PhuongThuc.comPhương Thức
Nghị luận và hành chính – công vụ

Hành chính – công vụ khác thuyết minh ở đâu khi cùng trình bày thông tin

Cùng đưa thông tin khách quan, nhưng thuyết minh để người đọc hiểu, còn hành chính – công vụ để giải quyết một việc giữa các bên có trách nhiệm. Bốn tiêu chí và ví dụ.

Community notice board corridor of a residential block, empty pin board with blank cards, a pair of keys on a ledge, potted plant, soft overcast daylight, no people

Thuyết minh và hành chính – công vụ đều trình bày thông tin khách quan, nhưng thuyết minh nhằm giúp người đọc hiểu về một đối tượng, còn hành chính – công vụ nhằm giải quyết một việc cụ thể giữa những bên có trách nhiệm, theo khuôn mẫu, có hiệu lực. Văn bản giới thiệu thư viện trường là thuyết minh; nội quy thư viện là hành chính – công vụ. Cùng đề tài, khác mục đích, khác phương thức.

Bài này đưa ra bốn tiêu chí để phân biệt, các cặp ví dụ tự soạn cùng đề tài, những trường hợp lưng chừng như bản tin, thông cáo, hướng dẫn, và cách viết câu trả lời để không bị bắt bẻ.

Vì sao hai phương thức này hay bị nhầm

Thuyết minh và hành chính – công vụ có nhiều điểm giống nhau trên bề mặt. Cả hai đều dùng ngôn ngữ chính xác, trung tính, không cảm xúc. Cả hai đều có thể chứa số liệu, mốc thời gian, địa điểm. Cả hai đều có thể chia thành các mục rõ ràng. Một học sinh đọc vội rất dễ thấy "thông tin khách quan" và chọn thuyết minh cho mọi trường hợp.

Thêm vào đó, chương trình Ngữ văn 2018 dạy nhiều về văn bản thông tin, và trong đời sống, rất nhiều văn bản thông tin được phát ra từ cơ quan, tổ chức. Một trang thông tin của trường về lịch tuyển sinh vừa có nội dung cung cấp tri thức, vừa có tính thông báo. Ranh giới vì thế không phải lúc nào cũng rõ như trong sách.

Cách thoát khỏi nhầm lẫn là đừng nhìn vào giọng văn mà nhìn vào quan hệ: văn bản này đặt người viết và người đọc vào quan hệ gì? Người viết thuyết minh ở vị trí người hiểu biết chia sẻ với người muốn biết; giữa họ không có ràng buộc. Người viết văn bản hành chính ở vị trí người đề nghị hoặc người có thẩm quyền; người nhận có quyền giải quyết hoặc có nghĩa vụ làm theo.

Một mẹo kiểm nhanh: đọc xong, người đọc có phải làm gì hay được quyền gì không? Nếu chỉ đơn thuần biết thêm, nghiêng về thuyết minh. Nếu phải có mặt, phải nộp, được nghỉ, được cấp, phải tuân theo, nghiêng về hành chính – công vụ.

Bốn tiêu chí phân biệt

Bảng dưới gom bốn tiêu chí dùng được với mọi ngữ liệu. Không cần đủ cả bốn; thường hai tiêu chí đầu đã cho kết quả rõ.

Tiêu chíThuyết minhHành chính – công vụ
Mục đíchCung cấp tri thức để người đọc hiểu: đặc điểm, cấu tạo, nguồn gốc, cách làmGiải quyết một việc: đề nghị, ghi nhận, thông báo, quyết định, thoả thuận
Quan hệ người viết – người nhậnKhông ràng buộc; người đọc là bất kì ai quan tâmCó trách nhiệm; người nhận cụ thể, có quyền xét hoặc nghĩa vụ thực hiện
Hình thứcLinh hoạt, có thể dùng nhiều cách trình bày, có thể có biện pháp nghệ thuật nhẹTheo mẫu cố định của từng loại văn bản; không biện pháp tu từ
Hiệu lựcKhông có; đúng hay sai là chuyện tri thứcCó; cần chữ kí, có khi có dấu, có thời hạn thi hành

Tiêu chí hiệu lực đặc biệt hữu ích với văn bản dài. Một văn bản thuyết minh sai một con số thì chỉ là sai thông tin; một quyết định sai một con số có thể gây ra hệ quả pháp lí, vì vậy văn bản hành chính phải có người kí chịu trách nhiệm.

Khi đề chỉ trích một đoạn ngắn, bạn có thể không thấy chữ kí hay hiệu lực. Lúc đó dựa vào mục đích và quan hệ người viết – người nhận như hai dòng đầu của bảng.

