (thân phận), chiều tà (buồn, nhớ), trăng (cô đơn hoặc tri kỉ).
  • Trình tự cảnh tăng dần theo cảm xúc: từ nhẹ tới dữ dội, từ nhạt tới đậm, từ xa vắng tới đe doạ.

Có một hai tín hiệu là đủ biết có ngụ tình. Có nhiều tín hiệu, phủ cả đoạn, là căn cứ vững để chọn biểu cảm làm phương thức chính.

Luyện tập: ba đoạn tự viết cùng một cảnh chiều

Cách dễ nhất để hiểu ranh giới là viết cùng một cảnh theo ba kiểu rồi so. Đoạn một: Chiều xuống, mặt sông phẳng lặng. Mấy con thuyền neo sát bờ, cánh buồm nâu cuộn lại. Phía bên kia, bãi ngô xanh thẫm, khói bếp nhà ai lên thẳng trong không gian không gió. Lời giải: miêu tả là chính. Cảnh trung tính, không có chủ thể đang cảm, không từ ngữ mang tâm trạng; trình tự từ mặt sông, bờ gần ra bãi ngô bên kia.

Đoạn hai: Chiều xuống, mặt sông lặng như tờ. Mấy con thuyền nằm im lìm, cánh buồm cuộn lại như mỏi mệt. Bên kia sông, khói bếp nhà ai lên hiu hắt, chẳng biết đợi ai về. Lời giải: đây là tả cảnh ngụ tình. Các từ "im lìm", "mỏi mệt", "hiu hắt", câu "chẳng biết đợi ai về" khoác tâm trạng chờ đợi, buồn vắng lên cảnh. Nếu đề hỏi phương thức chính, biểu cảm là lựa chọn phổ biến, kết hợp miêu tả; cũng có người chọn miêu tả vì đoạn còn ngắn, nên câu trả lời cần căn cứ rõ.

Đoạn ba: Mỗi chiều đứng bên bến sông này, lòng lại buồn đến lạ. Buồn vì người đi chưa về, buồn vì những buổi chiều cứ trôi đi mà chẳng có tin nhắn nào. Ôi, bến sông quê, sao mà vắng thế! Lời giải: biểu cảm trực tiếp là chính. Người viết gọi thẳng cảm xúc (buồn), dùng câu cảm thán, lời gọi "ôi, bến sông quê". Cảnh gần như không được tả. Ba đoạn đặt cạnh nhau cho thấy tả cảnh ngụ tình nằm ở giữa: không trung tính như đoạn một, không nói thẳng như đoạn ba; nó để cảnh nói hộ lòng người.

Cách viết câu trả lời an toàn

Khi đề hỏi phương thức chính của một đoạn thơ tả cảnh ngụ tình, câu trả lời gọn nhất có ba vế: tên phương thức chính, căn cứ, và phương thức kết hợp. Ví dụ cho tám câu cuối đoạn Kiều ở lầu Ngưng Bích: phương thức biểu đạt chính là biểu cảm, vì các hình ảnh cửa bể, hoa trôi, nội cỏ, tiếng sóng đều được nhìn qua tâm trạng "buồn trông" của Kiều, gợi nỗi nhớ, nỗi lo âu về thân phận; miêu tả được kết hợp để dựng cảnh.

Nếu đề hỏi bút pháp, ghi tả cảnh ngụ tình và giải thích một câu: mượn cảnh vật để gửi gắm tâm trạng nhân vật. Nếu đề hỏi tác dụng, nói cảnh làm tâm trạng hiện ra cụ thể, gợi cảm, khiến người đọc thấm nỗi buồn hơn so với cách nói thẳng.

Lưu ý một chi tiết: trong đoạn Kiều ở lầu Ngưng Bích, tâm trạng là của nhân vật Kiều, nên có tài liệu gọi là tả cảnh để thể hiện nội tâm nhân vật. Hai cách gọi không mâu thuẫn; cái quan trọng là chỉ đúng tâm trạng của ai và căn cứ nằm ở đâu. Không cần khẳng định đây là đáp án duy nhất; trình bày rõ căn cứ là cách làm bài bền nhất trước nhiều kiểu đề.

Câu hỏi thường gặp

Tả cảnh ngụ tình là gì?

Tả cảnh ngụ tình là bút pháp nghệ thuật mượn cảnh vật để gửi gắm, gợi ra tâm trạng con người. Tình không được nói thẳng mà ẩn vào cảnh, nên người đọc cảm được cảm xúc qua màu sắc, âm thanh, hình ảnh của cảnh được chọn.

Tả cảnh ngụ tình thuộc phương thức biểu đạt nào?

Tả cảnh ngụ tình không phải một phương thức biểu đạt riêng mà là bút pháp. Trong đoạn thơ dùng bút pháp này, cách xác định phổ biến là biểu cảm làm phương thức chính và miêu tả là phương thức kết hợp, vì cảnh chỉ là phương tiện để tình hiện ra.

Tám câu cuối Kiều ở lầu Ngưng Bích có phương thức biểu đạt chính là gì?

Theo cách xác định phổ biến, phương thức chính là biểu cảm, kết hợp miêu tả. Căn cứ là mọi cảnh cửa bể, hoa trôi, nội cỏ, tiếng sóng đều được nhìn qua điệp ngữ buồn trông, gợi nỗi nhớ và nỗi lo âu về thân phận của Kiều.

Có khi nào đoạn tả cảnh ngụ tình được xác định là miêu tả không?

Có thể, khi đề chỉ cắt một đoạn ngắn tả cảnh khá thuần, chưa có tín hiệu chủ thể cảm xúc rõ. Khi đó nhiều tài liệu chọn miêu tả. Vì vậy cần đọc đúng phạm vi đề hỏi và lập luận bằng dấu hiệu trong văn bản.

Đề hỏi phương thức biểu đạt có được ghi tả cảnh ngụ tình không?

Không nên. Phương thức biểu đạt phải là một trong sáu phương thức như miêu tả hay biểu cảm. Tả cảnh ngụ tình là bút pháp, chỉ ghi khi đề hỏi về bút pháp hoặc biện pháp nghệ thuật. Ghi lẫn hai tầng này dễ bị coi là trả lời lạc ý.

Làm sao nhận ra một đoạn thơ có tả cảnh ngụ tình?

Tìm từ tả cảnh mang sắc thái tâm trạng như rầu rầu, man mác, hiu hắt; một chủ thể đang trông, đang nhìn; câu hỏi tu từ xen giữa; điệp ngữ; và những hình ảnh mang tính tượng trưng quen thuộc như cánh buồm xa, hoa trôi, chiều tà.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138