Hịch, cáo, chiếu, biểu là những thể văn nghị luận thời trung đại; khi đề hỏi phương thức biểu đạt chính của các văn bản này, cách xác định phổ biến là nghị luận. Lí do: dù được viết để kêu gọi, tuyên bố hay ban lệnh, mỗi văn bản đều nêu một chủ trương rồi dùng lí lẽ, dẫn chứng lịch sử để thuyết phục người nghe làm theo. Yếu tố biểu cảm và tự sự có mặt, đôi khi rất đậm, nhưng chỉ phục vụ mục đích ấy.
Phần dưới giải thích từng thể văn, nhắc lại những văn bản quen thuộc trong nhà trường cùng tác giả, chỉ ra căn cứ nghị luận trong mỗi văn bản, và nói rõ vì sao chúng không được xếp vào hành chính – công vụ dù ra đời như văn bản của triều đình.
Bốn thể văn và mục đích của từng thể
Các thể văn này đều có tính chức năng: chúng ra đời để làm một việc cụ thể trong đời sống chính trị, quân sự thời xưa. Hiểu mục đích của thể là đã hiểu một nửa vì sao phương thức chính là nghị luận.
| Thể | Ai viết cho ai | Mục đích chính | Văn bản quen thuộc trong nhà trường |
|---|---|---|---|
| Chiếu | Vua (hoặc người được vua giao soạn) ban xuống triều thần, thần dân | Ban bố mệnh lệnh, chủ trương và giải thích lí do | Chiếu dời đô (Lý Công Uẩn, năm 1010); Chiếu cầu hiền (Ngô Thì Nhậm soạn thay vua Quang Trung) |
| Hịch | Vua, tướng lĩnh hoặc thủ lĩnh gửi quân sĩ, nhân dân | Kêu gọi, cổ vũ, thuyết phục cùng hành động, thường là đánh giặc | Hịch tướng sĩ (Trần Quốc Tuấn, trước cuộc kháng chiến chống quân Nguyên lần thứ hai) |
| Cáo | Vua hoặc thủ lĩnh công bố tới mọi người | Trình bày một chủ trương hoặc tuyên bố kết quả một sự nghiệp lớn | Bình Ngô đại cáo (Nguyễn Trãi viết thay Lê Lợi, năm 1428) |
| Biểu | Quan lại dâng lên vua | Trình bày ý kiến, đề nghị, tạ ơn hoặc từ chối một việc | Ít được chọn làm văn bản học chính; thường chỉ nhắc khi học về thể loại |
Ngoài bốn thể trên, nhà trường còn giới thiệu thư (như các thư Nguyễn Trãi gửi tướng giặc trong Quân trung từ mệnh tập) và văn bia (như bài Hiền tài là nguyên khí của quốc gia, trích văn bia đề danh tiến sĩ do Thân Nhân Trung soạn). Các văn bản này cũng có phương thức chính là nghị luận.
Hịch tướng sĩ: biểu cảm rất mạnh mà vẫn là nghị luận
Hịch tướng sĩ là ví dụ điển hình cho chuyện cảm xúc dày đặc nhưng phương thức chính vẫn là nghị luận. Đoạn Trần Quốc Tuấn tự bày tỏ lòng mình — tới bữa quên ăn, nửa đêm vỗ gối, ruột đau như cắt — là một trong những đoạn biểu cảm nổi tiếng nhất của văn học trung đại. Nhiều bạn đọc tới đây liền nghĩ phương thức chính là biểu cảm.
Nhưng nếu nhìn toàn bộ văn bản, mạch lập luận rất rõ. Mở đầu, tác giả nêu gương các trung thần nghĩa sĩ trong sử sách để khẳng định một đạo lí: người làm tướng, làm quân phải sẵn sàng hi sinh vì chủ, vì nước. Tiếp đó là phần tố cáo tội ác của giặc, rồi bày tỏ nỗi lòng của chủ tướng. Sau đó tác giả phê phán thái độ cầu an, hưởng lạc của tướng sĩ, chỉ ra hậu quả nếu cứ như vậy, và cuối cùng nêu việc cần làm: chăm tập luyện theo sách binh pháp.