Cặp ví dụ cùng đề tài, khác phương thức

Cặp thứ nhất, đề tài thư viện trường. Đoạn A (tự soạn): "Thư viện trường nằm ở tầng hai dãy nhà phía đông, có khoảng ba nghìn đầu sách thuộc nhiều lĩnh vực (ví dụ giả định). Góc đọc mở có bàn thấp và đệm ngồi, phù hợp cho học sinh các lớp nhỏ." Đoạn B (tự soạn): "Điều 3. Học sinh mượn sách phải xuất trình thẻ học sinh; mỗi lần mượn không quá hai cuốn, thời hạn trả không quá bảy ngày. Điều 4. Học sinh làm hỏng, làm mất sách có trách nhiệm bồi hoàn theo quy định của nhà trường." Đoạn A là thuyết minh, giới thiệu để người đọc biết; đoạn B là nội quy, đặt ra nghĩa vụ, phương thức hành chính – công vụ.

Cặp thứ hai, đề tài tiêm phòng. Đoạn C (tự soạn): "Vắc xin giúp cơ thể làm quen với mầm bệnh đã được làm yếu hoặc bất hoạt, nhờ đó hệ miễn dịch sẵn sàng phản ứng khi gặp mầm bệnh thật." Đoạn D (tự soạn): "Trạm y tế phường thông báo: lịch tiêm phòng cho trẻ trong độ tuổi theo quy định sẽ diễn ra vào sáng thứ Bảy tuần này tại hội trường tổ dân phố. Phụ huynh mang theo sổ tiêm chủng của trẻ." Đoạn C là thuyết minh về cơ chế; đoạn D là thông báo của một đơn vị, yêu cầu người nhận làm một việc cụ thể.

Hai cặp ví dụ cho thấy: đề tài giống nhau không nói lên điều gì về phương thức. Điều quyết định là văn bản đang muốn người đọc hiểu, hay đang giải quyết một việc với người đọc.

Bạn có thể tự tạo thêm cặp ví dụ với bất kì đề tài nào: một đoạn giới thiệu câu lạc bộ bóng rổ và một thông báo tuyển thành viên câu lạc bộ; một đoạn giới thiệu khu vui chơi công viên và nội quy khu vui chơi. Viết hai chiều như vậy là cách luyện nhanh nhất.

Những trường hợp lưng chừng và cách xử lí

Bản hướng dẫn sử dụng. Hướng dẫn cách dùng máy giặt, cách lắp kệ sách trình bày từng bước, có tính chỉ dẫn, nhưng không có quan hệ trách nhiệm hay hiệu lực. Cách xác định phổ biến là thuyết minh (thuyết minh về một cách làm, một quy trình).

Bản tin của trường đăng trên trang thông tin. Bản tin kể lại một hoạt động đã diễn ra, cung cấp thông tin cho người đọc. Nó không ràng buộc ai, nên không phải hành chính – công vụ; tuỳ cách viết mà là tự sự hoặc thuyết minh dạng tin.

Thông cáo báo chí của một tổ chức. Thông cáo do tổ chức phát hành chính thức, có tính công bố. Nếu chủ yếu thông tin về một sự kiện để công chúng biết, nhiều người coi là văn bản thông tin; nếu có tính tuyên bố, yêu cầu, gần với hành chính – công vụ. Gặp trường hợp này, nêu căn cứ cho cách bạn chọn.

Báo cáo tổng kết có nhiều số liệu. Báo cáo là văn bản hành chính vì có người báo cáo, người nhận báo cáo, giai đoạn công việc cụ thể và chữ kí. Số liệu trong báo cáo không làm nó thành thuyết minh.

Văn bản quy định an toàn ở phòng thí nghiệm. Nếu được trình bày như nội quy, có điều khoản, người ban hành, đó là hành chính – công vụ. Nếu là đoạn trong sách giải thích vì sao cần đeo kính bảo hộ, đó là thuyết minh.

Viết câu trả lời có căn cứ khi phân vân giữa hai phương thức

Với ngữ liệu lưng chừng, câu trả lời có căn cứ quan trọng hơn cái nhãn. Bạn làm theo các bước sau.

  1. Xác định mục đích: văn bản muốn người đọc hiểu hay muốn giải quyết một việc với người đọc.
  2. Tìm dấu hiệu quan hệ trách nhiệm: người nhận cụ thể, yêu cầu, quyền hoặc nghĩa vụ.
  3. Tìm dấu hiệu hình thức: tên loại văn bản, kính gửi, căn cứ, điều khoản, chữ kí.
  4. Chọn phương thức theo dấu hiệu chiếm ưu thế, rồi viết câu trả lời nêu cả mục đích và một dấu hiệu hình thức.
  5. Nếu thật sự có hai cách hiểu, viết rõ: "Phương thức chính là hành chính – công vụ, vì…; văn bản có kết hợp thuyết minh khi giới thiệu…"

Câu trả lời như vậy cho người chấm thấy bạn hiểu bản chất của cả hai phương thức, chứ không chỉ đoán một cái tên. Với các câu hỏi phân loại, cách lập luận rõ ràng là điều thầy cô đánh giá cao.

Khi ôn tập, bạn có thể lập một trang sổ chia hai cột: cột trái ghi các văn bản thuyết minh từng gặp, cột phải ghi các văn bản hành chính. Mỗi dòng ghi thêm một dấu hiệu khiến bạn xếp như vậy. Sau vài tuần, trang sổ ấy trở thành bảng tra của riêng bạn.

