Không có một phương thức biểu đạt chung cho mọi bài báo: tin vắn thường mang phương thức thuyết minh hoặc tự sự dạng tin, phóng sự nghiêng về tự sự kết hợp miêu tả, còn xã luận, bình luận, chuyên luận có phương thức chính là nghị luận. Bài phát biểu cũng vậy: phát biểu nêu quan điểm, kêu gọi thì nghiêng về nghị luận; phát biểu báo cáo kết quả, thông tin chương trình thì nghiêng về thuyết minh hoặc hành chính. Muốn xác định, bạn phải đọc mục đích của chính bài được trích.
Ngữ liệu báo chí ngày càng xuất hiện nhiều trong đề đọc hiểu vì gần đời sống. Bài này giúp bạn nhận diện từng thể loại báo, xử lí bài phát biểu, và tránh bẫy "có số liệu là thuyết minh".
Các thể loại báo chí và phương thức thường gặp
Bảng dưới là cách xác định phổ biến cho những thể loại báo hay được trích. Đây là xu hướng, không phải quy tắc tuyệt đối; một bài cụ thể vẫn cần đọc kĩ.
| Thể loại | Mục đích chính | Phương thức chính thường gặp | Dấu hiệu nhận ra |
|---|---|---|---|
| Tin | Báo cho người đọc biết một sự việc mới xảy ra | Thuyết minh hoặc tự sự dạng tin | Ngắn; trả lời ai, cái gì, ở đâu, khi nào; giọng khách quan |
| Phóng sự | Phản ánh sâu một sự việc, một vấn đề qua quan sát tại chỗ | Tự sự kết hợp miêu tả, có khi có nghị luận | Có cảnh, có người, có lời kể của phóng viên, có chi tiết hiện trường |
| Xã luận | Nêu quan điểm của toà soạn về một vấn đề thời sự | Nghị luận | Có luận điểm rõ, lí lẽ, đánh giá, đề xuất |
| Bình luận, chuyên luận | Phân tích, đánh giá một hiện tượng | Nghị luận | Có ý kiến của người viết, có lập luận và dẫn chứng |
| Phỏng vấn | Ghi lại cuộc trò chuyện với một nhân vật | Tuỳ nội dung câu trả lời | Hình thức hỏi – đáp |
| Bài giới thiệu, phổ biến kiến thức | Cung cấp tri thức cho người đọc | Thuyết minh | Trình bày đặc điểm, nguyên nhân, cách làm; giọng khách quan |
Với phỏng vấn, câu trả lời của nhân vật có thể là kể chuyện, bày tỏ, hoặc bàn luận. Khi đề trích một đoạn trả lời phỏng vấn, bạn xác định theo nội dung đoạn đó, không theo thể loại phỏng vấn.
Xã luận và bình luận: nghị luận trên mặt báo
Xã luận là bài thể hiện quan điểm chính thức của toà soạn về một vấn đề quan trọng. Bình luận là bài một tác giả nêu đánh giá của mình về một hiện tượng. Cả hai đều có cấu trúc lập luận: nêu vấn đề, phân tích, đánh giá, đề xuất. Phương thức chính là nghị luận.
Ví dụ tự soạn: "Mùa hè nào cũng có những vụ đuối nước thương tâm ở trẻ nhỏ. Nguyên nhân không chỉ là trẻ chưa biết bơi, mà còn là người lớn chủ quan, để trẻ chơi gần ao hồ không có người trông. Dạy bơi cho trẻ cần trở thành một việc bình thường như dạy trẻ qua đường. Mỗi gia đình, mỗi khu dân cư đều có phần trách nhiệm." Đoạn văn nêu thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp, quy trách nhiệm. Đây là nghị luận về một hiện tượng đời sống, dạng thường gặp trên trang bình luận.
Bẫy hay gặp: đoạn bình luận thường mở bằng một sự việc thời sự kèm thời gian, địa điểm, nghe như tin. Nếu đề chỉ trích hai câu đầu, bạn có thể thấy giống tin; nhưng khi đoạn trích có cả phần đánh giá, phân tích, mục đích nghị luận lộ rõ.
Một điểm cần nhớ: phong cách ngôn ngữ của xã luận thường được xếp vào chính luận hoặc báo chí, tuỳ cách trình bày của sách. Câu hỏi phong cách ngôn ngữ khác với câu hỏi phương thức biểu đạt; đừng để tên phong cách làm bạn lẫn khi trả lời phương thức.
