PhuongThuc.comPhương Thức
Phương thức biểu đạt trong thơ quen thuộc

Phương thức biểu đạt của bài thơ Đồng chí và căn cứ để xác định

Bài thơ Đồng chí của Chính Hữu lấy biểu cảm làm phương thức chính, kết hợp miêu tả và tự sự. Căn cứ trong từng đoạn thơ và cách trả lời câu hỏi đọc hiểu.

Two young Vietnamese soldiers in faded uniforms seen from behind standing side by side at the edge of a misty forest at dawn, rifles shouldered, a pale moon above

Cách xác định phổ biến hiện nay: phương thức biểu đạt chính của bài thơ Đồng chí là biểu cảm, kết hợp với miêu tả và tự sự. Căn cứ nằm ngay trong văn bản: cả bài là dòng cảm xúc của người lính về tình đồng chí, được nói ra qua những chi tiết kể về xuất thân, những hình ảnh tả cái khó của đời lính, và khép lại bằng một bức tranh đêm rừng có trăng treo trên đầu súng.

Đồng chí là bài thơ Chính Hữu viết đầu năm 1948, sau khi ông cùng đơn vị tham gia chiến dịch Việt Bắc thu đông năm 1947, in trong tập Đầu súng trăng treo. Bài thường xuất hiện trong đề đọc hiểu lớp 9 dưới dạng một đoạn trích, nên học sinh cần biết xác định phương thức cho cả bài lẫn cho từng đoạn. Phần dưới đây đi qua ba đoạn của bài, chỉ ra dấu hiệu của từng phương thức, và gợi ý cách viết câu trả lời có căn cứ.

Vì sao biểu cảm là phương thức chính của Đồng chí

Muốn gọi tên phương thức chính, em nên bắt đầu từ câu hỏi: tác giả viết bài thơ để làm gì? Đồng chí không nhằm kể lại một trận đánh, cũng không nhằm giới thiệu đời sống bộ đội cho người chưa biết. Mục đích của bài là bày tỏ một tình cảm: sự gắn bó, thấu hiểu và thương yêu giữa những người lính nông dân đứng chung một chiến hào. Khi mục đích giao tiếp là bộc lộ cảm xúc, phương thức chính là biểu cảm.

Dấu hiệu bề mặt cũng nói lên điều đó. Bài thơ có một câu thơ đặc biệt chỉ gồm hai tiếng và một dấu chấm than: Đồng chí! Đó là tiếng gọi chứa cả một khối cảm xúc dồn nén, đứng như bản lề nối phần kể về cội nguồn với phần nói về cuộc sống chung. Những từ như thương nhau, nhớ người ra lính, những câu thơ nhịp chậm, giàu sức gợi, đều hướng về cảm xúc chứ không hướng về thông tin.

Thêm một căn cứ nữa là cái nhìn của chủ thể trữ tình. Người nói trong bài là một người lính đang nói về chính mình và đồng đội, giọng thủ thỉ như tâm sự. Ngay cả khi kể chuyện quê nhà hay tả trận sốt rét rét, mọi chi tiết đều được lọc qua tình thương. Vì thế, dù có sự việc, có hình ảnh, các yếu tố ấy vẫn phục vụ cảm xúc, và cảm xúc mới là cái đích của bài.

Đoạn đầu: tự sự xen vào để làm nền cho tình cảm

Bảy câu đầu bài nói về cội nguồn của tình đồng chí. Người lính kể lại rằng mỗi người đến từ một miền quê nghèo: nơi thì nước mặn đồng chua, nơi thì đất cày lên sỏi đá. Họ vốn xa lạ, chẳng hẹn mà quen, rồi cùng nhập ngũ, cùng chung chăn trong những đêm rét, và trở thành tri kỉ. Đây là một chuỗi diễn biến có trước có sau: từ hai người xa lạ, qua những ngày chung chiến đấu, thành người thân.

