Đơn, biên bản, thông báo và quyết định đều mang phương thức hành chính – công vụ, nhưng mỗi loại có một dấu hiệu riêng: đơn mở bằng "Kính gửi" và nêu nguyện vọng; biên bản ghi thời gian, thành phần, diễn biến và có chữ kí các bên; thông báo nêu đơn vị phát hành và việc nhiều người cần biết; quyết định mở bằng các dòng "Căn cứ…" và chia nội dung thành từng điều. Nhận ra được dấu hiệu riêng giúp bạn trả lời cả câu hỏi phương thức lẫn câu hỏi "văn bản thuộc loại nào".
Phần dưới đi qua bố cục chung, rồi từng loại văn bản với khung tự soạn để luyện (không phải mẫu của cơ quan nào), cách nhận ra khi đề chỉ trích phần thân, và một số loại văn bản lân cận như tờ trình, giấy mời, báo cáo.
Bố cục chung: ba phần nhìn là thấy
Hầu hết văn bản hành chính được trình bày theo ba phần. Phần đầu gồm quốc hiệu, tiêu ngữ ở giữa trang (với văn bản gửi cơ quan nhà nước), tên cơ quan ban hành nếu có ở góc trái, địa danh và ngày tháng năm ở góc phải, rồi tên văn bản viết hoa ở giữa. Chỉ nhìn phần đầu, bạn đã biết đây là văn bản hành chính, chưa cần đọc nội dung.
Phần nội dung trình bày việc cần giải quyết. Tuỳ loại văn bản mà phần này có cấu trúc khác: đơn có lí do và đề nghị; biên bản có diễn biến; quyết định có các điều khoản đánh số. Điểm chung là câu văn rõ, thông tin cụ thể, không dư chữ.
Phần cuối gồm chữ kí, họ tên người kí, đôi khi có dấu của cơ quan và mục "Nơi nhận" liệt kê những ai được gửi văn bản. Chữ kí là dấu hiệu quan trọng về bản chất: nó cho thấy có người chịu trách nhiệm về nội dung, điều mà văn bản thuyết minh hay nghị luận không cần.
Thể thức chi tiết của văn bản cơ quan nhà nước như cỡ chữ, lề, cách ghi số và kí hiệu được quy định trong văn bản về công tác văn thư. Văn bản cá nhân như đơn của học sinh không bắt buộc theo đúng từng chi tiết đó, nhưng vẫn giữ bố cục ba phần. Khi làm văn bản thật cho cơ quan, bạn cần tra quy định hiện hành vì quy định có thể được sửa đổi.
Đơn: lời đề nghị của một người gửi người có thẩm quyền
Đơn là văn bản cá nhân hoặc tập thể gửi cơ quan, người có thẩm quyền để trình bày một nguyện vọng và đề nghị được giải quyết. Dấu hiệu nhận ra: tên văn bản bắt đầu bằng "Đơn" (đơn xin nghỉ học, đơn xin chuyển trường, đơn đề nghị cấp lại thẻ học sinh); dòng "Kính gửi" nêu rõ người nhận; phần giới thiệu người viết; lí do; điều đề nghị; lời cam kết và lời cảm ơn.
Khung tự soạn để luyện: "ĐƠN ĐỀ NGHỊ CẤP LẠI THẺ HỌC SINH. Kính gửi: Ban giám hiệu trường… Em tên là…, học sinh lớp… Lí do: em làm mất thẻ học sinh trong buổi dã ngoại ngày… Em làm đơn này kính đề nghị nhà trường xem xét cấp lại thẻ để em sử dụng thư viện. Em xin cam kết giữ gìn thẻ cẩn thận. Em xin chân thành cảm ơn." Bên dưới là chữ kí học sinh và xác nhận của giáo viên chủ nhiệm.
Khi đề chỉ trích phần thân, bạn vẫn nhận ra đơn qua chuỗi lời lẽ "kính đề nghị", "xin được", "xin cam kết", và qua quan hệ người viết ở vị trí người xin, người nhận ở vị trí người xét. Không có văn bản nào khác vừa nêu lí do cá nhân vừa xin được giải quyết theo cách ấy.
Nhầm lẫn hay gặp: thư xin lỗi gửi bạn hay thư gửi thầy cô. Thư có thể nêu lí do và lời xin, nhưng không theo mẫu, không gửi người có thẩm quyền giải quyết, và thường mang cảm xúc riêng. Phương thức chính của thư như vậy là biểu cảm hoặc tự sự, không phải hành chính – công vụ.
Biên bản: ghi lại sự việc để làm bằng
Biên bản là văn bản ghi chép trung thực một sự việc đang diễn ra hoặc vừa diễn ra: một cuộc họp, một vụ va chạm, một lần bàn giao tài sản. Mục đích của biên bản là làm bằng chứng về sau, nên tính chính xác được đặt lên hàng đầu.