Tin và bài phổ biến kiến thức: khi nào là thuyết minh
Tin là thể loại ngắn nhất của báo chí, báo một sự việc mới. Ví dụ tự soạn: "Sáng nay, thư viện tỉnh mở thêm một phòng đọc dành cho thiếu nhi với khoảng một nghìn đầu sách (số liệu giả định). Phòng đọc mở cửa các ngày cuối tuần." Đoạn văn cung cấp thông tin khách quan, không có chủ kiến. Phần lớn tài liệu xếp loại đoạn như vậy vào thuyết minh; có tài liệu gọi là tự sự vì đoạn tin kể lại một sự việc. Khi trả lời, nêu căn cứ cho lựa chọn của bạn.
Bài phổ biến kiến thức trên báo, như bài giải thích hiện tượng sương mù, bài giới thiệu một làng nghề, mang phương thức thuyết minh. Những bài này có thể có câu miêu tả, câu kể ngắn, nhưng mục đích là giúp người đọc hiểu.
Bẫy số liệu: nhiều bạn thấy số liệu là chọn thuyết minh. Thực tế, số liệu xuất hiện trong cả tin, bài phổ biến kiến thức, lẫn xã luận, bình luận. Trong nghị luận, số liệu là dẫn chứng và luôn đi kèm câu đánh giá. Trong thuyết minh, số liệu là chính nội dung được trình bày. Hãy xem sau con số có câu đánh giá hay đề xuất nào không.
Bẫy tiêu đề: tiêu đề bài báo đôi khi mang giọng đánh giá mạnh để thu hút người đọc, trong khi thân bài chỉ đưa tin. Khi đề trích cả tiêu đề, bạn xét phương thức chủ yếu theo phần thân.
Phóng sự và kí sự: tự sự trên mặt báo
Phóng sự đưa người đọc tới hiện trường: có cảnh, có người, có tiếng nói, có hành trình của phóng viên. Phương thức chính thường là tự sự kết hợp miêu tả, đôi khi có những đoạn bình luận ngắn của tác giả. Phóng sự gần với văn học hơn tin, và có nhiều tác phẩm phóng sự nổi tiếng được chọn vào sách giáo khoa.
Khi đề trích một đoạn phóng sự, bạn kiểm xem đoạn đó đang kể và tả, hay đang bàn. Đoạn tả cảnh một làng chài lúc bình minh thì miêu tả là nổi bật; đoạn kể một ngày làm việc của người công nhân thì tự sự; đoạn tác giả dừng lại đặt câu hỏi về trách nhiệm của xã hội thì nghị luận. Một bài phóng sự có thể chứa cả ba.
Đây là lí do bạn không nên trả lời theo thể loại. "Đoạn trích là phóng sự nên phương thức là tự sự" là cách lập luận dễ sai. Câu trả lời tốt là xét đúng đoạn được trích, rồi có thể nhắc thể loại như một thông tin phụ.
Kí sự, tuỳ bút trên báo cũng tương tự: chúng nằm giữa báo chí và văn học. Tuỳ bút thường có phương thức chính là biểu cảm, kí sự nghiêng về tự sự. Trong mọi trường hợp, mục đích của đoạn trích là thước đo cuối cùng.
Bài phát biểu: xét theo dịp và mục đích
Phát biểu nêu quan điểm, kêu gọi. Bài phát biểu tại hội thảo về bảo vệ môi trường, lời kêu gọi học sinh tham gia hiến máu tình nguyện khi đủ tuổi, bài nói về trách nhiệm của tuổi trẻ: có luận điểm, lí lẽ, lời kêu gọi. Phương thức chính là nghị luận, thường kết hợp biểu cảm.
Phát biểu khai mạc, bế mạc. Thường gồm lời chào, giới thiệu mục đích chương trình, ý nghĩa sự kiện và lời chúc. Nếu phần chính là nêu ý nghĩa, khẳng định giá trị của sự kiện, nghiêng về nghị luận; nếu chủ yếu thông tin chương trình, thành phần, nghiêng về thuyết minh hoặc mang màu sắc hành chính.
Phát biểu báo cáo kết quả. Bài phát biểu tổng kết năm học đọc trước toàn trường, chủ yếu nêu số liệu, kết quả, hạn chế: phần lớn mang tính báo cáo, gần với hành chính – công vụ hoặc thuyết minh. Phần cuối kêu gọi cố gắng là yếu tố nghị luận kết hợp.
Phát biểu cảm ơn, tri ân. Bài nói của học sinh cuối cấp cảm ơn thầy cô, lời cảm ơn trong lễ kỉ niệm: phương thức chính thường là biểu cảm, kết hợp tự sự khi nhắc kỉ niệm.
