PhuongThuc.comPhương Thức
Phương thức miêu tả

Từ tượng hình, từ tượng thanh: tín hiệu cho thấy đoạn văn đang miêu tả

Từ tượng hình gợi dáng vẻ, từ tượng thanh mô phỏng âm thanh; chúng là tín hiệu mạnh của miêu tả nhưng không tự quyết định phương thức chính. Cách đọc đúng.

close-up of a small bamboo wind chime swaying above a wooden classroom desk with a dry autumn leaf, blurred students in the background, warm afternoon light, shallow depth of field

Từ tượng hình gợi tả hình ảnh, dáng vẻ, trạng thái của sự vật; từ tượng thanh mô phỏng âm thanh của tự nhiên và con người. Khi một đoạn văn dày đặc hai loại từ này, đó là tín hiệu mạnh cho thấy người viết đang miêu tả. Tuy vậy, tín hiệu chưa phải là kết luận: một bài thơ đầy từ tượng hình vẫn có thể lấy biểu cảm làm phương thức chính.

Bài này giải thích hai loại từ ấy, vì sao chúng gắn với miêu tả, đọc một ví dụ quen thuộc trong thơ trung đại, chỉ ra trường hợp tín hiệu đánh lừa người đọc, rồi luyện bằng ngữ liệu tự viết có lời giải.

Từ tượng hình và từ tượng thanh là gì

Từ tượng hình là những từ gợi ra hình dáng, dáng điệu, trạng thái của sự vật, như: lom khom, lác đác, khúc khuỷu, lấp ló, lênh khênh, mập mạp, móm mém, rũ rượi. Đọc lên là thấy một hình ảnh, không cần giải thích thêm. Ví dụ "lom khom" gợi ngay dáng người cúi thấp, lưng còng; "lác đác" gợi những chấm thưa thớt rải rác.

Từ tượng thanh là những từ mô phỏng âm thanh: róc rách, ầm ầm, lộp độp, ríu rít, hu hu, ư ử, lạch cạch, thình thịch. Chúng giúp người đọc như nghe được tiếng động trong cảnh.

Phần lớn hai loại từ này là từ láy, nhưng không phải từ láy nào cũng tượng hình hay tượng thanh. "Nhỏ nhắn", "xinh xắn" là từ láy chỉ đặc điểm, không mô phỏng dáng vẻ chuyển động hay âm thanh cụ thể. Ngược lại, một số từ đơn cũng gợi âm thanh như "bốp", "rắc". Khi gặp câu hỏi phân loại từ, cần đọc nghĩa của từ trong câu chứ không chỉ nhìn hình thức láy.

Trong chương trình, kiến thức này xuất hiện ở phần tiếng Việt, nhưng nó có ích nhất khi quay lại phần đọc hiểu: đếm và gọi tên được các từ tượng hình, tượng thanh là cách nhanh để thấy đoạn văn đang dựng hình ảnh.

Vì sao hai loại từ này là tín hiệu của miêu tả

Miêu tả cần làm cho người đọc thấy và nghe. Từ tượng hình làm phần "thấy", từ tượng thanh làm phần "nghe". Vì vậy, khi người viết muốn dựng một bức tranh sống động, họ gần như luôn dùng tới hai loại từ ấy. Một đoạn kể việc thuần tuý thì động từ hành động chiếm phần lớn; một đoạn bàn luận thì từ ngữ khái quát, quan hệ từ lập luận chiếm phần lớn; còn đoạn miêu tả thì từ gợi hình, gợi thanh nổi lên rõ.

Điểm thứ hai: từ tượng hình, tượng thanh làm chậm nhịp đọc. Người đọc dừng lại ở hình ảnh, ở tiếng động, thay vì chạy theo câu chuyện. Đó đúng là điều miêu tả muốn: kéo dài khoảnh khắc để người đọc ngắm.

Điểm thứ ba: hai loại từ này thể hiện sự quan sát tỉ mỉ. Người viết phải nhìn kỹ mới chọn được "khẳng khiu" chứ không chỉ "gầy", phải nghe kỹ mới chọn được "lộp độp" chứ không chỉ "mưa rơi". Khi trả lời câu hỏi về tác dụng, nên ghi thẳng điều này: các từ tượng hình, tượng thanh cho thấy sự quan sát tinh tế và làm hình ảnh hiện lên cụ thể, sinh động.

Đọc một ví dụ quen thuộc: hai câu thực trong Qua Đèo Ngang

Bài thơ Qua Đèo Ngang của Bà Huyện Thanh Quan có hai câu được trích nhiều nhất khi dạy từ tượng hình: Lom khom dưới núi tiều vài chú, / Lác đác bên sông chợ mấy nhà. "Lom khom" gợi dáng người tiều phu cúi thấp dưới chân núi; "lác đác" gợi mấy mái nhà chợ thưa thớt bên sông. Đảo hai từ này lên đầu câu làm hình ảnh nhỏ bé, thưa vắng của con người nổi bật giữa thiên nhiên rộng lớn.