Mọi phần, kể cả phần cảm xúc, đều nhằm một đích: thuyết phục tướng sĩ thay đổi thái độ, cùng chuẩn bị đánh giặc. Cảm xúc ở đây là một loại lí lẽ đánh vào tình cảm, làm cho lời kêu gọi thêm sức nặng. Vì vậy cách xác định phổ biến là: phương thức chính nghị luận, kết hợp biểu cảm.
Khi đề chỉ trích riêng đoạn tự bày tỏ nỗi lòng, một số tài liệu chấp nhận câu trả lời "biểu cảm" cho đoạn trích đó. Bạn nên đọc kĩ câu hỏi: nếu hỏi phương thức của cả văn bản, ghi nghị luận; nếu hỏi của đoạn trích và đoạn trích hầu như chỉ có cảm xúc, có thể nêu biểu cảm là nổi bật, nhưng nhắc rằng đoạn này nằm trong mạch lập luận của bài hịch. Cách trả lời có lí do như vậy an toàn hơn một nhãn trơ trọi.
Chiếu dời đô và Bình Ngô đại cáo: lập luận bằng lịch sử
Chiếu dời đô của Lý Công Uẩn có kết cấu lập luận rất gọn. Văn bản mở bằng dẫn chứng lịch sử: các triều đại phương Bắc xưa từng nhiều lần dời đô và nhờ đó đất nước vững bền. Tiếp theo là lí lẽ phê phán việc hai triều trước cứ đóng đô một chỗ, khiến vận nước ngắn ngủi. Cuối cùng là phần nêu ưu thế của thành Đại La — ở giữa trời đất, thế đất cao mà thoáng, dân không khổ vì ngập lụt — rồi đi tới quyết định dời đô và hỏi ý kiến triều thần.
Đoạn tả thế đất Đại La có nhiều yếu tố miêu tả, nhưng miêu tả ở đây là luận cứ: chứng minh nơi này xứng đáng là kinh đô. Câu hỏi khép lại bài chiếu cũng thể hiện cách thuyết phục mềm mỏng, khác với một mệnh lệnh khô cứng. Phương thức chính là nghị luận.
Bình Ngô đại cáo của Nguyễn Trãi dài hơn và phức tạp hơn. Phần mở đầu nêu tiền đề chính nghĩa: việc nhân nghĩa cốt ở yên dân, và nước ta có nền văn hiến, cương vực, phong tục riêng. Phần giữa tố cáo tội ác của giặc rồi kể lại quá trình khởi nghĩa từ lúc gian nan tới khi thắng lợi. Phần kết tuyên bố hoà bình được lập lại.
Phần kể lại cuộc khởi nghĩa mang đậm tự sự, có những câu tả trận đánh rất sinh động. Nhưng tự sự ở đây làm nhiệm vụ chứng minh cho tiền đề nhân nghĩa đã nêu ở đầu: vì có chính nghĩa nên thắng. Vì vậy phương thức chính vẫn được xác định là nghị luận, kết hợp tự sự, miêu tả và biểu cảm. Đây cũng là lí do bài cáo hay được gọi là áng văn chính luận.
Dấu hiệu nghị luận riêng của văn trung đại
Văn nghị luận trung đại có cách lập luận và hình thức khác văn nghị luận hiện đại. Những đặc điểm dưới đây giúp bạn nhận ra ngay cả khi gặp một đoạn trích lạ.
- Lập luận bằng tiền lệ lịch sử: dẫn chuyện các đời vua, các bậc trung thần trong sử sách để rút ra đạo lí, rồi áp vào hoàn cảnh hiện tại.
