Cách xác định phổ biến: Viếng lăng Bác của Viễn Phương và Nói với con của Y Phương đều có phương thức biểu đạt chính là biểu cảm. Viếng lăng Bác kết hợp miêu tả và tự sự theo hành trình của người con từ miền Nam ra thăm lăng; Nói với con kết hợp miêu tả và nghị luận, vì bài thơ là lời người cha nói với con về cội nguồn và những lời dặn về cách sống.
Hai bài cùng học ở lớp 9, cùng là thơ trữ tình, nhưng kiểu kết hợp phương thức khác nhau khá rõ. Nắm được sự khác nhau ấy giúp em trả lời chính xác hơn khi đề trích một khổ bất kì. Bài này đi qua từng bài, chỉ ra dấu hiệu, rồi so sánh và gợi ý cách viết câu trả lời.
Viếng lăng Bác: biểu cảm theo bước chân người viếng
Viễn Phương viết Viếng lăng Bác vào tháng 4 năm 1976, khi ông từ miền Nam ra thăm lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh không lâu sau ngày đất nước thống nhất; bài in trong tập Như mây mùa xuân. Câu mở đầu đã xác lập giọng điệu: Con ở miền Nam ra thăm lăng Bác. Cách xưng con, gọi Bác cho thấy một quan hệ thân thiết, kính yêu. Ngay từ câu đầu, cảm xúc đã là trung tâm.
Mạch bài thơ đi theo trình tự một cuộc viếng: đứng bên ngoài thấy hàng tre bát ngát trong sương; dòng người đi trong thương nhớ; vào trong lăng thấy Bác nằm trong giấc ngủ bình yên giữa vầng trăng sáng dịu hiền; rồi đến lúc chia tay, mai về miền Nam thương trào nước mắt. Đây là một trình tự không gian và thời gian khá rõ, gắn với những việc làm cụ thể của người viếng.
Trình tự ấy là yếu tố tự sự, tuy rất nhẹ. Nó không kể một câu chuyện với tình tiết mà chỉ đánh dấu các chặng của hành trình. Ở mỗi chặng, cái được nói nhiều nhất là cảm xúc: xúc động khi thấy hàng tre, thành kính khi nhìn dòng người, nhói đau khi biết Bác đã đi xa dù trời xanh là mãi mãi, lưu luyến khi phải về. Mục đích của bài là bày tỏ lòng thành kính và thương nhớ, nên biểu cảm là phương thức chính.
Miêu tả và biểu tượng trong Viếng lăng Bác
Miêu tả trong bài xuất hiện ở các hình ảnh: hàng tre xanh xanh bão táp mưa sa đứng thẳng hàng; mặt trời đi qua trên lăng; dòng người đi trong thương nhớ kết tràng hoa dâng bảy mươi chín mùa xuân; vầng trăng sáng dịu hiền trong lăng. Những hình ảnh này có thật trong khung cảnh lăng, nhưng hầu hết đều được nâng lên thành biểu tượng.
Hàng tre gợi sức sống bền bỉ của dân tộc; một mặt trời trong lăng rất đỏ là ẩn dụ về Bác; tràng hoa từ dòng người gợi lòng biết ơn của nhân dân. Như vậy, miêu tả trong bài không nhằm tả lăng cho người chưa đến hình dung, mà làm nền cho những ẩn dụ chở cảm xúc. Đây là kiểu biểu cảm gián tiếp rất đặc trưng của thơ trữ tình.
Khổ cuối là chỗ biểu cảm trực tiếp mạnh nhất: Mai về miền Nam thương trào nước mắt / Muốn làm con chim hót quanh lăng Bác. Điệp ngữ muốn làm mở ra một chuỗi ước nguyện: làm con chim, làm đoá hoa, làm cây tre trung hiếu. Khi đề trích khổ này, em gọi biểu cảm là chính không cần phân vân, và có thể nêu điệp ngữ như dấu hiệu bề mặt của cảm xúc trào dâng.
Nói với con: lời cha bày tỏ tình yêu và dặn dò
Y Phương là nhà thơ dân tộc Tày, quê ở Cao Bằng. Nói với con được viết năm 1980. Bài thơ có hình thức một lời nói: người cha nói với đứa con đang lớn. Hai phần lớn của bài là: con lớn lên trong tình yêu thương của cha mẹ và quê hương; và những đức tính của người đồng mình mà cha muốn con giữ lấy. Câu mở đầu mang hình ảnh rất sinh động: Chân phải bước tới cha / Chân trái bước tới mẹ.
