Một đoạn văn có kể chuyện, có cảm xúc vẫn được xác định là nghị luận khi cả câu chuyện lẫn cảm xúc đều được dùng để làm sáng tỏ một ý kiến mà người viết muốn người đọc chấp nhận. Nói cách khác, phương thức chính được quyết định bởi mục đích của cả đoạn, không bởi phần nào chiếm nhiều chữ hơn. Câu chuyện là dẫn chứng, cảm xúc là sức đẩy; ý kiến mới là đích đến.
Bài này đưa ra ba phép thử dùng được ngay trong phòng thi, ba đoạn tự soạn ở ba mức khó, một trường hợp ngược (đoạn kể chuyện có câu bình ở cuối nhưng vẫn là tự sự), và cách viết câu trả lời khi đề hỏi cả phương thức chính lẫn phương thức kết hợp.
Ba phép thử để tìm phương thức chính
Phép thử bỏ phần. Lần lượt che phần kể chuyện, rồi che phần lập luận. Phần nào bị che mà đoạn văn mất hẳn mục đích thì phần đó đang làm chính. Che câu chuyện, đoạn nghị luận chỉ yếu đi nhưng vẫn đứng được; che lập luận, câu chuyện còn lại mà không biết để làm gì — khi đó nghị luận là phương thức chính.
Phép thử tóm một câu. Tóm cả đoạn trong một câu. Nếu câu tóm có dạng "người viết cho rằng…", "đoạn văn khẳng định…", bạn đang đọc nghị luận. Nếu câu tóm có dạng "đoạn văn kể lại chuyện…" hay "đoạn văn bày tỏ nỗi nhớ…", phương thức chính là tự sự hoặc biểu cảm.
Phép thử người đọc. Hình dung người đọc gật đầu sau khi đọc. Họ gật vì đã biết chuyện gì xảy ra, vì đã cảm cùng người viết, hay vì đã đồng ý với một nhận định? Chỉ trường hợp thứ ba là nghị luận. Phép thử này đặc biệt có ích với các đoạn tản văn có giọng triết lí.
Khi ba phép thử cho kết quả khác nhau. Điều này hiếm nhưng có. Lúc đó, ưu tiên phép thử bỏ phần vì nó dựa trên chính cấu trúc đoạn văn. Ghi câu trả lời kèm căn cứ rõ ràng; với những đoạn thật sự lưng chừng, người chấm thường chấp nhận cách lí giải hợp lí.
Mức một: câu chuyện ngắn làm dẫn chứng
Đoạn tự soạn: "Sự tử tế đôi khi chỉ cần một phút. Sáng mưa, một bác xe ôm dừng lại giúp cô bé đẩy chiếc xe đạp tuột xích lên dốc, rồi đi tiếp mà không chờ lời cảm ơn. Một phút ấy không làm bác muộn bao nhiêu, nhưng đủ để cô bé nhớ mãi. Mỗi người chúng ta đều có những phút như thế trong ngày, chỉ là có chịu dừng lại hay không."
Đoạn văn có nhân vật, có không gian, có sự việc nối tiếp, tức là đủ chất liệu của tự sự. Nhưng câu đầu là một nhận định khái quát, câu ba giải thích ý nghĩa của câu chuyện, câu cuối mở ra lời kêu gọi gián tiếp. Câu chuyện bị kẹp giữa hai lớp lập luận, nên nó là dẫn chứng.
Dấu hiệu nhỏ mà quan trọng: câu chuyện được kể rất gọn, chỉ một câu, không có đối thoại, không tả tâm trạng nhân vật. Đó là cách kể của dẫn chứng: đủ để người đọc hình dung, không hơn. Nếu tác giả dành năm, sáu câu tả cơn mưa, tả nét mặt cô bé, đoạn văn sẽ dịch dần về phía tự sự kết hợp miêu tả.
Câu trả lời mẫu: "Phương thức biểu đạt chính là nghị luận, vì đoạn văn nêu ý kiến sự tử tế đôi khi chỉ cần một phút và dùng câu chuyện bác xe ôm làm dẫn chứng; tự sự là phương thức kết hợp, giúp dẫn chứng cụ thể, gần gũi."
Mức hai: cảm xúc dâng cao giữa đoạn lập luận
Đoạn tự soạn: "Người ta hay nói về những điều lớn lao, mà quên rằng cha mẹ già đi từng chút một trong những ngày bình thường nhất. Một sáng nào đó, ta chợt thấy tay mẹ run khi rót nước. Lòng thắt lại. Ta tự hỏi đã bao lâu rồi mình chưa ngồi ăn một bữa cơm trọn vẹn với mẹ. Thương cha mẹ, vì vậy, không phải đợi tới ngày lễ; nó cần được làm ngay trong những ngày thường."