Luyện thêm: năm đoạn ngắn để tự xếp loại

Bạn đọc từng đoạn tự soạn dưới đây, xếp vào thuyết minh hoặc hành chính – công vụ, rồi đối chiếu lời giải ở đoạn cuối. Đừng nhìn lời giải trước; cái lợi của bài luyện nằm ở lúc bạn phải tự cân nhắc.

Đoạn một: "Cây lúa nước cần nhiều nước trong giai đoạn đẻ nhánh, vì vậy ruộng thường được giữ một lớp nước nông." Đoạn hai: "Ban chỉ huy đội đề nghị các hộ có ruộng ven kênh tháo nước theo lịch đã thống nhất, mỗi lần không quá hai giờ, bắt đầu từ ngày mai." Đoạn ba: "Hôm nay, lúc 8 giờ, tại nhà văn hoá thôn, đại diện các hộ đã thống nhất lịch lấy nước tưới cho vụ mùa; các bên cùng kí tên dưới đây." Đoạn bốn: "Hệ thống kênh mương nội đồng gồm kênh chính dẫn nước từ trạm bơm và các kênh nhánh chia nước vào từng thửa ruộng." Đoạn năm: "Căn cứ kết quả cuộc họp ngày…, nay quy định: Điều 1. Các hộ lấy nước theo thứ tự đã thống nhất. Điều 2. Hộ nào tự ý lấy nước ngoài lịch sẽ bị nhắc nhở trước tổ."

Lời giải: đoạn một và đoạn bốn là thuyết minh, vì chỉ cung cấp tri thức về cây lúa và hệ thống kênh, không yêu cầu ai làm gì. Đoạn hai là thông báo, có người phát hành và yêu cầu cụ thể với các hộ. Đoạn ba là biên bản, có thời gian, địa điểm, nội dung thống nhất và chữ kí các bên. Đoạn năm là văn bản quy định, có căn cứ và điều khoản. Ba đoạn cuối đều mang phương thức hành chính – công vụ.

Để ý rằng cả năm đoạn cùng một đề tài là chuyện lấy nước tưới ruộng, cùng giọng trung tính, cùng có thông tin cụ thể. Chỉ mục đích và quan hệ giữa người viết với người nhận là thay đổi. Nếu bạn xếp đúng cả năm, bạn đã nắm được ranh giới giữa hai phương thức; nếu sai đoạn nào, đọc lại bảng bốn tiêu chí ở trên và tìm xem mình đã bỏ qua tiêu chí nào.

Câu hỏi thường gặp

Nội quy trường học là thuyết minh hay hành chính – công vụ?

Là hành chính – công vụ. Nội quy do nhà trường ban hành, đặt ra điều được làm và không được làm, có hiệu lực với học sinh, trình bày theo điều khoản. Nó không nhằm giải thích tri thức cho người đọc hiểu mà nhằm điều hành hoạt động chung, nên không thuộc thuyết minh.

Bản hướng dẫn cách điền hồ sơ dự tuyển thì sao?

Nếu bản hướng dẫn được phát hành kèm thông báo tuyển sinh, có hạn nộp, nơi nộp và yêu cầu bắt buộc, nó gần với hành chính – công vụ. Nếu chỉ là bài viết giải thích cách điền cho dễ hiểu, không ràng buộc ai, nó là thuyết minh. Bạn xem ai phát hành và văn bản có tính bắt buộc hay không.

Văn bản thông tin trong sách Ngữ văn mới có phải hành chính – công vụ không?

Phần lớn văn bản thông tin trong sách là bài báo, bài giới thiệu, bài phổ biến kiến thức, nên phương thức chính thường là thuyết minh, có thể kết hợp tự sự, miêu tả. Chỉ những văn bản có mẫu và hiệu lực như thông báo, biên bản, nội quy mới mang phương thức hành chính – công vụ.

Văn bản hành chính có dùng phương pháp thuyết minh như liệt kê, số liệu không?

Có dùng liệt kê, số liệu, phân loại để trình bày thông tin cho rõ. Nhưng việc dùng các cách trình bày ấy không biến văn bản thành thuyết minh. Điều quyết định vẫn là mục đích giải quyết công việc và quan hệ trách nhiệm giữa người viết với người nhận.

Học sinh hay nhầm chiều nào nhiều hơn?

Chiều hay gặp nhất là gọi văn bản hành chính là thuyết minh, vì thấy thông tin khách quan và số liệu. Chiều ngược lại ít hơn, thường xảy ra khi văn bản thuyết minh có giọng trang trọng hoặc chia mục rõ ràng. Nhớ tiêu chí mục đích và quan hệ trách nhiệm sẽ tránh được cả hai chiều.

Có nên ghi cả hai phương thức cho chắc không?

Không nên ghi cả hai mà không phân định. Nếu đề hỏi phương thức chính, chọn một và nêu căn cứ. Nếu thật sự thấy văn bản có cả hai yếu tố, ghi rõ phương thức nào là chính, phương thức nào là kết hợp, kèm dấu hiệu trong ngữ liệu. Ghi lẫn lộn dễ bị coi là chưa xác định được.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138