Phần đầu có miêu tả qua những bước chân chập chững của em bé, qua cuộc sống người đồng mình đan lờ cài nan hoa, vách nhà ken câu hát, rừng cho hoa, con đường cho những tấm lòng. Những hình ảnh ấy được chọn để nói về cội nguồn sinh dưỡng, nên chúng mang đầy cảm xúc tự hào và yêu thương. Cách gọi người đồng mình và tiếng gọi con ơi lặp lại là dấu hiệu biểu cảm trực tiếp.
Phần sau nổi lên chất suy ngẫm và khuyên nhủ. Người cha nói về người đồng mình sống trên đá không chê đá gập ghềnh, sống trong thung không chê thung nghèo đói; người đồng mình thô sơ da thịt mà chẳng mấy ai nhỏ bé. Đó là những nhận định khái quát về phẩm chất của một cộng đồng, đi kèm lời dặn con sống như sông như suối, không bao giờ nhỏ bé được. Chính các nhận định và lời dặn này khiến nhiều tài liệu nêu thêm nghị luận như phương thức kết hợp.
So sánh cách kết hợp phương thức của hai bài
Hai bài thơ đều là thơ trữ tình lấy biểu cảm làm chính. Điểm khác nằm ở phương thức kết hợp, phản ánh hai hoàn cảnh nói khác nhau: một người viếng, một người cha dặn con.
| Tiêu chí | Viếng lăng Bác | Nói với con |
|---|---|---|
| Phương thức chính | Biểu cảm | Biểu cảm |
| Hoàn cảnh nói | Người con miền Nam viếng lăng, nói với Bác | Người cha nói với con đang lớn |
| Phương thức kết hợp nổi bật | Miêu tả, có yếu tố tự sự theo trình tự cuộc viếng | Miêu tả, nghị luận qua lời khái quát và lời dặn |
| Dấu hiệu biểu cảm | Xưng con gọi Bác, thương trào nước mắt, điệp ngữ muốn làm | Tiếng gọi con ơi, người đồng mình thương lắm con ơi |
| Hình ảnh chở cảm xúc | Hàng tre, mặt trời trong lăng, tràng hoa, vầng trăng | Bước chân em bé, đá, thung, sông, suối |
Nhìn bảng, em thấy câu hỏi về phương thức chính có một đáp án chung, còn câu hỏi về phương thức kết hợp cần trả lời riêng cho từng bài. Nếu đề yêu cầu so sánh, em nêu điểm giống trước rồi chỉ ra điểm khác ở phương thức kết hợp và hoàn cảnh nói, mỗi điểm một dẫn chứng ngắn.
Gợi ý trả lời theo từng dạng câu hỏi
Hỏi phương thức chính của một khổ trong Viếng lăng Bác. Trả lời biểu cảm, kèm lí do bám nội dung khổ: lòng thành kính, xúc động trước hàng tre, nỗi đau khi biết Bác đã đi xa, hay ước nguyện được ở mãi bên lăng.
Hỏi các phương thức trong Viếng lăng Bác. Nêu biểu cảm là chính, kết hợp miêu tả với dẫn chứng hàng tre bát ngát hoặc dòng người đi trong thương nhớ. Chỉ nêu tự sự khi đoạn trích có rõ trình tự hành trình như câu mở đầu hoặc câu mai về miền Nam.
Hỏi phương thức chính của Nói với con. Trả lời biểu cảm, vì bài thơ là lời người cha bày tỏ tình yêu thương và niềm tự hào về quê hương, gửi gắm mong muốn tới con.
Hỏi các phương thức trong phần sau Nói với con. Nêu biểu cảm là chính, kết hợp nghị luận qua những lời khái quát về phẩm chất người đồng mình và lời dặn con. Có thể dẫn câu sống trên đá không chê đá gập ghềnh làm căn cứ.
Một lưu ý về giọng điệu. Câu hỏi phương thức không yêu cầu em phân tích tình cảm với lãnh tụ hay ý nghĩa giáo dục của lời cha. Trả lời gọn, đúng trọng tâm, có căn cứ; để dành phần cảm nhận cho câu hỏi nghị luận văn học nếu đề có.
Luyện nhanh với từng khổ thơ
Cách học hiệu quả với hai bài này là luyện theo khổ, vì đề gần như luôn trích một hoặc hai khổ. Có thể tự luyện theo trình tự sau, mỗi lượt chừng mười phút:
- Chép riêng từng khổ ra vở, mỗi khổ một dòng trống phía dưới để ghi chú.
- Với mỗi khổ, gạch một nét dưới những từ chỉ cảm xúc hoặc tiếng gọi, khoanh tròn những hình ảnh cụ thể, đánh dấu sao những câu mang tính khái quát.