Đoạn này khó hơn vì giữa đoạn có những câu cảm xúc rất mạnh: "Lòng thắt lại", câu tự hỏi đầy day dứt. Nếu chỉ trích riêng hai câu giữa, đó gần như là biểu cảm. Nhưng câu mở đầu phê phán một thói quen nghĩ, và câu cuối có từ "vì vậy" đưa ra kết luận mang tính khuyên nhủ. Cảm xúc ở giữa là phần làm người đọc mềm lòng trước khi nhận lời khuyên.
Vì vậy phương thức chính vẫn là nghị luận, kết hợp biểu cảm và một chút tự sự. Khi viết vai trò của yếu tố biểu cảm, bạn viết gọn như sau: cảm xúc chân thành làm lời khuyên bớt khô cứng, khiến người đọc thấy vấn đề gần với chính mình.
Lưu ý: một số đáp án tham khảo trên mạng ghi "biểu cảm" cho những đoạn tương tự, nhất là khi đoạn trích là tản văn. Nếu bạn chọn nghị luận và nêu đúng căn cứ như trên, câu trả lời có cơ sở. Nếu đề trích từ một văn bản cụ thể mà sách giáo khoa đã xếp loại, hãy theo cách xếp đó.
Mức ba: lập luận ẩn trong một câu chuyện dài
Có những đoạn mà lập luận không nói thẳng. Đoạn tự soạn: "Ông lão ngày nào cũng trồng thêm một cây xoài ở đầu ngõ. Có người hỏi ông trồng làm gì khi chắc gì đã kịp ăn quả. Ông cười, chỉ tay về phía lũ trẻ đang chơi dưới bóng cây cũ: 'Cây kia ông nội trồng đấy.' Người hỏi không nói thêm gì nữa."
Đoạn này không có câu nhận định nào của người viết. Toàn bộ là kể, có đối thoại, có nhân vật, có kết thúc. Dù câu chuyện chứa một bài học sâu (sống vì thế hệ sau), bài học ấy để người đọc tự rút ra, người viết không lập luận. Vì vậy phương thức chính ở đây là tự sự, không phải nghị luận.
Đây là trường hợp ngược mà bạn cần thuộc: có bài học chưa đủ để thành nghị luận. Truyện ngụ ngôn, truyện ngắn có ý nghĩa triết lí, câu chuyện trong sách kĩ năng khi bị trích riêng đều rơi vào trường hợp này. Chỉ khi người viết bước ra khỏi câu chuyện và trực tiếp bàn luận, đoạn văn mới chuyển sang nghị luận.
Thử thêm vào cuối đoạn trên một câu: "Sống cho hôm nay là cần, nhưng biết vun cho ngày sau mới làm nên một cộng đồng bền vững." Chỉ một câu này chưa đủ biến cả đoạn thành nghị luận, vì phần lớn đoạn vẫn là kể; nó thành tự sự kết hợp nghị luận. Muốn thành nghị luận, câu chuyện phải thu gọn lại và lập luận phải mở rộng ra.
Đặt ba mức cạnh nhau
Bảng dưới gom ba đoạn vừa phân tích, để bạn thấy rõ cái gì thay đổi khi đoạn văn dịch từ nghị luận sang tự sự.
| Đoạn | Có nhận định của người viết? | Chuyện kể dài hay ngắn? | Cảm xúc | Phương thức chính |
|---|---|---|---|---|
| Mức một (sự tử tế) | Có, ở đầu và cuối | Rất ngắn, một câu | Nhẹ | Nghị luận, kết hợp tự sự |
| Mức hai (thương cha mẹ) | Có, ở đầu và kết luận "vì vậy" | Ngắn, một khoảnh khắc | Mạnh, ở giữa đoạn | Nghị luận, kết hợp biểu cảm, tự sự |
| Mức ba (ông lão trồng cây) | Không có | Dài, có đối thoại, có kết | Ẩn | Tự sự |
Điểm mấu chốt là cột thứ hai. Nhận định của người viết là cái neo của nghị luận. Có neo, chuyện kể và cảm xúc bao nhiêu cũng chỉ là kết hợp; không có neo, đoạn văn trôi về phía tự sự hoặc biểu cảm.
Khi tự luyện, bạn có thể lấy một đoạn và lần lượt thêm, bớt câu nhận định để xem phương thức chính dịch chuyển ra sao. Sau vài lần, bạn sẽ thấy rõ cái neo ấy nằm ở đâu.
Viết câu trả lời có cả phương thức chính và kết hợp
Khi đề hỏi "các phương thức biểu đạt" hoặc "phương thức chính và vai trò của phương thức kết hợp", câu trả lời cần ba phần. Bạn viết theo thứ tự sau.
- Nêu phương thức chính kèm căn cứ một câu: "Phương thức chính là nghị luận, vì đoạn văn nêu ý kiến…"
- Nêu phương thức kết hợp kèm vị trí: "Đoạn có kết hợp tự sự ở câu kể chuyện… và biểu cảm ở câu…"
- Nêu vai trò của phương thức kết hợp đối với mục đích nghị luận: làm dẫn chứng cụ thể hơn, tăng sức thuyết phục, tạo sự đồng cảm.