Chuỗi diễn biến ấy chính là yếu tố tự sự. Học sinh đôi khi băn khoăn: có kể chuyện thì sao không gọi là tự sự làm chính? Lí do là đoạn kể rất ngắn, không có cốt truyện đầy đủ, không có tình tiết gay cấn, và được kể bằng giọng tâm tình. Người đọc không chờ đợi "rồi sao nữa" mà cảm nhận được sự xích lại gần nhau của hai con người. Tự sự ở đây làm cái nền cho cảm xúc dâng lên, đến câu Đồng chí! thì vỡ oà.

Khi đề chỉ trích đoạn đầu và hỏi các phương thức được dùng, em có thể nêu biểu cảm là chính, có yếu tố tự sự khi kể lại quá trình từ xa lạ thành tri kỉ, có yếu tố miêu tả qua hình ảnh làng quê nghèo. Nêu kèm một dẫn chứng ngắn cho mỗi phương thức sẽ làm câu trả lời chắc chắn hơn. Lưu ý không trích những câu thơ quá dài; chỉ cần vài chữ nêu đúng dấu hiệu là đủ.

Đoạn giữa: miêu tả hiện thực đời lính để gửi gắm sự sẻ chia

Phần giữa bài chuyển từ quá khứ sang hiện tại. Người lính nhắc tới quê nhà với ruộng nương gửi bạn thân cày, gian nhà không mặc kệ gió lung lay, giếng nước gốc đa nhớ người ra lính. Tiếp đó là những hình ảnh rất thật của đời lính: những trận sốt run người vầng trán ướt mồ hôi, áo rách vai, quần có vài mảnh vá, miệng cười buốt giá, chân không giày. Đây là những chi tiết tả thực, ít tô vẽ.

Các hình ảnh ấy mang dấu hiệu rõ của miêu tả: tả trạng thái cơ thể, tả trang phục, tả cái lạnh. Nhưng nếu đọc kĩ, em sẽ thấy chúng được xếp theo từng cặp, cái của người này đặt cạnh cái của người kia. Cách sắp đặt đó cho thấy mục đích của miêu tả không phải để người đọc hình dung trang phục người lính mà để thấy họ chịu chung một cảnh, hiểu nhau trong từng cái thiếu thốn. Câu Thương nhau tay nắm lấy bàn tay khép đoạn là lời bộc lộ cảm xúc trực tiếp.

Như vậy, đoạn giữa là chỗ miêu tả hiện lên rõ nhất, nhưng miêu tả vẫn phục vụ biểu cảm. Đây là mẫu quan hệ rất hay gặp trong thơ trữ tình: hình ảnh cụ thể đi trước, cảm xúc đi sau và cũng thấm vào chính hình ảnh. Khi đề hỏi vai trò của miêu tả trong đoạn này, em có thể trả lời rằng miêu tả giúp tái hiện chân thực cuộc sống gian khổ của người lính, từ đó làm nổi bật sự sẻ chia, gắn bó giữa họ.

Ba câu kết: bức tranh miêu tả mang chiều sâu biểu cảm

Bài thơ kết bằng ba câu được nhắc tới rất nhiều: Đêm nay rừng hoang sương muối / Đứng cạnh bên nhau chờ giặc tới / Đầu súng trăng treo. Đọc qua, đây là một cảnh được tả: đêm rừng, sương muối, hai người lính đứng gác, khẩu súng và vầng trăng. Có không gian, có thời gian, có tư thế nhân vật. Vì vậy học sinh hay trả lời ngay rằng đoạn kết dùng miêu tả.

Câu trả lời đó đúng nhưng chưa đủ. Bức tranh ấy được dựng lên để nói một điều: trong hoàn cảnh khắc nghiệt nhất, tình đồng chí là thứ sưởi ấm và nâng đỡ người lính. Hình ảnh đầu súng trăng treo đặt cái hiện thực và cái lãng mạn, cái chiến đấu và cái bình yên vào cùng một khung. Chính tác giả từng giải thích hình ảnh này đến từ những đêm phục kích thật, khi vầng trăng tụt xuống thấp như treo trên đầu mũi súng. Từ quan sát thật, hình ảnh trở thành biểu tượng.

