Trong văn bản tự sự, miêu tả là phương thức kết hợp giúp dựng bối cảnh, khắc hoạ nhân vật, tạo không khí và điều chỉnh nhịp kể; sự việc nhờ vậy hiện lên cụ thể, người đọc như được chứng kiến. Phương thức chính của cả truyện vẫn là tự sự, vì truyện được viết ra để kể một chuỗi sự việc.
Khó nhất là khi đề cắt một đoạn trích từ truyện: đoạn ấy có thể tả nhiều hơn kể, và câu trả lời phụ thuộc vào trọng tâm của đúng đoạn được cắt. Phần dưới chỉ ra cách tách câu kể và câu tả, các vai trò thường gặp của miêu tả trong truyện, và cách xử lý đoạn trích tả là chính.
Truyện nào cũng cần miêu tả, vì sao
Một câu chuyện chỉ có sự việc trần trụi thì giống một bản tóm tắt: nhân vật làm việc này, rồi việc kia, rồi kết thúc. Người đọc biết chuyện gì xảy ra nhưng không thấy, không nghe, không cảm. Miêu tả đưa máu thịt vào bộ khung ấy: sự việc xảy ra ở đâu, trời đất lúc đó thế nào, nhân vật trông ra sao, nét mặt họ đổi thế nào khi nghe một tin.
Thử so hai cách kể. Cách một: Chiều hôm ấy, mẹ đi chợ về muộn. Hai anh em ngồi chờ ở hiên. Cách hai: Chiều hôm ấy, mẹ đi chợ về muộn. Mưa phùn lất phất, con ngõ nhầy nhụa bùn. Hai anh em ngồi co ro ở hiên, mắt không rời đầu ngõ tối om. Sự việc như nhau, nhưng cách hai làm người đọc thấy cái lạnh, cái tối, sự mong ngóng. Phần thêm vào chính là yếu tố miêu tả.
Vì vậy, khi đề hỏi một đoạn truyện kết hợp những phương thức nào, gần như luôn có miêu tả bên cạnh tự sự. Câu hỏi khó hơn là miêu tả ấy làm nhiệm vụ gì và có lấn át phần kể hay không.
Phép thử tách câu kể và câu tả
Cách nhanh nhất để tách là hỏi từng câu: câu này có làm câu chuyện tiến lên không? Câu kể đưa ra một sự việc mới: nhân vật đi, nói, quyết định, gặp ai, điều gì xảy ra. Câu tả làm câu chuyện dừng lại một nhịp để người đọc nhìn rõ hơn: cảnh thế nào, người ra sao, tâm trạng thế nào.
Dấu hiệu ngôn ngữ đi kèm cũng khá rõ. Câu kể có động từ hành động làm vị ngữ chính và thường có từ chỉ thời gian nối tiếp: rồi, sau đó, hôm sau, bỗng. Câu tả có tính từ, từ tượng hình, tượng thanh làm trung tâm, động từ nếu có thì là động từ trạng thái (nằm, đứng, phủ, toả), và thường không có từ nối thời gian.
Áp vào một đoạn, chỉ cần đánh dấu từng câu là K (kể) hay T (tả). Đếm lại sẽ thấy trọng tâm. Nếu K chiếm phần lớn và T chen vào giữa, đoạn là tự sự kết hợp miêu tả. Nếu T chiếm gần hết và chỉ có một hai câu K làm khung, đoạn là miêu tả nằm trong văn bản tự sự. Đây là cách làm thủ công nhưng rất chắc khi gặp đoạn trích lạ.
Miêu tả trong truyện thường làm những việc gì
Dựng bối cảnh không gian, thời gian. Cho người đọc biết câu chuyện diễn ra ở đâu, lúc nào, trong không khí ra sao. Bối cảnh thường xuất hiện ở đầu truyện hoặc đầu mỗi cảnh.
Khắc hoạ nhân vật. Ngoại hình, trang phục, cử chỉ cho thấy tuổi tác, hoàn cảnh, tính cách. Một chi tiết ngoại hình đắt giá nói được nhiều hơn cả đoạn giới thiệu.
Thể hiện nội tâm. Tả nét mặt, hành động nhỏ hoặc cảnh vật qua mắt nhân vật để người đọc thấy được tâm trạng mà không cần gọi tên.
Tạo không khí và giọng điệu. Cùng một sự việc, đặt trong buổi chiều tàn hay buổi sớm mai sẽ gợi hai tâm thế khác nhau. Miêu tả chuẩn bị cảm xúc cho người đọc trước khi sự việc xảy ra.