- Lấy đạo lí Nho giáo làm tiền đề: trung quân, nhân nghĩa, mệnh trời, lòng dân. Tiền đề được nêu như điều hiển nhiên rồi mới suy ra hành động.
- Câu văn biền ngẫu: hai vế đối nhau về ý và thanh, tạo nhịp chắc, dễ thuộc. Đây là đặc điểm hình thức của thể văn, không phải dấu hiệu của phương thức miêu tả hay biểu cảm.
- Lời lẽ hướng tới người nghe cụ thể: "các ngươi", "trẫm", "khanh". Người viết ở vị trí có quyền nhưng vẫn phải thuyết phục.
- Kết cấu chặt: nêu vấn đề, phân tích hiện trạng, chỉ ra việc phải làm. Đây là khung lập luận, giống với nghị luận hiện đại về bản chất.
- Từ Hán Việt dày đặc: không phải dấu hiệu phương thức, nhưng giúp nhận ra thời đại của văn bản.
Chú ý phân biệt: đối là biện pháp tu từ và đặc điểm thể văn; còn phương thức biểu đạt trả lời câu hỏi văn bản nhằm mục đích gì. Đề hỏi phương thức mà ghi "văn biền ngẫu" là trả lời lạc câu hỏi.
Vì sao không xếp chiếu, cáo vào hành chính – công vụ
Nhiều bạn lập luận rằng chiếu là lệnh của vua, cáo là văn bản công bố của nhà nước, vậy chúng phải là văn bản hành chính – công vụ. Câu hỏi này hợp lí, và câu trả lời nằm ở cách nhà trường định nghĩa hai phương thức.
Phương thức hành chính – công vụ gắn với văn bản hiện đại có khuôn mẫu cố định, ngôn ngữ trung tính, không bộc lộ cảm xúc, không lập luận dài để thuyết phục; nó ghi nhận, đề nghị, quyết định. Các bài chiếu, hịch, cáo được học trong nhà trường lại là những áng văn có lập luận công phu, có cảm xúc, có hình ảnh, được đọc như tác phẩm văn chương chính luận. Chính chất lập luận và sức thuyết phục ấy làm chúng được xếp vào nghị luận.
Cũng cần nói rằng thời trung đại có rất nhiều chiếu, chỉ, sắc mang tính hành chính thuần tuý: phong chức, ban thưởng, định lệ. Những văn bản đó gần với hành chính – công vụ hơn. Nhưng chúng hiếm khi xuất hiện trong đề đọc hiểu; các văn bản được chọn học đều là những bài có giá trị chính luận.
Khi trả lời, bạn có thể ghi: "Phương thức biểu đạt chính là nghị luận, vì văn bản nêu chủ trương (dời đô, kêu gọi luyện tập, tuyên bố thắng lợi) và dùng lí lẽ, dẫn chứng lịch sử để thuyết phục." Câu trả lời này đủ căn cứ và tránh được tranh cãi về tên gọi.
Gặp một đoạn trích văn trung đại lạ: bốn bước nhận diện
Đề đọc hiểu đôi khi trích một đoạn văn trung đại không có trong sách giáo khoa, kèm phần chú thích từ khó. Bạn có thể đi theo trình tự sau để không bị ngợp bởi từ Hán Việt.
- Đọc phần chú thích nguồn trước: tên văn bản, tác giả, thể loại. Nếu nguồn ghi rõ là chiếu, hịch, cáo, biểu, thư hay văn bia, bạn đã có gợi ý mạnh rằng văn bản thuộc loại chính luận.
- Tìm người nói và người nghe trong đoạn: ai đang nói với ai, ở vị trí nào. Lời vua nói với quần thần, lời tướng nói với quân sĩ, lời quan dâng vua đều là tình huống cần thuyết phục.
- Tìm câu nêu chủ trương hoặc đánh giá: thường là câu có "nay", "vì thế", "há chẳng phải", "nên chăng". Đây là luận điểm của đoạn.
