Thơ trữ tình thường vẽ cảnh rất kỹ, nhưng cảnh trong thơ là để gửi tình; vì vậy với phần lớn bài thơ, phương thức biểu đạt chính được xác định là biểu cảm, còn miêu tả là phương thức kết hợp. Căn cứ nằm ở mục đích của cả bài và những tín hiệu của chủ thể trữ tình: cảm xúc, suy tư, lời tự nói với lòng mình.
Có ngoại lệ: khi đề chỉ cắt một khổ tả cảnh thuần, hoặc khi bài thơ thiên về kể chuyện. Phần dưới đọc vài bài quen thuộc đã hết thời hạn bảo hộ quyền tác giả, chỉ ra cách đọc cả bài thay vì một câu, và cách viết câu trả lời khi gặp từng kiểu đề.
Vì sao thơ hay vẽ cảnh
Thơ là lời của cảm xúc, nhưng cảm xúc nói thẳng thường nhạt. Câu "lòng buồn lắm" ai cũng viết được, không gợi gì thêm. Nhà thơ vì thế mượn cảnh: một con đèo lúc chiều tà, một hàng cau trong nắng sớm, một cánh buồm xa. Người đọc nhìn cảnh và tự cảm thấy nỗi buồn, niềm vui, sự cô đơn ẩn trong đó. Cảnh trở thành chiếc bình chứa cảm xúc.
Truyền thống thơ Việt, nhất là thơ trung đại, rất ưa cách này. Thiên nhiên được chọn lọc theo những hình ảnh quen: trăng, gió, mây, núi, sông, hoa, chim. Mỗi hình ảnh mang sẵn một lớp nghĩa trong lòng người đọc. Khi nhà thơ tả cảnh, họ đồng thời khơi lại lớp nghĩa ấy.
Bởi vậy, trong thơ, miêu tả gần như luôn có mặt. Nhưng sự có mặt dày đặc ấy dễ đánh lừa người làm bài: thấy cả bài toàn hình ảnh cảnh vật, liền ghi phương thức chính là miêu tả. Đó là lỗi phổ biến nhất khi xác định phương thức biểu đạt của thơ. Muốn tránh, cần tách hai câu hỏi: cảnh nào được tả, và cảnh ấy được tả để làm gì.
Đọc Qua Đèo Ngang theo cả bài
Bài thơ của Bà Huyện Thanh Quan có bốn câu đầu gần như chỉ tả cảnh: Bước tới Đèo Ngang bóng xế tà, / Cỏ cây chen đá, lá chen hoa. Tiếp theo là dáng tiều phu lom khom dưới núi, mấy nhà chợ lác đác bên sông. Nếu đề chỉ cắt bốn câu này, miêu tả nổi lên rất rõ: thời gian chiều tà, không gian núi đèo, cảnh vật rậm rạp, con người nhỏ bé thưa thớt.
Bốn câu sau đổi hẳn: Nhớ nước đau lòng con quốc quốc, / Thương nhà mỏi miệng cái gia gia. Tiếng chim quốc, chim đa đa được nghe bằng tâm trạng nhớ nước thương nhà. Rồi Dừng chân đứng lại trời non nước, / Một mảnh tình riêng ta với ta: chủ thể trữ tình hiện ra trực tiếp với đại từ "ta", nói lên nỗi cô đơn trước trời đất.
Đọc cả bài, thấy rõ đường đi: cảnh dẫn tới tình, tình là đích. Phương thức chính của bài, theo cách xác định phổ biến, là biểu cảm; miêu tả kết hợp để dựng cảnh chiều tà hoang vắng làm nền cho tâm trạng. Bài học rút ra: với thơ, hãy đọc tới câu kết trước khi kết luận. Câu kết thường là chỗ cảm xúc lộ rõ nhất.
Đọc khổ đầu Đây thôn Vĩ Dạ
Bài Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mặc Tử mở bằng một câu hỏi: Sao anh không về chơi thôn Vĩ? Ngay sau đó là ba câu vẽ cảnh: Nhìn nắng hàng cau nắng mới lên. / Vườn ai mướt quá xanh như ngọc / Lá trúc che ngang mặt chữ điền. Nắng sớm trên hàng cau, khu vườn xanh mướt, lá trúc và khuôn mặt chữ điền, một bức tranh xứ Huế trong trẻo.
Ba câu tả cảnh rất đẹp, nhưng chúng được đóng khung bởi một câu hỏi tu từ đầy tâm trạng ở đầu khổ, và câu "Vườn ai mướt quá" chứa một tiếng reo trầm trồ, chữ "quá" là dấu vết cảm xúc của người nhìn. Cảnh hiện ra qua nỗi nhớ, qua niềm khao khát được về. Vì vậy phương thức chính của khổ thơ, và cả bài, thường được xác định là biểu cảm, miêu tả kết hợp.