Do đó, với ba câu kết, cách trả lời đầy đủ là: phương thức chính vẫn là biểu cảm, được thể hiện gián tiếp qua bức tranh miêu tả. Đây là kiểu biểu cảm gián tiếp, nghĩa là cảm xúc không được gọi tên mà gửi vào cảnh vật. Nếu đề chỉ hỏi "phương thức biểu đạt trong ba câu cuối", em nêu cả miêu tả và biểu cảm, rồi giải thích quan hệ giữa chúng bằng một câu. Nêu riêng miêu tả dễ bị xem là chưa đọc ra tầng nghĩa của đoạn.

Bảng tóm tắt phương thức theo từng phần của bài

Bảng dưới gom lại các dấu hiệu chính theo ba phần của bài thơ, để em ôn nhanh trước giờ kiểm tra. Đây là cách xác định phổ biến; thầy cô có thể diễn đạt khác đi đôi chút tuỳ cách chia đoạn.

PhầnPhương thức nổi bậtCăn cứ trong văn bản
Bảy câu đầuBiểu cảm, có yếu tố tự sự và miêu tảKể quá trình từ xa lạ thành tri kỉ; hình ảnh quê nghèo; tiếng gọi Đồng chí! dồn nén cảm xúc
Mười câu giữaBiểu cảm qua miêu tảTả quê nhà vắng người, tả sốt rét, áo rách, chân không giày; câu Thương nhau tay nắm lấy bàn tay bộc lộ trực tiếp
Ba câu kếtBiểu cảm gián tiếp qua miêu tảCảnh đêm rừng sương muối, hai người đứng cạnh nhau, hình ảnh đầu súng trăng treo mang nghĩa biểu tượng
Cả bàiBiểu cảm là chính, kết hợp miêu tả và tự sựMục đích bày tỏ tình đồng chí; chủ thể trữ tình là người lính; giọng tâm tình

Điểm cần nhớ là phương thức chính của cả bài không đổi dù đoạn trích nào được đưa ra. Thứ thay đổi theo đoạn chỉ là phương thức kết hợp nổi lên nhiều hay ít. Khi đề cắt một đoạn ngắn, em xác định theo đoạn đó nhưng có thể nhắc thêm rằng đây cũng là phương thức chính của toàn bài, như một cách cho thấy mình nắm văn bản.

Cách viết câu trả lời khi đề hỏi về Đồng chí

Đề đọc hiểu thường hỏi theo ba dạng: phương thức chính, các phương thức kết hợp, và tác dụng của một phương thức. Dù dạng nào, câu trả lời tốt đều có tên phương thức đi kèm căn cứ trong văn bản. Có thể làm theo trình tự sau:

  1. Đọc kĩ yêu cầu: đề hỏi "phương thức chính" thì chỉ nêu một phương thức; đề hỏi "các phương thức" thì nêu phương thức chính trước rồi đến phương thức kết hợp.
  2. Xác định đoạn trích thuộc phần nào của bài để biết yếu tố tự sự hay miêu tả nổi lên nhiều hơn.
  3. Viết câu trả lời gồm tên phương thức và lí do: ví dụ "Phương thức biểu đạt chính là biểu cảm, vì đoạn thơ bộc lộ tình cảm gắn bó, sẻ chia của người lính với đồng đội."
  4. Với phương thức kết hợp, mỗi phương thức kèm một dẫn chứng ngắn gồm vài chữ trong bài, đặt trong ngoặc kép.
  5. Nếu đề hỏi tác dụng, nói phương thức đó giúp gì cho việc thể hiện cảm xúc: làm tình cảm có điểm tựa, làm hình ảnh người lính chân thực, làm sự sẻ chia hiện ra cụ thể.

Tránh liệt kê đủ sáu phương thức với hi vọng trúng; tránh gọi tên phương thức mà không có lí do. Một câu trả lời ba dòng, đúng và có căn cứ, thường thuyết phục hơn một đoạn dài lan man. Nếu chưa chắc đoạn trích có yếu tố tự sự rõ hay không, chỉ nêu những phương thức em tìm được dẫn chứng.

