So sánh, nhân hoá, ẩn dụ, hoán dụ là biện pháp tu từ, tức cách dùng từ ngữ để tăng sức gợi; còn miêu tả là phương thức biểu đạt, tức mục đích của cả đoạn văn. Hai thứ thuộc hai tầng khác nhau. Một đoạn miêu tả hay dùng so sánh, nhân hoá, nhưng so sánh, nhân hoá cũng có mặt trong biểu cảm, nghị luận, cả thuyết minh.
Nhầm hai tầng này là lỗi phổ biến nhất ở câu hỏi đọc hiểu: đề hỏi phương thức thì ghi "so sánh", đề hỏi biện pháp tu từ thì ghi "miêu tả". Phần dưới tách bạch hai khái niệm, chỉ ra vì sao hay nhầm, và hướng dẫn trả lời khi đề hỏi cả hai trong cùng một ngữ liệu.
Hai khái niệm, hai tầng câu hỏi
Hình dung một ngôi nhà. Phương thức biểu đạt giống như công năng của ngôi nhà: nhà để ở, nhà để bán hàng, nhà làm kho. Biện pháp tu từ giống như vật liệu trang trí: gạch hoa, cửa vòm, rèm cửa. Cùng một kiểu cửa vòm có thể lắp cho nhà ở, cho cửa hàng, cho thư viện. Nhìn thấy cửa vòm chưa đủ để biết ngôi nhà dùng làm gì.
Tương tự, phương thức biểu đạt trả lời câu hỏi đoạn văn viết ra để làm gì: kể, tả, bày tỏ cảm xúc, cung cấp tri thức, bàn luận, hay giao dịch hành chính. Biện pháp tu từ trả lời câu hỏi người viết đã dùng cách nói đặc biệt nào để câu văn gợi hình, gợi cảm hơn: so sánh, nhân hoá, ẩn dụ, hoán dụ, điệp ngữ, liệt kê, nói quá, nói giảm nói tránh, câu hỏi tu từ.
Một đoạn văn chỉ có một phương thức chính, nhưng có thể chứa nhiều biện pháp tu từ. Ngược lại, một đoạn văn có thể không dùng biện pháp tu từ nào mà vẫn có phương thức rõ ràng, ví dụ một đoạn thuyết minh khô gọn, hay một lá đơn. Hai thứ độc lập với nhau, dù hay đi cùng nhau.
Vì sao học sinh hay nhầm hai tầng này
Học cùng một giai đoạn. Ở cấp trung học cơ sở, so sánh, nhân hoá được học rất sớm và học cùng lúc với văn miêu tả. Trong bài tập viết đoạn tả cảnh, giáo viên hay dặn "nhớ dùng so sánh, nhân hoá". Lâu dần hai thứ dính vào nhau trong trí nhớ.
Tên gọi đều chỉ "cách". Cả hai đều được nói là "cách" viết, nên dễ tưởng cùng loại. Thật ra phương thức là cách tổ chức cả văn bản theo một mục đích, còn biện pháp tu từ là cách dùng ở cấp từ, câu.
Đề hay hỏi hai câu liền nhau. Câu một hỏi phương thức, câu hai hỏi biện pháp tu từ trong một dòng cụ thể. Làm nhanh, học sinh dễ đổi chỗ đáp án hoặc gộp hai câu làm một.
Đoạn miêu tả dùng tu từ dày. Vì miêu tả cần gợi hình, nên mật độ so sánh, nhân hoá trong đoạn miêu tả cao. Thấy nhiều tu từ là nghĩ ngay tới miêu tả, quên rằng thơ biểu cảm hay văn nghị luận cũng dùng không ít.
Biện pháp tu từ có mặt ở mọi phương thức
Trong biểu cảm: câu ca dao Trâu ơi ta bảo trâu này dùng nhân hoá, trò chuyện với con trâu như với người bạn, nhưng mục đích là bày tỏ tình cảm gắn bó với công việc đồng áng; đoạn văn không nhằm tả con trâu trông thế nào. Trong thơ trữ tình, ẩn dụ, so sánh xuất hiện dày đặc mà phương thức chính vẫn là biểu cảm.
Trong nghị luận: câu tự viết Sách như một người thầy thầm lặng, không bao giờ mệt mỏi khi được hỏi lại dùng so sánh, nhưng đặt trong một đoạn bàn về lợi ích của việc đọc, với luận điểm và lí lẽ, thì đó là nghị luận. So sánh ở đây giúp lí lẽ dễ nhớ, không biến đoạn văn thành miêu tả.
Trong thuyết minh: Phổi giống như hai chiếc túi xốp, mỗi lần hít vào lại phồng lên là so sánh dùng để giải thích cấu tạo, trong một văn bản cung cấp tri thức. Trong tự sự: Cậu chạy nhanh như gió về báo tin là so sánh trong một câu kể hành động.