Nếu chỉ xét riêng hai câu này, chúng đúng là đang miêu tả cảnh. Nhưng nếu đề hỏi phương thức biểu đạt chính của cả bài, cách xác định phổ biến là biểu cảm, vì cảnh được dựng để gửi gắm nỗi nhớ nước thương nhà và nỗi cô đơn của nhà thơ, thể hiện rõ ở hai câu luận và câu kết Một mảnh tình riêng ta với ta. Miêu tả là phương thức kết hợp, phục vụ cho biểu cảm.

Ví dụ này cho thấy bài học quan trọng nhất của từ tượng hình, tượng thanh: chúng chứng minh có miêu tả, nhưng chưa đủ để chứng minh miêu tả là chính. Muốn nói phương thức chính, phải nhìn mục đích của toàn văn bản hoặc toàn đoạn được trích.

Khi tín hiệu đánh lừa: ba trường hợp cần cẩn thận

Từ tượng thanh trong đoạn kể chuyện. Câu "Cửa bật mở đánh rầm, cậu bé chạy ào vào nhà, vừa thở hổn hển vừa gọi mẹ" có từ tượng thanh, tượng hình, nhưng mỗi vế là một hành động nối tiếp. Đây là tự sự có yếu tố miêu tả, không phải đoạn miêu tả.

Từ tượng hình trong lời bày tỏ cảm xúc. Câu "Lòng cứ nao nao, bồi hồi mỗi lần nghe tiếng trống trường" dùng từ láy gợi trạng thái, nhưng trạng thái ấy là cảm xúc của chính người viết đang được nói ra. Câu này nghiêng về biểu cảm.

Từ láy trong văn bản thuyết minh. Một đoạn giới thiệu nghề làm nón có thể viết "lá nón được phơi cho trắng phau". Một từ gợi hình lẻ loi không biến đoạn thuyết minh thành miêu tả, khi phần còn lại là quy trình, chất liệu, số liệu khách quan.

Cách tránh bị lừa. Đếm mật độ và xét vai trò. Nếu từ gợi hình, gợi thanh chỉ điểm xuyết trong một mạch kể hay mạch giải thích, chúng là yếu tố miêu tả kết hợp. Nếu chúng là xương sống của đoạn, mỗi câu đều dựng thêm một nét hình ảnh, miêu tả mới là chính.

Những nhóm từ tượng hình, tượng thanh hay gặp trong ngữ liệu

Gom theo nhóm giúp nhận ra nhanh hơn khi đọc. Bảng dưới chỉ là ví dụ quen thuộc, không phải danh sách đầy đủ; điều cần nhớ là cách nhận ra chức năng của từ trong câu.

NhómVí dụThường gợi điều gì
Tượng hình chỉ dáng ngườilom khom, lênh khênh, lừ đừ, lật đật, khệnh khạngTư thế, cách đi đứng, tính cách lộ ra qua dáng
Tượng hình chỉ khuôn mặtmóm mém, nhăn nheo, hớn hở, rạng rỡ, ủ dộtTuổi tác, cảm xúc của nhân vật được tả
Tượng hình chỉ cảnh vậtlác đác, khúc khuỷu, chênh vênh, lấp ló, lô nhôMật độ, đường nét, vị trí của sự vật trong không gian
Tượng thanh tự nhiênróc rách, rì rào, ào ào, lộp độp, vi vuNước, gió, mưa, lá, tạo không khí cho cảnh
Tượng thanh con người, con vậthu hu, khúc khích, ríu rít, ộp oạp, ư ửTiếng khóc, cười, tiếng chim, tiếng ếch, làm cảnh có sự sống

Để ý một điều: nhóm tượng hình chỉ khuôn mặt hay được dùng khi tả nội tâm qua nét mặt, như cái miệng móm mém mếu máo của nhân vật lão nông trong truyện Lão Hạc của Nam Cao. Lúc đó từ tượng hình vừa là dấu hiệu miêu tả, vừa là cánh cửa để người đọc nhìn vào tâm trạng nhân vật.

Một mẹo nhỏ khi ôn: tự đặt mỗi từ vào một câu tả cảnh và một câu kể việc, rồi so xem trong câu nào nó làm nhiệm vụ chính. Cách luyện này giúp tách được "có từ gợi hình" và "đang miêu tả", hai điều mà đề hay đặt cạnh nhau để thử.

Luyện tập với ngữ liệu tự viết có lời giải

Ngữ liệu một: Mưa đầu mùa rơi lộp độp trên mái tôn, rồi dày dần, ào ào như ai đổ nước. Ngoài sân, những vũng nước lăn tăn gợn sóng, mấy cây chuối bên giếng lả lơi tàu lá, nước chảy ròng ròng xuống gốc. Lời giải: phương thức chính là miêu tả. Căn cứ: mật độ từ tượng thanh (lộp độp, ào ào, ròng ròng) và tượng hình (lăn tăn, lả lơi) rất dày; không có nhân vật hành động; mọi câu đều dựng cảnh cơn mưa theo trình tự từ mái nhà xuống sân, ra giếng.