Ví dụ này cho thấy một dấu hiệu tinh hơn: không cần câu cảm thán dài, chỉ một từ cảm xúc ("quá"), một câu hỏi, một đại từ cũng đủ biến bức tranh thành tiếng lòng. Khi làm bài, nên chỉ ra đúng những dấu vết nhỏ ấy làm căn cứ; chúng thuyết phục hơn nhiều so với câu chung chung "bài thơ thể hiện tình cảm của tác giả".
Những tín hiệu cho thấy cảnh đang phục vụ tình
Đại từ hoặc lời của chủ thể trữ tình. Ta, anh, em, mình, hay một lời hỏi, lời gọi. Có chủ thể đang nhìn, đang nhớ, đang nói, cảnh không còn là cảnh khách quan nữa.
Từ ngữ cảm xúc chen vào câu tả. Buồn, nhớ, thương, đau lòng, mỏi miệng, hay những phó từ trầm trồ như "quá", "lắm", "sao mà". Chúng là vân tay của cảm xúc trên bức tranh.
Câu hỏi tu từ. Câu hỏi không cần trả lời, như "Sao anh không về chơi thôn Vĩ?", "biết là về đâu?", bộc lộ tâm trạng băn khoăn, mong nhớ, lo âu của chủ thể.
Cấu trúc bài đi từ cảnh tới tình. Nhiều bài thơ trung đại theo bố cục đề, thực, luận, kết: phần đầu tả, phần sau bộc lộ. Nhận ra bố cục là nhận ra mục đích của phần tả.
Cảnh được chọn có lớp nghĩa tượng trưng. Chiều tà gợi buồn và nhớ, cánh chim gợi lưu lạc, trăng gợi cô đơn hoặc tri kỉ, mùa xuân gợi sức sống. Khi cảnh mang lớp nghĩa này, nó đang chở tình.
Khi đề chỉ cắt một khổ tả cảnh
Có những đề chỉ trích hai câu, bốn câu thuần tả cảnh, ví dụ Cỏ non xanh tận chân trời, / Cành lê trắng điểm một vài bông hoa trong đoạn Cảnh ngày xuân của Truyện Kiều, hoặc câu ca dao Đường vô xứ Huế quanh quanh, / Non xanh nước biếc như tranh hoạ đồ. Đọc riêng đoạn được trích, tín hiệu chủ thể cảm xúc rất mờ.
Với hai câu Cảnh ngày xuân, nhiều tài liệu chọn miêu tả làm phương thức chính, vì đoạn chủ yếu vẽ màu xanh của cỏ, màu trắng của hoa lê, không gian trải rộng tới chân trời. Với câu ca dao, ngoài phần tả còn có lời mời gọi ẩn sau (câu tiếp theo trong bài là lời mời ai vô xứ Huế), nên tuỳ đề trích tới đâu mà biểu cảm hay miêu tả nổi lên.
Nguyên tắc làm bài là xét đúng phạm vi đề cho. Nếu đề hỏi về đoạn trích, trả lời theo đoạn trích, kèm căn cứ. Nếu đề hỏi về cả bài, trả lời theo cả bài. Khi đoạn trích ngắn mà hai cách hiểu đều có lý, ghi phương thức mình chọn với căn cứ rõ, rồi nêu thêm phương thức kết hợp. Không cần, và không nên, khẳng định đó là đáp án duy nhất.
Câu cá mùa thu: khi cảnh chiếm gần trọn bài thơ
Bài Thu điếu (Câu cá mùa thu) của Nguyễn Khuyến là trường hợp khó hơn, vì cảnh chiếm gần như cả tám câu: Ao thu lạnh lẽo nước trong veo, / Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo. Sóng biếc gợn tí, lá vàng khẽ đưa vèo, tầng mây lơ lửng, ngõ trúc quanh co vắng khách. Từ láy, từ tượng hình dày đặc; người đọc gần như nhìn thấy một bức tranh thu đồng bằng Bắc Bộ tĩnh lặng và trong trẻo.
Học sinh đọc lướt rất dễ ghi miêu tả là phương thức chính. Nhưng hãy dừng ở hai câu cuối: Tựa gối buông cần lâu chẳng được, / Cá đâu đớp động dưới chân bèo. Người câu cá ngồi lâu mà không chú tâm vào việc câu, chỉ một tiếng cá đớp cũng làm giật mình. Cái tĩnh của cảnh hoá ra là cái tĩnh, cái lặng của một tâm hồn đang ưu tư, mang nỗi buồn thời thế của một nhà nho đã rời quan trường.
Vì vậy phần lớn tài liệu xác định phương thức chính của bài là biểu cảm, miêu tả kết hợp rất đậm. Bài này cho thấy một điều quan trọng: tỉ lệ câu tả không quyết định phương thức chính. Một bài thơ có thể dành bảy câu cho cảnh, nhưng chỉ cần cả bức tranh được nhuốm màu tâm trạng và câu kết hé lộ con người bên trong, mục đích biểu cảm vẫn là trục chính.