- Đếm xem loại dấu hiệu nào nhiều nhất và có trọng lượng nhất trong khổ. Với hai bài này, gạch dưới gần như luôn chiếm ưu thế, nên biểu cảm là chính.
- Viết câu trả lời ba dòng cho câu hỏi "các phương thức biểu đạt trong khổ thơ", nêu đủ phương thức chính và phương thức kết hợp kèm dẫn chứng.
- So câu trả lời của mình với cách xác định phổ biến trong bài này hoặc nhờ thầy cô xem; ghi lại chỗ lệch để lần sau chú ý.
Sau một vòng luyện như vậy, em sẽ thấy Viếng lăng Bác có nhiều khoanh tròn ở các khổ đầu, còn Nói với con có nhiều dấu sao ở nửa sau. Chính sự khác biệt ấy là lí do một bài kết hợp miêu tả và tự sự, bài kia kết hợp miêu tả và nghị luận. Cách luyện này dùng được cho mọi bài thơ trữ tình khác trong chương trình.
Vì sao hai bài dễ bị trả lời nhầm
Với Viếng lăng Bác, nhầm lẫn hay gặp nhất là gọi tự sự là phương thức chính vì bài đi theo trình tự một cuộc viếng. Thực ra trình tự ấy chỉ là các chặng, không có sự việc phát triển hay xung đột; nội dung thật sự ở mỗi chặng là cảm xúc. Một nhầm lẫn khác là gọi miêu tả là chính vì bài nhiều hình ảnh, trong khi các hình ảnh đều đã được nâng lên thành ẩn dụ chở cảm xúc.
Với Nói với con, học sinh hay phân vân giữa biểu cảm và nghị luận, vì bài có những câu khái quát rõ như lời giảng giải. Điều cần nhớ là lời khái quát ấy được nói bằng giọng tha thiết của người cha, đầy hình ảnh cụ thể của miền núi, không có hệ thống lí lẽ và dẫn chứng như một văn bản nghị luận. Mục đích của bài là gửi gắm tình cảm và mong ước, nên biểu cảm vẫn là chính.
Cả hai trường hợp cùng dạy một nguyên tắc: phương thức chính được xác định theo mục đích giao tiếp của toàn bài, còn dấu hiệu của các phương thức khác giúp em gọi tên phương thức kết hợp. Đọc mục đích trước, đếm dấu hiệu sau, em sẽ ít khi trả lời lệch.
Câu hỏi thường gặp
Phương thức biểu đạt chính của Viếng lăng Bác là gì?
Cách xác định phổ biến là biểu cảm. Bài thơ bày tỏ lòng thành kính, xúc động và thương nhớ của người con miền Nam khi ra viếng lăng Bác, kết hợp miêu tả qua hàng tre, dòng người, vầng trăng và có yếu tố tự sự nhẹ theo trình tự cuộc viếng.
Phương thức biểu đạt chính của bài Nói với con là gì?
Phương thức chính là biểu cảm. Bài thơ là lời người cha bày tỏ tình yêu thương, niềm tự hào về quê hương và gửi gắm mong muốn tới con, kết hợp miêu tả hình ảnh cuộc sống người đồng mình và nghị luận qua lời khái quát, lời dặn.
Nói với con có phải là văn bản nghị luận không?
Không. Bài có yếu tố nghị luận ở những lời khái quát về phẩm chất người đồng mình, nhưng được nói bằng giọng tha thiết và hình ảnh cụ thể, không có hệ thống lí lẽ, dẫn chứng. Nghị luận chỉ là phương thức kết hợp.
Viếng lăng Bác có yếu tố tự sự không?
Có, ở mức nhẹ. Bài đi theo các chặng của một cuộc viếng: từ ngoài lăng, theo dòng người, vào trong lăng, rồi tới lúc chia tay về miền Nam. Trình tự ấy là yếu tố tự sự làm khung cho cảm xúc, không phải phương thức chính.
Khổ cuối Viếng lăng Bác dùng phương thức gì?
Khổ cuối là biểu cảm trực tiếp, thể hiện qua câu thương trào nước mắt và điệp ngữ muốn làm mở ra chuỗi ước nguyện: làm con chim, đoá hoa, cây tre quanh lăng. Khi đề trích khổ này, em gọi biểu cảm là chính.
Có cần nêu hoàn cảnh sáng tác khi trả lời câu hỏi phương thức không?
Không bắt buộc. Câu hỏi phương thức cần tên phương thức và căn cứ trong văn bản. Hoàn cảnh sáng tác chỉ nên nhắc khi nó giúp làm rõ lí do, chẳng hạn người viết từ miền Nam ra viếng lăng sau ngày thống nhất.