Ngữ liệu hai: Nghe tiếng xe máy lạch xạch đầu ngõ, bé Na vứt vội quyển truyện, chạy ra cổng. Bố dựng xe, cười khà khà, giơ cao túi cốm. Cả nhà quây lại bên mâm, chuyện trò rôm rả tới khuya. Lời giải: phương thức chính là tự sự. Căn cứ: có nhân vật (bé Na, bố), có chuỗi hành động nối tiếp (nghe, vứt, chạy, dựng xe, giơ, quây lại). Các từ "lạch xạch", "khà khà", "rôm rả" là yếu tố miêu tả làm cảnh sinh động.

Ngữ liệu ba: Mỗi chiều đi học về, nghe tiếng chuông xe đạp leng keng ngoài ngõ, lòng lại rưng rưng nhớ ông. Ông đi xa đã ba năm mà tiếng chuông ấy vẫn như còn đó, thân thương đến nghẹn ngào. Lời giải: phương thức chính là biểu cảm. Căn cứ: trọng tâm là nỗi nhớ của người viết (rưng rưng nhớ ông, thân thương đến nghẹn ngào). Từ tượng thanh "leng keng" chỉ là điểm gợi để cảm xúc bật ra.

Cách đưa từ tượng hình, tượng thanh vào câu trả lời

Khi đề hỏi phương thức hoặc hỏi tác dụng, từ tượng hình, tượng thanh là bằng chứng tốt nhất để dẫn ra. Một số lưu ý để câu trả lời gọn mà đủ:

  • Dẫn đúng từ trong ngữ liệu, đặt trong ngoặc kép, chỉ chọn hai ba từ tiêu biểu thay vì chép cả danh sách.
  • Gọi đúng tên loại từ: từ gợi dáng vẻ là tượng hình, từ mô phỏng âm thanh là tượng thanh. Không gọi chung là "từ láy" khi đề đang hỏi chức năng.
  • Nói tác dụng gắn với đối tượng cụ thể, ví dụ: gợi dáng người tiều phu nhỏ bé, gợi tiếng mưa dồn dập, thay vì chỉ ghi "làm câu văn sinh động".
  • Nếu đề hỏi phương thức chính, dùng từ tượng hình, tượng thanh làm một căn cứ, rồi thêm căn cứ về mục đích của cả đoạn để khỏi kết luận vội.
  • Không bịa thêm từ không có trong ngữ liệu, và không suy diễn cảm xúc mà văn bản không gợi tới.

Một câu trả lời mẫu gọn: đoạn văn dùng các từ tượng thanh "lộp độp", "ào ào" và từ tượng hình "lăn tăn" để tái hiện cơn mưa đầu mùa, cho thấy phương thức chính là miêu tả; các từ ấy giúp người đọc như nghe được tiếng mưa và thấy được mặt sân đang gợn sóng.

Câu hỏi thường gặp

Từ tượng hình là gì, cho ví dụ?

Từ tượng hình là từ gợi tả hình ảnh, dáng vẻ, trạng thái của sự vật, giúp người đọc hình dung ngay. Ví dụ: lom khom, lác đác, khúc khuỷu, lấp ló, móm mém. Trong Qua Đèo Ngang, "lom khom" gợi dáng tiều phu, "lác đác" gợi nhà chợ thưa thớt.

Từ tượng thanh là gì, cho ví dụ?

Từ tượng thanh là từ mô phỏng âm thanh của tự nhiên, đồ vật, con người, như róc rách, ầm ầm, lộp độp, ríu rít, hu hu. Chúng giúp người đọc như nghe thấy tiếng động trong cảnh, làm đoạn văn sống động và cụ thể hơn.

Có từ tượng hình thì phương thức chính có phải là miêu tả không?

Chưa chắc. Từ tượng hình cho thấy có yếu tố miêu tả, nhưng phương thức chính phụ thuộc mục đích của cả đoạn. Nếu đoạn văn kể chuỗi hành động thì vẫn là tự sự; nếu nó bộc lộ cảm xúc người viết thì có thể là biểu cảm.

Từ láy có phải luôn là từ tượng hình hoặc tượng thanh không?

Không. Nhiều từ láy chỉ đặc điểm hoặc tính chất như nhỏ nhắn, xinh xắn, không gợi dáng vẻ chuyển động hay mô phỏng âm thanh. Cần xét nghĩa của từ trong câu, không chỉ nhìn hình thức láy âm.

Tác dụng của từ tượng hình, tượng thanh nên viết thế nào?

Nên gắn với đối tượng cụ thể trong ngữ liệu: chúng gợi dáng vẻ gì, âm thanh gì, giúp người đọc hình dung điều gì. Có thể thêm ý chúng cho thấy sự quan sát tinh tế của người viết, tránh chỉ ghi chung chung là làm câu văn sinh động.

Hai câu lom khom, lác đác trong Qua Đèo Ngang thuộc phương thức gì?

Xét riêng hai câu này, chúng miêu tả cảnh và người ở Đèo Ngang. Nhưng phương thức chính của cả bài thơ, theo cách xác định phổ biến, là biểu cảm, vì cảnh được dựng để gửi nỗi nhớ nước thương nhà và nỗi cô đơn của nhà thơ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138