- Đọc lại để chắc rằng không có phương thức nào được liệt kê mà không có dấu hiệu trong đoạn. Ghi thừa phương thức không có căn cứ dễ làm câu trả lời mất điểm.
Đừng liệt kê đủ sáu phương thức "cho chắc". Người chấm cần thấy bạn nhìn ra đúng những phương thức đang có mặt và hiểu chúng phục vụ nhau thế nào, chứ không cần một danh sách dài.
Những cách hiểu sai làm bạn chọn nhầm
Phần lớn câu trả lời sai với dạng đoạn này không đến từ việc thiếu kiến thức, mà từ vài thói quen đọc vội. Bạn soát lại xem mình có mắc thói quen nào dưới đây.
- Đếm chữ thay vì đọc mục đích: thấy câu chuyện chiếm hai phần ba đoạn liền chọn tự sự, trong khi câu chuyện chỉ là dẫn chứng cho câu nhận định ở đầu.
- Thấy câu cảm thán là chọn biểu cảm: câu cảm thán, câu hỏi day dứt xuất hiện rất nhiều trong nghị luận hiện đại, nhất là ở phần chuyển ý và phần kết.
- Thấy bài học là chọn nghị luận: như trường hợp ông lão trồng cây, một câu chuyện có ý nghĩa sâu vẫn là tự sự nếu người viết không trực tiếp bàn luận.
- Đọc mỗi câu đầu và câu cuối: nhiều đoạn có câu đầu dẫn chuyện và câu cuối cảm thán, còn nhận định lại nằm ở giữa. Đọc trọn cả đoạn trước khi kết luận.
- Trả lời theo nguồn chứ không theo đoạn: biết đoạn trích từ một cuốn sách kĩ năng nên chọn ngay nghị luận, trong khi đoạn được trích chỉ là phần kể chuyện của cuốn sách đó.
- Liệt kê phương thức kết hợp không có căn cứ: ghi thêm miêu tả chỉ vì có một tính từ, ghi thêm thuyết minh chỉ vì có một con số.
Mỗi lỗi trên đều có chung một gốc: nhìn một dấu hiệu bề mặt rồi kết luận, thay vì hỏi cả đoạn đang hướng người đọc tới đâu. Ba phép thử ở đầu bài là cách để kéo bạn quay về câu hỏi gốc ấy.
Câu hỏi thường gặp
Đoạn văn kể chuyện nhiều hơn lập luận thì có còn là nghị luận không?
Có thể vẫn là nghị luận nếu câu chuyện được dùng làm dẫn chứng cho một nhận định rõ ràng của người viết. Số chữ không quyết định phương thức. Tuy vậy, nếu câu chuyện dài, có đối thoại, có diễn biến riêng và nhận định chỉ thoáng qua ở cuối, đoạn văn nghiêng về tự sự kết hợp nghị luận.
Truyện ngụ ngôn có bài học ở cuối thì phương thức chính là gì?
Phương thức chính của truyện ngụ ngôn là tự sự, vì phần lớn văn bản kể một câu chuyện có nhân vật và sự việc. Bài học ở cuối là ý nghĩa rút ra, có thể xem là yếu tố nghị luận kết hợp. Cách xác định này được dùng phổ biến trong nhà trường.
Câu cảm thán trong đoạn nghị luận có làm đổi phương thức không?
Không làm đổi phương thức chính nếu cả đoạn vẫn hướng tới bảo vệ một ý kiến. Câu cảm thán là yếu tố biểu cảm kết hợp, giúp lời lẽ có sức lay động. Bạn chỉ cần nhắc tới nó khi đề hỏi các phương thức hoặc hỏi vai trò của yếu tố biểu cảm.
Có cách nào kiểm nhanh trong phòng thi khi còn ít thời gian không?
Dùng phép thử tóm một câu. Tóm đoạn văn thành một câu ngắn trong đầu. Nếu câu tóm bắt đầu bằng người viết cho rằng, hoặc đoạn văn khẳng định, chọn nghị luận. Nếu bắt đầu bằng đoạn văn kể lại, chọn tự sự. Phép thử này mất chừng mười giây và đúng trong phần lớn trường hợp.
Nêu vai trò của yếu tố tự sự trong đoạn nghị luận thì viết thế nào?
Nêu ngắn gọn rằng yếu tố tự sự giúp dẫn chứng cụ thể, sinh động, gần gũi với người đọc, nhờ đó luận điểm thuyết phục hơn. Nếu có thể, chỉ rõ câu chuyện nào đang làm dẫn chứng cho ý kiến nào. Gắn vai trò với chính đoạn văn sẽ tốt hơn câu trả lời chung chung.
Đáp án trên mạng ghi khác với cách mình xác định thì xử lí sao?
Đọc lại căn cứ của cả hai cách. Nhiều đoạn tản văn có thể hiểu theo hai hướng, và đáp án trên mạng không phải đáp án chính thức. Hỏi lại thầy cô để biết cách xác định được dùng ở lớp mình. Quan trọng nhất là câu trả lời của bạn có căn cứ rõ trong văn bản.