PhuongThuc.comPhương Thức
Phương thức biểu đạt trong thơ quen thuộc

Phương thức biểu đạt của Bài thơ về tiểu đội xe không kính

Bài thơ về tiểu đội xe không kính lấy biểu cảm làm chính, kết hợp miêu tả và tự sự trong giọng thơ gần văn xuôi. Căn cứ từng khổ và cách trả lời đề đọc hiểu.

Old military truck with an empty windshield frame parked on a red dirt mountain road through dense jungle, dust in golden afternoon light, no people visible

Cách xác định phổ biến: phương thức biểu đạt chính của Bài thơ về tiểu đội xe không kính là biểu cảm, kết hợp miêu tả và tự sự. Bài thơ kể và tả những chiếc xe không kính cùng các chiến sĩ lái xe trên đường Trường Sơn, nhưng tất cả để bày tỏ niềm tự hào, sự ngợi ca tinh thần lạc quan, dũng cảm và ý chí hướng về miền Nam của người lính.

Bài thơ được Phạm Tiến Duật viết năm 1969, in trong tập Vầng trăng quầng lửa. Điểm đặc biệt khiến học sinh dễ phân vân là giọng thơ rất gần văn xuôi, nhiều câu như lời kể, lời nói thường, thậm chí có chút ngang tàng. Đọc lướt, nhiều em nghĩ đây là bài thơ tự sự. Bài này giải thích vì sao biểu cảm vẫn là phương thức chính, các yếu tố kể và tả nằm ở đâu, và cách trả lời các dạng câu hỏi hay gặp.

Giọng thơ gần văn xuôi không làm bài thơ thành tự sự

Ngay câu mở đầu, bài thơ đã có dáng một lời giải thích: Không có kính không phải vì xe không có kính / Bom giật, bom rung kính vỡ đi rồi. Câu thơ dài, nhiều chữ "không", ít hình ảnh bay bổng, nghe như lời người lính kể chuyện với người hỏi. Cả bài giữ giọng ấy: tự nhiên, khoẻ khoắn, hơi tinh nghịch. Đó là nét riêng của thơ Phạm Tiến Duật, đưa chất liệu đời thường và lời nói hằng ngày vào thơ.

Tuy nhiên, giọng điệu và phương thức biểu đạt là hai chuyện khác nhau. Một bài thơ hoàn toàn được phép nói bằng giọng kể chuyện mà mục đích vẫn là bày tỏ thái độ, cảm xúc. Ở đây, người đọc không theo dõi một cốt truyện có mở đầu, cao trào, kết thúc. Các khổ thơ không nối nhau thành chuỗi sự kiện mà xếp thành những lát cắt của đời lính lái xe: lúc ngồi trong buồng lái, lúc gặp bụi, lúc gặp mưa, lúc gặp bạn bè, lúc nghỉ chân.

Mỗi lát cắt đều toát lên một thái độ: ung dung, bất chấp, vui tươi, tự hào. Thái độ ấy chính là nội dung cảm xúc của bài. Vì thế, cách xác định phổ biến vẫn xếp bài thơ vào biểu cảm làm chính. Khi trả lời, em có thể nhắc thêm rằng giọng thơ mang nhiều chất văn xuôi, gần lời kể, để cho thấy em nhận ra đặc điểm này mà không bị nó đánh lừa.

Yếu tố tự sự: những sự việc của tiểu đội xe trên đường ra trận

Bài thơ vẫn có tự sự, và yếu tố này khá rõ. Có những sự việc cụ thể: bom giật bom rung làm kính vỡ; xe chạy qua đường bụi khiến bụi phun tóc trắng; mưa tuôn mưa xối như ngoài trời; những chiếc xe từ trong bom rơi gặp nhau, bắt tay qua cửa kính vỡ; tiểu đội xe nghỉ chân, bếp Hoàng Cầm dựng giữa trời, chung bát đũa thành gia đình. Có nhân vật là các chiến sĩ lái xe, có không gian là đường Trường Sơn, có thời gian là những ngày kháng chiến.

Các sự việc ấy được kể lại theo lối liệt kê, không gay cấn, không có xung đột. Chúng làm nên chất hiện thực của bài, cho người đọc thấy đường ra trận vất vả thế nào và người lính đối diện ra sao. Nhờ có sự việc, cảm xúc không trôi trong khái niệm chung mà bám vào những cảnh cụ thể. Đây là vai trò quen thuộc của tự sự trong thơ trữ tình.

Khi đề hỏi tác dụng của yếu tố tự sự, em có thể nêu: yếu tố tự sự giúp tái hiện chân thực hoàn cảnh chiến đấu khốc liệt trên tuyến đường Trường Sơn, làm nổi bật tư thế, tinh thần của người lính lái xe, đồng thời tạo giọng thơ tự nhiên, gần gũi. Câu trả lời như vậy vừa gọi tên được tác dụng, vừa gắn với chi tiết trong bài, không nói chung chung.