Dấu hiệu nhận ra: tên văn bản "Biên bản…" kèm tên sự việc; dòng mở đầu ghi giờ, ngày, tháng, năm và địa điểm; mục thành phần tham dự với họ tên, chức vụ; mục nội dung ghi diễn biến theo trình tự; mục kết luận hoặc kiến nghị; dòng ghi giờ kết thúc; chữ kí của người chủ trì và thư kí hoặc của các bên liên quan.
Khung tự soạn: "BIÊN BẢN SINH HOẠT LỚP 9B. Thời gian: 15 giờ 30, ngày… Địa điểm: phòng học lớp 9B. Thành phần: giáo viên chủ nhiệm, 38/40 học sinh (vắng 2, có phép). Chủ trì: lớp trưởng. Thư kí: … Nội dung: 1. Lớp trưởng nhận xét nề nếp tuần qua… 2. Lớp thảo luận kế hoạch trang trí lớp… Kết luận: lớp thống nhất phân công ba tổ… Buổi sinh hoạt kết thúc lúc 16 giờ 15." Cuối là chữ kí chủ trì và thư kí.
Biên bản có yếu tố kể lại sự việc theo trình tự thời gian, vì vậy nhiều bạn chọn nhầm tự sự. Khác biệt nằm ở mục đích và hình thức: biên bản không kể để người đọc hình dung hay xúc động, mà ghi để làm bằng, theo mẫu cố định, có chữ kí. Phương thức chính là hành chính – công vụ.
Thông báo và quyết định: hai văn bản từ phía đơn vị
Nếu đơn và biên bản thường do cá nhân, tập thể nhỏ viết, thì thông báo và quyết định thường do một đơn vị, một người có thẩm quyền ban hành. Bảng dưới đặt hai loại cạnh nhau.
| Tiêu chí | Thông báo | Quyết định |
|---|---|---|
| Mục đích | Truyền đạt một thông tin hoặc yêu cầu tới nhiều người cần biết | Đặt ra, thay đổi hoặc chấm dứt một việc; có hiệu lực thi hành |
| Người ban hành | Cơ quan, đơn vị, ban tổ chức | Người hoặc cơ quan có thẩm quyền |
| Mở đầu nội dung | Nêu ngắn lí do hoặc căn cứ, rồi vào việc cần thông báo | Chuỗi dòng "Căn cứ…", "Xét đề nghị của…" |
| Cách trình bày nội dung | Theo mục: thời gian, địa điểm, đối tượng, việc cần làm | Theo điều: Điều 1 nêu nội dung chính, các điều sau nêu hiệu lực và trách nhiệm thi hành |
| Ví dụ tự soạn | Thông báo lịch nghỉ học bù, thông báo thu nộp hồ sơ tham gia câu lạc bộ | Quyết định thành lập đội tuyển, quyết định khen thưởng học sinh tiêu biểu |
Câu "Quyết định này có hiệu lực kể từ ngày kí" ở điều cuối là dấu hiệu rất đặc trưng; gặp nó, bạn gần như chắc chắn đang đọc một quyết định. Với thông báo, dấu hiệu là tên đơn vị phát hành và lời nhắc đối tượng nhận: "toàn thể học sinh khối 8", "các hộ gia đình trong tổ".
Hai loại này rất dễ nhận diện khi đề trích nguyên văn bản, nhưng khi chỉ trích phần thân, bạn dựa vào lời lẽ mang tính yêu cầu, chỉ đạo, kèm thời gian và đối tượng cụ thể.
Các loại văn bản lân cận cũng mang phương thức hành chính – công vụ
Ngoài bốn loại chính, đề và đời sống còn có nhiều văn bản khác cùng phương thức. Bạn nắm tên và mục đích là đủ để nhận diện.
- Giấy mời: mời người hoặc đơn vị tới dự một sự kiện, ghi rõ thời gian, địa điểm, nội dung, người mời. Lời lẽ trang trọng, không cảm xúc.
- Tờ trình: cấp dưới trình cấp trên một đề xuất cần phê duyệt, kèm lí do và phương án.
- Báo cáo: trình bày kết quả công việc trong một giai đoạn, thường có số liệu, ưu điểm, hạn chế, đề xuất. Báo cáo dễ bị nhầm với thuyết minh vì nhiều số liệu; dấu hiệu phân biệt là người báo cáo, người nhận báo cáo và giai đoạn công việc cụ thể.
- Hợp đồng: ghi thoả thuận giữa các bên, chia thành điều khoản, có chữ kí các bên.