Điều chỉnh nhịp kể. Đoạn tả làm chậm nhịp, cho người đọc thở, hoặc kéo dài sự hồi hộp trước một biến cố. Nhà văn dùng đoạn tả như dấu lặng trong bản nhạc.
Gợi ý nghĩa sâu hơn. Một hình ảnh được tả kỹ có thể mang ý nghĩa biểu tượng cho cả truyện, như ngọn đèn, con tàu, dòng sông. Người đọc tinh sẽ nhận ra chỗ người viết dừng lại lâu là chỗ có dụng ý.
Đọc ví dụ: đoạn mở đầu truyện Hai đứa trẻ
Truyện ngắn Hai đứa trẻ của Thạch Lam mở đầu bằng một đoạn tả buổi chiều nơi phố huyện: Tiếng trống thu không trên cái chòi của huyện nhỏ; từng tiếng một vang ra để gọi buổi chiều. Phương tây đỏ rực như lửa cháy và những đám mây ánh hồng như hòn than sắp tàn. Ngay sau đó là câu Chiều, chiều rồi. Một chiều êm ả như ru, văng vẳng tiếng ếch nhái kêu ran ngoài đồng ruộng theo gió nhẹ đưa vào.
Đoạn này gần như không có sự việc mới. Có âm thanh (tiếng trống, tiếng ếch nhái), màu sắc (đỏ rực, ánh hồng), so sánh (như lửa cháy, như hòn than sắp tàn, như ru). Nếu đề chỉ cắt đoạn này, phương thức chính của đoạn là miêu tả, dù nó nằm trong một truyện ngắn có phương thức chính là tự sự.
Về vai trò, đoạn tả dựng bối cảnh một phố huyện lúc chiều tàn, tạo không khí êm ả mà buồn, và chuẩn bị cho tâm trạng buồn man mác của nhân vật Liên ở phần sau. Đây là truyện nổi tiếng vì cốt truyện mờ nhạt, phần tả cảnh và tả tâm trạng chiếm chỗ lớn; nên khi làm đọc hiểu đoạn trích của truyện này, cần đặc biệt cẩn thận trước khi ghi tự sự theo phản xạ.
Xác định phương thức chính của một đoạn trích từ truyện
Phạm vi câu hỏi quyết định đáp án. Bảng dưới gom các tình huống thường gặp.
| Đề hỏi về | Đoạn được cắt có gì | Hướng trả lời phổ biến |
|---|---|---|
| Cả tác phẩm truyện | Toàn bộ câu chuyện | Tự sự là chính; miêu tả, biểu cảm kết hợp |
| Đoạn trích kể nhiều | Chuỗi hành động nối tiếp, xen vài câu tả | Tự sự là chính; miêu tả kết hợp |
| Đoạn trích tả là chính | Cảnh, người, tâm trạng; sự việc gần như không tiến | Miêu tả là chính; ghi rõ căn cứ |
| Đoạn trích có lời bình cảm xúc | Người kể chen câu cảm thán, lời than | Xét trọng tâm; nêu thêm biểu cảm kết hợp |
| Đoạn đối thoại | Lời nhân vật qua lại, đẩy sự việc | Tự sự là chính (đối thoại là một cách kể) |
Khi băn khoăn giữa tự sự và miêu tả với đoạn trích từ truyện, quay về phép thử K và T. Nếu tỉ lệ gần ngang nhau, nêu phương thức chính theo mục đích nổi bật nhất, rồi ghi phương thức kia là kết hợp, có căn cứ cho cả hai.
Luyện tập với ngữ liệu tự viết
Ngữ liệu: Sáng hôm ấy, Hùng dậy sớm, dắt xe ra ngõ. Sương còn giăng trắng mặt ao, mấy khóm tre đầu làng chỉ hiện lờ mờ như những bóng người đứng đợi. Cậu đạp một mạch ra đầu đê, dừng lại, ngoái nhìn căn nhà nhỏ đã khuất sau rặng nhãn. Rồi cậu quay đi, đạp tiếp về phía thị trấn, nơi chuyến xe lên thành phố đang chờ.
Đánh dấu: câu một K (dậy, dắt xe), câu hai T (sương, khóm tre), câu ba K (đạp, dừng, ngoái nhìn), câu bốn K (quay đi, đạp tiếp). Ba câu kể, một câu tả. Phương thức chính là tự sự, vì đoạn kể chuỗi hành động của Hùng trong buổi sáng rời làng; miêu tả là phương thức kết hợp.