Bốn ví dụ cho thấy: thấy so sánh, nhân hoá không có nghĩa là đang miêu tả. Muốn kết luận miêu tả, cần các dấu hiệu khác: đối tượng được dựng lên bằng giác quan, trình tự quan sát, thời gian gần như dừng lại.
Phân biệt câu hỏi phương thức và câu hỏi biện pháp tu từ
Đọc kỹ cách đặt câu hỏi là bước đầu tiên. Bảng dưới gom các cách hỏi thường gặp và loại câu trả lời tương ứng.
| Cách hỏi trong đề | Đề đang hỏi tầng nào | Câu trả lời cần có |
|---|---|---|
| Xác định phương thức biểu đạt chính của đoạn trích | Phương thức | Một trong sáu phương thức kèm căn cứ |
| Đoạn văn kết hợp những phương thức biểu đạt nào | Phương thức | Phương thức chính và các phương thức kết hợp |
| Chỉ ra biện pháp tu từ trong câu, dòng thơ | Biện pháp tu từ | Tên biện pháp và từ ngữ thể hiện nó |
| Nêu tác dụng của biện pháp tu từ | Biện pháp tu từ | Tác dụng về hình ảnh, cảm xúc, nhịp điệu, gắn với đối tượng |
| Nêu tác dụng của yếu tố miêu tả | Phương thức (kết hợp) | Vai trò của các chi tiết tả trong cả đoạn |
| Đoạn văn sử dụng bút pháp nghệ thuật nào | Bút pháp | Tả cảnh ngụ tình, ước lệ, chấm phá… |
Mẹo nhớ: thấy chữ "phương thức" thì trả lời bằng tên phương thức; thấy chữ "biện pháp" hay "biện pháp nghệ thuật" ở cấp câu chữ thì trả lời bằng tên biện pháp tu từ. Đừng để nội dung ngữ liệu kéo câu trả lời sang tầng khác.
Đọc một ví dụ trên ngữ liệu tự viết
Ngữ liệu: Cây bàng đầu ngõ đã thay lá. Những chiếc lá đỏ như ngọn lửa nhỏ, chao nghiêng rồi đậu xuống mái hiên. Thân cây xù xì, gân guốc như cánh tay ông cụ, ôm lấy góc tường rêu phong. Gió bấc về, cây bàng rùng mình, lặng lẽ trút nốt mấy chiếc lá cuối cùng.
Câu hỏi một: phương thức biểu đạt chính là gì? Trả lời: miêu tả, vì đoạn văn tập trung dựng hình ảnh cây bàng mùa đông qua màu lá, dáng thân, chuyển động của lá trong gió; không có nhân vật hành động, không có chuỗi sự việc, không có lời bày tỏ trực tiếp của người viết.
Câu hỏi hai: chỉ ra và nêu tác dụng của một biện pháp tu từ. Trả lời mẫu: so sánh "lá đỏ như ngọn lửa nhỏ", "thân cây gân guốc như cánh tay ông cụ"; nhân hoá "cây bàng rùng mình". Chọn một để nói tác dụng, ví dụ nhân hoá "rùng mình" khiến cây bàng như có cảm giác của con người trước cái lạnh, làm cảnh mùa đông trở nên gần gũi, sống động.
Để ý: ở câu hỏi một, so sánh và nhân hoá chỉ là một phần căn cứ phụ cho miêu tả. Ở câu hỏi hai, chúng là đối tượng chính. Cùng một chi tiết, ở hai câu hỏi, đóng hai vai khác nhau.
Biện pháp tu từ giúp gì cho đoạn miêu tả
Dù không phải là phương thức, biện pháp tu từ là công cụ đắc lực của miêu tả. Hiểu chúng giúp gì sẽ giúp viết câu trả lời về tác dụng cụ thể hơn, thay vì công thức "làm câu văn sinh động".
So sánh giúp người đọc hình dung cái chưa thấy qua cái đã quen. Nói "lá đỏ như ngọn lửa nhỏ" là mượn hình ảnh ai cũng biết để vẽ màu sắc, độ rực của chiếc lá. So sánh còn bộc lộ cách nhìn của người viết: so thân cây với cánh tay ông cụ là nhìn cây bằng con mắt trìu mến, coi cây như một người già trong xóm.
Nhân hoá giúp sự vật có đời sống, có cảm giác, có tâm trạng như con người. Cây bàng "rùng mình", dòng sông "trầm ngâm", con đường "ngái ngủ" khiến cảnh không còn là bức tranh tĩnh mà như đang sống, đang thở. Nhân hoá cũng hay là cầu nối từ miêu tả sang biểu cảm: khi cảnh được khoác tâm trạng người, tình bắt đầu ẩn vào cảnh.