Yếu tố miêu tả: hình ảnh chiếc xe và người lính

Miêu tả xuất hiện ở hai đối tượng: chiếc xe và người lính. Chiếc xe được tả bằng những gì nó thiếu: không kính, rồi không đèn, không mui, thùng xe có xước. Cách tả bằng sự thiếu hụt làm nổi bật mức độ khốc liệt của chiến tranh. Đến khổ cuối, chính sự thiếu hụt ấy lại làm nền cho điều duy nhất xe còn có, và đó là trái tim của người cầm lái.

Người lính được tả qua tư thế và gương mặt: Ung dung buồng lái ta ngồi / Nhìn đất, nhìn trời, nhìn thẳng. Họ có mái tóc trắng bụi như người già, có gương mặt lấm lem rồi nhìn nhau mặt lấm cười ha ha. Những nét tả này mang màu hài hước, không bi luỵ. Chính màu sắc ấy cho thấy thái độ của tác giả với nhân vật: yêu mến, tự hào và tin tưởng.

Như vậy, miêu tả trong bài không đứng riêng như một bức tranh khách quan. Mỗi nét tả đều có cảm xúc đi kèm, có thái độ đánh giá. Khi trả lời câu hỏi về miêu tả, em nên chỉ ra cả đối tượng được tả và cái mà nét tả ấy gợi ra. Ví dụ: hình ảnh xe không kính, không đèn, không mui được miêu tả để làm nổi bật sự khốc liệt của chiến tranh, từ đó tôn lên tinh thần của người lính.

Khổ cuối: chỗ biểu cảm và chất suy ngẫm hiện ra rõ nhất

Khổ cuối là nơi cảm xúc của bài kết tinh: Xe vẫn chạy vì miền Nam phía trước / Chỉ cần trong xe có một trái tim. Sau một loạt những cái không, câu thơ đặt cái có duy nhất: một trái tim. Đó là trái tim yêu nước, ý chí giải phóng miền Nam, tình đồng đội. Câu thơ không kể thêm sự việc nào, cũng không tả thêm chi tiết nào; nó nêu lên một nhận thức, một lời khẳng định đầy cảm xúc.

Ở khổ này, có thầy cô và tài liệu nhận ra cả chất nghị luận, vì câu thơ mang dáng một kết luận: xe vẫn chạy vì có trái tim. Cách nhìn này không sai, nhưng phần lớn đề đọc hiểu vẫn chấp nhận cách gọi biểu cảm là chính cho khổ cuối, vì lời khẳng định ấy được nói lên bằng cảm xúc tự hào chứ không qua một chuỗi lí lẽ, dẫn chứng. Nếu đề hỏi các phương thức, em có thể nhắc yếu tố nghị luận như một nét nhỏ, kèm lí do.

Đây cũng là chỗ thấy rõ cái hay của việc đặt câu hỏi "tác giả viết để làm gì". Nếu chỉ đếm dấu hiệu, em có thể thấy tả, thấy kể, thấy cả lời khẳng định. Nhưng khi hỏi mục đích, mọi dấu hiệu dồn về một hướng: bày tỏ niềm tự hào về người lính lái xe Trường Sơn. Đó là căn cứ vững nhất cho câu trả lời biểu cảm.

Một chi tiết nhỏ cũng đáng để ý: người lính trong bài tự xưng là ta, gọi đồng đội là bạn bè, nói về mình bằng giọng vừa tự hào vừa đùa vui. Đại từ xưng hô ấy cho thấy đây là tiếng nói của chủ thể trữ tình, người trong cuộc đang bày tỏ cảm nghĩ về chính đời mình, chứ không phải một người kể chuyện đứng ngoài thuật lại. Khi học sinh còn lưỡng lự giữa tự sự và biểu cảm, dấu hiệu xưng hô này thường giúp nghiêng hẳn về phía biểu cảm. Trong thơ trữ tình, chủ thể trữ tình có thể là chính tác giả hoặc một nhân vật được tác giả hoá thân vào, ở đây là người chiến sĩ lái xe.

So sánh với Đồng chí: hai bài thơ về người lính, cùng một phương thức chính

Hai bài thơ thường được học cạnh nhau và đề có thể yêu cầu so sánh. Về phương thức biểu đạt, chúng giống ở phương thức chính và khác ở cách các yếu tố kết hợp hiện ra.