Vai trò của câu tả: dựng không gian làng quê buổi sớm mờ sương, gợi không khí bịn rịn của cuộc chia tay; hình ảnh khóm tre "như những bóng người đứng đợi" gợi cảm giác làng quê đang tiễn cậu. Chỉ một câu tả nhưng làm cả đoạn có cảm xúc, dù không có chữ nào gọi tên nỗi buồn. Câu trả lời đủ ý cần nói được cả hai điều: phương thức chính kèm căn cứ, và vai trò cụ thể của yếu tố miêu tả.
Lỗi hay gặp khi nói về miêu tả trong truyện
Ghi phương thức chính là tự sự cho mọi đoạn trích từ truyện. Phản xạ này đúng với đa số đoạn, nhưng sai với những đoạn trích tả là chính, nhất là trong các truyện giàu chất trữ tình. Luôn kiểm bằng phép thử câu kể, câu tả trước khi ghi.
Nói vai trò của miêu tả bằng một câu chung chung. Câu "miêu tả làm câu chuyện sinh động, hấp dẫn" đúng với mọi truyện nên gần như không có giá trị. Cần nói miêu tả cái gì (cảnh chiều phố huyện, khuôn mặt nhân vật) và giúp được gì (tạo không khí buồn, cho thấy nỗi đau của nhân vật).
Lẫn yếu tố miêu tả với biện pháp tu từ. Câu tả có so sánh không có nghĩa câu hỏi về miêu tả là câu hỏi về so sánh. Nếu đề hỏi vai trò của yếu tố miêu tả, nói về chức năng của đoạn tả trong câu chuyện; nếu đề hỏi tác dụng của biện pháp so sánh, mới đi vào vế được so sánh và vế để so sánh.
Bỏ quên tả nội tâm. Nhiều bạn chỉ thấy miêu tả khi có cảnh hay ngoại hình. Một đoạn nhân vật bồn chồn, tự hỏi, tay run run cũng là yếu tố miêu tả, cụ thể là tả nội tâm, và thường chính là chỗ đề muốn hỏi.
Chép lại nguyên đoạn văn làm dẫn chứng. Dẫn chứng chỉ cần vài từ, vài cụm tiêu biểu đặt trong ngoặc kép. Chép dài làm câu trả lời rối và lấn mất phần giải thích, vốn là phần thể hiện bạn hiểu bài.
Câu hỏi thường gặp
Yếu tố miêu tả trong văn bản tự sự là gì?
Đó là những câu, những chi tiết tả cảnh, tả người, tả tâm trạng xen vào mạch kể chuyện. Chúng không đẩy sự việc tiến lên mà làm sự việc hiện lên cụ thể, giúp người đọc như được chứng kiến và cảm được không khí câu chuyện.
Vai trò của yếu tố miêu tả trong truyện là gì?
Miêu tả giúp dựng bối cảnh không gian, thời gian, khắc hoạ ngoại hình và nội tâm nhân vật, tạo không khí, điều chỉnh nhịp kể và đôi khi gợi ý nghĩa biểu tượng. Khi trả lời cần gắn vai trò với chi tiết cụ thể trong đoạn trích.
Làm sao phân biệt câu kể và câu tả?
Hỏi câu đó có làm câu chuyện tiến lên không. Câu kể có động từ hành động và từ nối thời gian như rồi, sau đó, bỗng. Câu tả dừng lại cho người đọc nhìn rõ, dùng tính từ, từ tượng hình, tượng thanh và động từ trạng thái.
Đoạn trích từ truyện mà tả là chính thì phương thức chính là gì?
Nếu đề hỏi về đúng đoạn trích và đoạn đó gần như toàn câu tả, sự việc không tiến lên, thì phương thức chính của đoạn là miêu tả, dù cả tác phẩm là tự sự. Nên ghi rõ căn cứ để người chấm thấy bạn đã xét đúng phạm vi.
Đoạn mở đầu Hai đứa trẻ thuộc phương thức biểu đạt nào?
Đoạn tả buổi chiều phố huyện với tiếng trống thu không, phương tây đỏ rực, tiếng ếch nhái kêu ran gần như không có sự việc mới, nên phương thức chính của đoạn thường được xác định là miêu tả. Cả truyện ngắn vẫn có phương thức chính là tự sự.
Đối thoại trong truyện có phải là miêu tả không?
Thường không. Đối thoại là một cách kể, lời qua tiếng lại giữa nhân vật đẩy sự việc tiến lên hoặc bộc lộ tính cách, nên thuộc tự sự. Những câu tả giọng nói, nét mặt khi nhân vật nói thì là yếu tố miêu tả xen vào.