Ẩn dụ và hoán dụ nén hình ảnh lại, làm câu văn hàm súc. Điệp ngữ và liệt kê tạo nhịp, làm người đọc cảm được sự dồn dập hay trải dài của cảnh. Khi nói tác dụng, chỉ cần chọn đúng một hai điều mà biện pháp ấy mang lại cho đối tượng cụ thể trong ngữ liệu, rồi nói vì sao. Câu trả lời ngắn mà trúng luôn tốt hơn câu trả lời dài mà đúng với bất kỳ đoạn văn nào.
Viết câu trả lời khi đề hỏi cả hai
Khi một đề có cả câu hỏi phương thức và câu hỏi biện pháp tu từ trên cùng ngữ liệu, vài thói quen sau giúp không lẫn:
- Đọc hết các câu hỏi trước khi trả lời câu đầu tiên, gạch chân chữ "phương thức" và chữ "biện pháp" để biết mỗi câu hỏi tầng nào.
- Câu phương thức: ghi tên một phương thức, rồi căn cứ ở cấp cả đoạn (mục đích, đối tượng, trình tự). Có thể nhắc tu từ như một dấu hiệu phụ, không dùng làm căn cứ duy nhất.
- Câu biện pháp tu từ: ghi tên biện pháp, dẫn đúng từ ngữ, rồi nói tác dụng gắn với đối tượng cụ thể. Không ghi "miêu tả" vào chỗ này.
- Nếu đề yêu cầu chỉ một biện pháp, chọn biện pháp rõ nhất và nói tác dụng cho kỹ, thay vì liệt kê nhiều mà mỗi cái một câu hời hợt.
- Viết tác dụng có ba ý: làm hình ảnh cụ thể, sinh động ra sao; gợi cảm xúc, thái độ gì; giúp người đọc nhận ra điều gì về đối tượng.
- Đọc lại để chắc không có câu trả lời nào đặt nhầm tầng: phương thức không ghi tên tu từ, tu từ không ghi tên phương thức.
Thói quen tách tầng này cũng có ích với các cặp dễ lẫn khác: thể loại và phương thức, phong cách ngôn ngữ và phương thức, thao tác lập luận và phương thức nghị luận. Mỗi câu hỏi đọc hiểu nhắm vào một tầng, trả lời đúng tầng là đã đi được nửa đường.
Câu hỏi thường gặp
So sánh có phải là phương thức biểu đạt không?
Không. So sánh là biện pháp tu từ, cách dùng từ ngữ để tăng sức gợi hình, gợi cảm. Phương thức biểu đạt là mục đích của cả đoạn văn như miêu tả, biểu cảm, tự sự. So sánh có thể xuất hiện trong bất kỳ phương thức nào.
Biện pháp tu từ và phương thức biểu đạt khác nhau thế nào?
Phương thức biểu đạt trả lời câu hỏi đoạn văn viết ra để làm gì, ở cấp cả văn bản. Biện pháp tu từ trả lời câu hỏi người viết dùng cách nói đặc biệt nào ở cấp từ, câu. Một đoạn có một phương thức chính nhưng có thể chứa nhiều biện pháp tu từ.
Đoạn văn có nhiều nhân hoá có phải là miêu tả không?
Chưa chắc. Nhân hoá hay gặp trong miêu tả nhưng cũng có trong ca dao biểu cảm, văn nghị luận, văn bản thuyết minh. Muốn kết luận miêu tả cần dấu hiệu ở cấp cả đoạn: dựng hình ảnh bằng giác quan, trình tự quan sát, thời gian gần như dừng lại.
Đề hỏi phương thức biểu đạt mà ghi so sánh thì có sai không?
Đó là trả lời nhầm tầng câu hỏi. Đề hỏi phương thức thì phải ghi một trong sáu phương thức như miêu tả, biểu cảm, kèm căn cứ. Tên biện pháp tu từ chỉ dùng khi đề hỏi về biện pháp tu từ hoặc tác dụng của nó.
Tác dụng của biện pháp so sánh trong đoạn miêu tả nên viết thế nào?
Nêu biện pháp và từ ngữ cụ thể, rồi nói ba ý: làm hình ảnh đối tượng cụ thể, sinh động ra sao; gợi cảm xúc hay thái độ gì; giúp người đọc nhận ra nét riêng nào của đối tượng. Gắn với đối tượng, tránh câu chung chung.
Văn nghị luận có dùng so sánh, nhân hoá không?
Có. Văn nghị luận dùng so sánh, nhân hoá, ẩn dụ để lí lẽ dễ hiểu, dễ nhớ và có sức thuyết phục. Phương thức chính vẫn là nghị luận vì đoạn văn có luận điểm, lí lẽ, dẫn chứng; biện pháp tu từ chỉ làm lập luận sinh động hơn.