Những nhầm lẫn hay gặp khi làm bài về Đồng chí

Nhầm lẫn thứ nhất là gọi phương thức chính là tự sự vì bài có kể chuyện hai người lính gặp nhau. Như đã phân tích, đoạn kể chỉ là nền, mục đích của bài là bộc lộ tình cảm. Nhầm lẫn thứ hai là gọi phương thức chính là miêu tả vì phần giữa và phần cuối nhiều hình ảnh. Hình ảnh trong thơ trữ tình gần như luôn mang cảm xúc; nếu chỉ dừng ở miêu tả, câu trả lời bỏ sót cái cốt lõi.

Nhầm lẫn thứ ba là lẫn phương thức biểu đạt với biện pháp tu từ hay thể thơ. Câu trả lời kiểu "phương thức biểu đạt là thơ tự do" hoặc "phương thức là liệt kê" là trả lời sai câu hỏi. Thể thơ của bài là thơ tự do, câu dài ngắn khác nhau; liệt kê, sóng đôi là biện pháp nghệ thuật. Còn phương thức biểu đạt trả lời câu hỏi tác giả dùng cách nào để truyền đạt: kể, tả, bày tỏ cảm xúc, giải thích hay lập luận.

Nhầm lẫn thứ tư là lấy phân tích ý nghĩa thay cho xác định phương thức. Câu hỏi phương thức không cần em phân tích vẻ đẹp tình đồng chí; phần đó thuộc câu hỏi cảm nhận hoặc bài nghị luận văn học. Trả lời đúng trọng tâm, có căn cứ, ngắn gọn là cách tiết kiệm thời gian để dành cho những câu hỏi lớn hơn trong đề.

Câu hỏi thường gặp

Phương thức biểu đạt chính của bài thơ Đồng chí là gì?

Cách xác định phổ biến là biểu cảm. Bài thơ được viết để bày tỏ tình đồng chí gắn bó, sẻ chia giữa những người lính nông dân, các yếu tố kể và tả trong bài đều phục vụ cho cảm xúc ấy.

Bài Đồng chí kết hợp những phương thức biểu đạt nào?

Bên cạnh biểu cảm, bài thơ kết hợp tự sự khi kể quá trình từ xa lạ thành tri kỉ, và miêu tả khi tả quê nhà, tả trận sốt rét, áo rách, chân không giày, cảnh đêm rừng sương muối với trăng treo đầu súng.

Ba câu cuối bài Đồng chí dùng phương thức gì?

Ba câu cuối dựng một bức tranh nên có miêu tả rõ, nhưng bức tranh đó chở cảm xúc về tình đồng chí. Cách trả lời đầy đủ là biểu cảm gián tiếp qua miêu tả, nêu cả hai phương thức và quan hệ giữa chúng.

Có nên trả lời phương thức biểu đạt của Đồng chí là tự sự không?

Không nên gọi tự sự là phương thức chính. Bài có kể nhưng đoạn kể ngắn, không có cốt truyện, chỉ làm nền cho tình cảm. Em có thể nhắc tự sự như một yếu tố kết hợp khi đề hỏi các phương thức được sử dụng.

Bài thơ Đồng chí được viết khi nào và in trong tập nào?

Chính Hữu viết bài thơ đầu năm 1948, sau khi cùng đơn vị tham gia chiến dịch Việt Bắc thu đông năm 1947. Bài in trong tập thơ Đầu súng trăng treo, tên tập lấy từ chính câu kết của bài.

Thể thơ của Đồng chí có phải là phương thức biểu đạt không?

Không. Thể thơ của bài là thơ tự do, đó là hình thức tổ chức câu thơ. Phương thức biểu đạt là cách truyền đạt nội dung như kể, tả, biểu cảm, thuyết minh, nghị luận, hành chính công vụ. Hai câu hỏi này cần trả lời riêng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138