Các diễn văn lịch sử nổi tiếng. Nhiều văn bản lịch sử được đọc trước công chúng mang phương thức chính là nghị luận vì có lập luận chặt và mục đích tuyên bố, kêu gọi. Khi gặp, bạn đối chiếu cách xác định trong sách đang học và nêu căn cứ.
Quy trình xử lí một đoạn ngữ liệu báo chí trong đề
Bạn có thể dùng trình tự sau cho mọi đoạn trích từ báo, trang tin hay bài phát biểu.
- Đọc dòng ghi nguồn: tên báo, chuyên mục, thể loại nếu có. Đây là gợi ý, chưa phải câu trả lời.
- Đọc đoạn trích và tóm mục đích trong một câu: báo tin, giới thiệu tri thức, kể và tả hiện trường, hay bàn và đánh giá.
- Tìm dấu hiệu cụ thể: câu đánh giá, đề xuất (nghị luận); thông tin khách quan không chủ kiến (thuyết minh); diễn biến, cảnh, người (tự sự, miêu tả).
- Kiểm hai bẫy: số liệu và tiêu đề. Số liệu đi kèm đánh giá là dẫn chứng; tiêu đề giật không quyết định phương thức.
- Viết câu trả lời: phương thức chính, căn cứ từ đoạn trích, và phương thức kết hợp nếu đề hỏi.
Câu trả lời mẫu cho đoạn bình luận về đuối nước ở trên: "Phương thức biểu đạt chính là nghị luận, vì đoạn văn nêu thực trạng đuối nước ở trẻ, phân tích nguyên nhân từ sự chủ quan của người lớn và đề xuất dạy bơi cho trẻ như một việc bình thường."
Đọc báo hằng ngày cũng là cách luyện tốt. Mỗi lần đọc một bài, tự hỏi bài này đang báo tin, giải thích hay bàn luận. Thói quen nhỏ ấy làm phần đọc hiểu nhẹ nhàng hơn nhiều khi vào phòng thi.
Câu hỏi thường gặp
Văn bản báo chí có phải là một phương thức biểu đạt không?
Không. Báo chí là lĩnh vực giao tiếp và có phong cách ngôn ngữ riêng, nhưng không phải phương thức biểu đạt. Mỗi bài báo dùng phương thức phù hợp với thể loại và mục đích: tin thường là thuyết minh, phóng sự nghiêng tự sự, xã luận và bình luận là nghị luận.
Đoạn tin có nhiều số liệu là thuyết minh hay tự sự?
Phần lớn tài liệu xếp đoạn tin cung cấp thông tin khách quan vào thuyết minh. Một số cách hiểu coi tin là tự sự vì kể lại một sự việc mới. Nếu đề hỏi, bạn chọn một cách và nêu căn cứ rõ, ví dụ đoạn văn cung cấp thông tin khách quan về sự kiện, không có chủ kiến của người viết.
Bài phát biểu khai giảng của hiệu trưởng có phương thức gì?
Tuỳ nội dung đoạn được trích. Đoạn nói về ý nghĩa năm học mới, kêu gọi học sinh cố gắng là nghị luận kết hợp biểu cảm. Đoạn điểm lại kết quả năm học trước bằng số liệu mang tính báo cáo, gần thuyết minh hoặc hành chính. Hãy xét đúng đoạn trong đề.
Phóng sự có bao giờ có phương thức chính là nghị luận không?
Có thể, với những đoạn tác giả dừng kể để bình luận, đặt vấn đề, kêu gọi. Tuy vậy, phần lớn phóng sự lấy tự sự và miêu tả làm chính, nghị luận chỉ là yếu tố kết hợp. Khi đề trích đoạn bình luận trong phóng sự, bạn có thể xác định là nghị luận và nêu căn cứ.
Xã luận khác bình luận ở đâu?
Xã luận thể hiện quan điểm chính thức của toà soạn về vấn đề quan trọng, thường không kí tên cá nhân. Bình luận là ý kiến của một tác giả cụ thể về một hiện tượng. Về phương thức biểu đạt, cả hai đều là nghị luận; khác nhau chủ yếu ở người đứng tên và mức độ chính thức.
Làm sao biết đoạn trích từ trang tin điện tử thuộc thể loại nào khi đề không ghi?
Dựa vào đặc điểm nội dung. Đoạn ngắn trả lời ai, cái gì, ở đâu, khi nào là tin. Đoạn có cảnh, người, hành trình là phóng sự. Đoạn có ý kiến, lí lẽ, đề xuất là bình luận. Không cần gọi đúng tên thể loại nếu đề không hỏi; quan trọng là xác định đúng phương thức.