Tiêu chíĐồng chíBài thơ về tiểu đội xe không kính
Phương thức chínhBiểu cảmBiểu cảm
Yếu tố tự sựKể quá trình hai người lính từ xa lạ thành tri kỉKể những tình huống trên đường: bụi, mưa, gặp bạn, nghỉ chân
Yếu tố miêu tảTả cái thiếu thốn: áo rách, chân không giày, trận sốt rétTả chiếc xe không kính, không đèn, không mui và gương mặt lấm bụi
Giọng điệuTâm tình, trầm lắng, cô đọngTự nhiên, trẻ trung, gần văn xuôi, có chất hài hước
Cách kết bàiBức tranh đầu súng trăng treo mang nghĩa biểu tượngLời khẳng định về trái tim, có dáng một kết luận

Bảng cho thấy cùng một phương thức chính nhưng mỗi bài có cách tổ chức riêng. Khi đề yêu cầu so sánh về phương thức, em nêu điểm giống trước, rồi chỉ ra khác biệt ở phương thức kết hợp và giọng điệu, mỗi điểm một dẫn chứng ngắn. Tránh đi sâu vào phân tích hình tượng người lính, vì đó là câu hỏi khác.

Gợi ý trả lời các dạng câu hỏi hay gặp

Dạng hỏi phương thức chính. Trả lời: "Phương thức biểu đạt chính là biểu cảm, vì đoạn thơ bày tỏ niềm tự hào, ngợi ca tinh thần dũng cảm, lạc quan của người lính lái xe Trường Sơn." Nếu đoạn trích là khổ đầu, có thể thêm "thể hiện qua giọng thơ tự nhiên, gần lời kể".

Dạng hỏi các phương thức được sử dụng. Nêu biểu cảm là chính, sau đó miêu tả với dẫn chứng "bụi phun tóc trắng" hoặc "không có kính", rồi tự sự với dẫn chứng một tình huống như mưa tuôn hay gặp bạn bè. Chỉ nêu phương thức nào có dẫn chứng trong đoạn trích được đưa ra.

Dạng hỏi tác dụng của yếu tố tự sự hoặc miêu tả. Gắn tác dụng với nội dung: tái hiện hiện thực khốc liệt, làm nổi bật tư thế ung dung và tinh thần lạc quan của người lính, tạo giọng thơ chân thực, gần gũi. Kết bằng một câu nối về cảm xúc chung của bài.

Dạng hỏi so sánh với một bài thơ khác. Nêu điểm giống về phương thức chính, chỉ ra điểm khác ở yếu tố kết hợp và giọng điệu. Câu trả lời nên gọn trong một đoạn ngắn, không biến thành bài phân tích dài.

Điều cần tránh. Không gọi phương thức chính là tự sự chỉ vì giọng kể; không nhầm thể thơ tự do hay biện pháp điệp từ "không" với phương thức biểu đạt; không trích nguyên khổ thơ dài vào câu trả lời khi vài chữ là đủ.

Câu hỏi thường gặp

Phương thức biểu đạt chính của Bài thơ về tiểu đội xe không kính là gì?

Cách xác định phổ biến là biểu cảm. Bài thơ bày tỏ niềm tự hào và ngợi ca tinh thần dũng cảm, lạc quan, ý chí hướng về miền Nam của người lính lái xe, các chi tiết kể và tả đều phục vụ mục đích ấy.

Vì sao bài thơ có giọng kể chuyện mà không gọi là tự sự?

Giọng điệu gần văn xuôi là nét phong cách của Phạm Tiến Duật. Bài thơ không có cốt truyện hoàn chỉnh, các khổ là những lát cắt đời lính, mỗi lát cắt đều nhằm bộc lộ thái độ, cảm xúc, nên tự sự chỉ là yếu tố kết hợp.

Bài thơ có những yếu tố miêu tả nào?

Bài tả chiếc xe không kính, không đèn, không mui, thùng xe có xước; tả người lính với tư thế ung dung trong buồng lái, mái tóc trắng bụi, gương mặt lấm lem và tiếng cười. Những nét tả ấy làm nổi bật sự khốc liệt và tinh thần lạc quan.

Khổ cuối bài thơ có phương thức nghị luận không?

Có thầy cô nhận ra chất nghị luận ở lời khẳng định xe vẫn chạy vì có một trái tim. Tuy vậy, cách gọi phổ biến cho khổ cuối vẫn là biểu cảm, vì lời khẳng định ấy được nói bằng cảm xúc chứ không qua lí lẽ và dẫn chứng. Có thể nhắc nghị luận như một nét nhỏ.

Bài thơ về tiểu đội xe không kính được sáng tác năm nào?

Phạm Tiến Duật viết bài thơ năm 1969, trong những năm ông là người lính trên tuyến đường Trường Sơn. Bài in trong tập Vầng trăng quầng lửa và từng được trao giải trong cuộc thi thơ của báo Văn nghệ.

Khi đề hỏi các phương thức, có cần nêu đủ ba phương thức không?

Chỉ nêu những phương thức có dấu hiệu trong đoạn trích đề đưa ra. Nếu đoạn trích chủ yếu tả gương mặt người lính, em nêu biểu cảm và miêu tả; nếu có tình huống gặp bạn hay nghỉ chân, em thêm tự sự với một dẫn chứng ngắn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138