- Xem phần còn lại đang làm gì với chủ trương đó: dẫn tích xưa, nêu lẽ phải, tả cảnh, kể việc. Nếu tất cả cùng đỡ cho chủ trương, phương thức chính là nghị luận; các phần tả, kể là phương thức kết hợp.
Với đoạn trích rất ngắn, chỉ vài câu tả cảnh hoặc kể việc, hãy cẩn thận hơn: có thể đề muốn hỏi phương thức của riêng đoạn ấy. Khi đó bạn nêu phương thức nổi bật trong đoạn, rồi nói thêm đoạn nằm trong mạch nghị luận của toàn văn bản. Cách trả lời hai tầng như vậy cho thấy bạn hiểu cả chi tiết lẫn tổng thể.
Một thói quen nên có: khi học mỗi văn bản trung đại trên lớp, ghi vào sổ ba dòng — người nói với ai, chủ trương là gì, dẫn chứng chính là gì. Đến mùa ôn thi, ba dòng ấy giúp bạn nhớ lại mạch lập luận nhanh hơn đọc lại cả văn bản.
Câu hỏi thường gặp
Hịch tướng sĩ có phương thức biểu đạt chính là gì?
Cách xác định phổ biến là nghị luận, kết hợp biểu cảm. Bài hịch nêu gương trung thần, tố cáo giặc, phê phán thái độ sai của tướng sĩ và chỉ ra việc cần làm, tất cả nhằm thuyết phục tướng sĩ chuẩn bị đánh giặc. Đoạn chủ tướng bày tỏ nỗi lòng là yếu tố biểu cảm làm tăng sức thuyết phục.
Bình Ngô đại cáo có nhiều đoạn kể chiến thắng, sao không phải tự sự?
Vì các đoạn kể chiến thắng làm nhiệm vụ chứng minh cho tiền đề nhân nghĩa nêu ở đầu bài cáo. Mục đích của cả văn bản là tuyên bố và khẳng định chính nghĩa, nên phương thức chính là nghị luận. Tự sự, miêu tả, biểu cảm là các phương thức kết hợp, có thể nêu khi đề hỏi các phương thức.
Chiếu dời đô có yếu tố miêu tả không?
Có, ở đoạn nói về thế đất thành Đại La. Nhưng miêu tả ở đây đóng vai trò luận cứ, giúp chứng minh Đại La xứng đáng làm kinh đô. Phương thức chính của bài chiếu vẫn là nghị luận, với dẫn chứng lịch sử ở đầu và lí lẽ phê phán việc không dời đô ở giữa.
Văn bản Hiền tài là nguyên khí của quốc gia thuộc thể loại gì?
Đây là đoạn trích từ văn bia đề danh tiến sĩ do Thân Nhân Trung soạn thời Lê sơ. Văn bản bàn về vai trò của người hiền tài với đất nước và ý nghĩa của việc khắc bia ghi tên, nên phương thức biểu đạt chính là nghị luận. Bạn nên đối chiếu thêm phần tiểu dẫn trong sách đang học.
Biểu khác chiếu ở chỗ nào?
Chiếu đi từ trên xuống: vua ban cho triều thần và thần dân. Biểu đi từ dưới lên: quan lại dâng lên vua để trình bày ý kiến, đề nghị hoặc tạ ơn. Hai thể khác chiều giao tiếp và giọng điệu, nhưng đều cần lập luận để thuyết phục, nên khi xét phương thức thường đều nghiêng về nghị luận.
Có nên trả lời là văn chính luận khi đề hỏi phương thức biểu đạt không?
Không nên. Văn chính luận là cách gọi theo thể loại, chỉ những văn bản bàn về chính trị, xã hội. Đề hỏi phương thức biểu đạt thì ghi nghị luận, có thể thêm phương thức kết hợp. Nếu đề hỏi thể loại, bạn mới ghi tên thể như hịch, cáo, chiếu.