Khi trình bày căn cứ, nên chỉ ra sự tương ứng giữa cảnh và tình: cảnh lạnh, vắng, nhỏ, tĩnh tương ứng với tâm trạng cô quạnh, trầm lặng. Nhận ra sự tương ứng ấy cũng là cách tự kiểm tra: nếu không nói được cảnh đang gợi cảm xúc gì, có lẽ mình chưa đọc tới tầng biểu cảm của bài.
Cách viết câu trả lời về phương thức của một bài thơ
Một câu trả lời gọn mà đủ cho câu hỏi phương thức biểu đạt của bài thơ thường gồm các phần sau:
- Tên phương thức chính, thường là biểu cảm với thơ trữ tình.
- Căn cứ ở cấp cả bài hoặc cả đoạn: bài thơ bộc lộ cảm xúc gì của chủ thể trữ tình, thể hiện qua tín hiệu nào (đại từ, từ cảm xúc, câu hỏi tu từ, câu kết).
- Phương thức kết hợp, thường là miêu tả, kèm một câu về vai trò: dựng cảnh nào làm nền cho cảm xúc nào.
- Nếu bài thơ có yếu tố kể (như thơ có cốt truyện, thơ kể lại một kỷ niệm), ghi thêm tự sự kết hợp.
- Không viết tên bút pháp hay biện pháp tu từ vào chỗ hỏi phương thức; tả cảnh ngụ tình, so sánh, nhân hoá thuộc tầng khác.
Câu trả lời mẫu cho Qua Đèo Ngang: phương thức biểu đạt chính là biểu cảm, thể hiện nỗi nhớ nước thương nhà và nỗi cô đơn của chủ thể trữ tình, rõ nhất ở hai câu luận và câu kết "Một mảnh tình riêng ta với ta"; miêu tả được kết hợp để dựng cảnh Đèo Ngang lúc chiều tà hoang vắng, làm nền cho tâm trạng ấy.
Cách viết này không dài, nhưng cho thấy người làm bài đã đọc cả bài, biết cảnh nằm ở đâu, tình nằm ở đâu, và hiểu quan hệ giữa hai phương thức.
Câu hỏi thường gặp
Bài thơ tả cảnh thì phương thức biểu đạt chính là gì?
Với phần lớn thơ trữ tình, phương thức chính được xác định là biểu cảm, vì cảnh được tả để gửi gắm cảm xúc của chủ thể trữ tình. Miêu tả là phương thức kết hợp, dựng cảnh làm nền cho tình. Cần xem cả bài trước khi kết luận.
Phương thức biểu đạt của bài Qua Đèo Ngang là gì?
Theo cách xác định phổ biến, phương thức chính là biểu cảm, kết hợp miêu tả. Bốn câu đầu tả cảnh Đèo Ngang chiều tà, bốn câu sau bộc lộ nỗi nhớ nước thương nhà và nỗi cô đơn, rõ nhất ở câu kết một mảnh tình riêng ta với ta.
Khổ đầu Đây thôn Vĩ Dạ có phương thức chính là miêu tả không?
Khổ thơ vẽ cảnh nắng hàng cau, vườn xanh như ngọc, lá trúc, nhưng được mở bằng câu hỏi tu từ và chứa tiếng reo vườn ai mướt quá. Cảnh hiện qua nỗi nhớ, nên phương thức chính thường được xác định là biểu cảm, miêu tả kết hợp.
Khi nào thơ có phương thức chính là miêu tả?
Khi đề chỉ cắt một đoạn ngắn tả cảnh khá thuần, chưa có tín hiệu chủ thể cảm xúc rõ, như hai câu cỏ non xanh tận chân trời trong Cảnh ngày xuân, nhiều tài liệu chọn miêu tả. Cần trả lời theo đúng phạm vi đoạn được trích và nêu căn cứ.
Dấu hiệu nào cho thấy cảnh trong thơ đang chở cảm xúc?
Có đại từ hoặc lời của chủ thể trữ tình, từ ngữ cảm xúc chen vào câu tả, câu hỏi tu từ, bố cục đi từ cảnh tới tình, và hình ảnh mang lớp nghĩa tượng trưng như chiều tà, cánh chim, trăng. Có các dấu hiệu này thì biểu cảm thường là chính.
Thơ có kể chuyện thì có ghi thêm tự sự không?
Có. Nếu bài thơ có yếu tố kể như một câu chuyện, một kỷ niệm có diễn biến, nên ghi tự sự là phương thức kết hợp cùng miêu tả. Phương thức chính vẫn xác định theo mục đích nổi bật nhất của bài, thường là biểu cảm với thơ trữ tình.