- Nội quy, quy chế: đặt quy định chung cho một tập thể, có điều khoản và người ban hành.
- Bản tường trình: người liên quan trình bày lại một sự việc để cấp có thẩm quyền xem xét. Có kể lại sự việc, nhưng theo mẫu, gửi người có thẩm quyền, có chữ kí và lời cam đoan.
Mẹo chung cho mọi loại trên: hỏi ba câu — ai viết, gửi ai, để giải quyết việc gì. Nếu cả ba có câu trả lời cụ thể và giữa người viết với người nhận có quan hệ trách nhiệm, đó là văn bản hành chính.
Trả lời khi đề hỏi loại văn bản và phương thức cùng lúc
Có đề hỏi "văn bản trên thuộc loại văn bản nào, phương thức biểu đạt chính là gì". Bạn trả lời theo trình tự sau để không sót ý.
- Nhìn phần đầu và tên văn bản nếu có. Nếu đề không trích tên, dựa vào lời lẽ mở đầu nội dung như "Kính gửi", "Căn cứ", "Hôm nay, vào lúc".
- Gọi tên loại văn bản: đơn, biên bản, thông báo, quyết định, giấy mời, hợp đồng.
- Ghi phương thức biểu đạt chính: hành chính – công vụ.
- Nêu căn cứ bằng hai dấu hiệu cụ thể trong ngữ liệu: một dấu hiệu hình thức (bố cục, chữ kí, điều khoản) và một dấu hiệu mục đích (đề nghị, ghi nhận, thông báo, quyết định một việc).
- Nếu đề hỏi thêm phương thức kết hợp, xem phần nội dung có kể lại sự việc theo trình tự (biên bản, bản tường trình) hay không; nếu có, có thể nêu yếu tố tự sự là phương thức kết hợp.
Một câu trả lời mẫu: "Văn bản thuộc loại biên bản; phương thức biểu đạt chính là hành chính – công vụ, vì văn bản trình bày theo mẫu với thời gian, địa điểm, thành phần, nội dung, chữ kí, nhằm ghi lại cuộc họp lớp để làm bằng."
Câu hỏi thường gặp
Bản tường trình có phải là đơn không?
Không. Đơn trình bày nguyện vọng và đề nghị được giải quyết. Bản tường trình trình bày lại một sự việc đã xảy ra mà người viết có liên quan, để cấp có thẩm quyền xem xét. Cả hai đều mang phương thức hành chính – công vụ, nhưng mục đích khác nhau nên tên gọi và nội dung khác nhau.
Biên bản có nhiều phần kể lại, sao không phải tự sự?
Vì mục đích của biên bản là ghi nhận để làm bằng, không phải kể để người đọc hình dung hay cảm nhận. Biên bản theo mẫu cố định, ghi chính xác thời gian, thành phần, có chữ kí người chịu trách nhiệm. Phần ghi diễn biến có thể xem là yếu tố tự sự kết hợp, còn phương thức chính là hành chính – công vụ.
Thông báo của nhà trường dán ở bảng tin có lời động viên thì phương thức là gì?
Nếu phần chính vẫn là thông tin về thời gian, địa điểm, đối tượng và việc cần làm, phương thức chính là hành chính – công vụ. Câu động viên ngắn ở cuối thường là lời lịch sự, không làm đổi phương thức. Chỉ khi phần lớn văn bản là lời kêu gọi, giải thích ý nghĩa, mới cần xem xét nghị luận.
Văn bản không có quốc hiệu, tiêu ngữ có còn là văn bản hành chính không?
Vẫn có thể. Quốc hiệu, tiêu ngữ thường có ở văn bản gửi cơ quan nhà nước và văn bản của cơ quan, còn văn bản nội bộ của một câu lạc bộ, một lớp có thể không có. Điều quyết định là bố cục theo mẫu, lời lẽ trung tính và mục đích giải quyết công việc giữa các bên có trách nhiệm.
Học sinh có cần biết cách viết quyết định không?
Học sinh thường không cần viết quyết định, vì đây là văn bản của người có thẩm quyền. Bạn chỉ cần nhận ra quyết định khi đọc, qua các dòng căn cứ và các điều khoản đánh số. Những văn bản học sinh hay cần tự viết là đơn, biên bản họp lớp và bản tường trình.
Có thể nhận ra loại văn bản chỉ qua một câu không?
Nhiều khi được. Câu bắt đầu bằng kính gửi gợi ý đơn hoặc thư; câu căn cứ gợi ý quyết định; câu hôm nay vào lúc tại địa điểm gợi ý biên bản. Tuy vậy, chỉ một câu thì dễ nhầm, nên bạn nên kiểm thêm ít nhất một dấu hiệu khác trong đoạn trước khi kết luận.