Biểu cảm trực tiếp là khi người viết nói thẳng cảm xúc của mình bằng từ ngữ chỉ tình cảm, lời than, lời gọi, câu cảm; biểu cảm gián tiếp là khi cảm xúc được gửi qua hình ảnh, sự việc, cảnh vật mà không gọi tên. Một câu kiểu “thương mẹ biết bao” là trực tiếp; một câu chỉ tả đôi dép mòn của mẹ nằm ở góc nhà nhưng khiến người đọc thấy xót xa là gián tiếp.
Hai cách này thường đi cùng nhau trong một đoạn văn. Đề đọc hiểu đôi khi hỏi riêng: “cảm xúc được bộc lộ trực tiếp hay gián tiếp, chỉ ra căn cứ”. Bài này đưa ra cách nhận biết từng loại, ví dụ đặt cạnh nhau, và các trường hợp dễ nhầm.
Biểu cảm trực tiếp: gọi thẳng tên cảm xúc
Dấu hiệu dễ thấy nhất là từ ngữ chỉ tình cảm. Các động từ, tính từ như yêu, thương, nhớ, giận, buồn, xót xa, tự hào, biết ơn xuất hiện gắn với chủ thể nói. Khi chủ thể và cảm xúc đứng cạnh nhau, ví dụ “lòng em nhớ quê”, đó là biểu cảm trực tiếp.
Thán từ và câu cảm. Những chữ ôi, ơi, hỡi, chao ôi, than ôi, biết bao, xiết bao, làm sao đặt ở đầu hoặc cuối câu, cùng dấu chấm than, là tín hiệu người viết đang để cảm xúc tràn ra. Văn tế của Nguyễn Đình Chiểu mở bằng tiếng “Hỡi ôi!” là một mẫu rất rõ.
Lời gọi và lời nhắn gửi. Khi người viết quay sang gọi đối tượng, như gọi mẹ, gọi quê hương, gọi người đã khuất, văn bản có giọng đối thoại thân mật. Lời gọi ấy chính là một cách bộc lộ tình cảm thẳng thắn.
Câu hỏi tu từ. Câu hỏi không chờ trả lời, kiểu “biết đến bao giờ mới gặp lại?”, thực chất là một lời than. Nó được tính vào biểu cảm trực tiếp vì cảm xúc nằm ngay trên bề mặt câu chữ.
Biểu cảm gián tiếp: gửi cảm xúc qua hình ảnh và sự việc
Biểu cảm gián tiếp không gọi tên cảm xúc. Người viết chọn một hình ảnh, kể một việc nhỏ, tả một góc cảnh, và để chính những thứ đó mang nỗi niềm tới người đọc. Cách này thường kín đáo hơn, cũng vì thế mà dễ bị bỏ sót khi đọc nhanh.
Ca dao có nhiều mẫu quen thuộc. Câu Chiều chiều ra đứng ngõ sau / Trông về quê mẹ ruột đau chín chiều có cả hai: hành động “ra đứng ngõ sau”, “trông về” là gián tiếp, cụm “ruột đau chín chiều” là trực tiếp. Trong khi đó câu Ngó lên nuộc lạt mái nhà / Bao nhiêu nuộc lạt nhớ ông bà bấy nhiêu dùng một vật rất đời thường là những nuộc lạt buộc mái tranh để đo nỗi nhớ, rồi mới gọi tên “nhớ” ở cuối.
Đoạn tự viết sau thuần gián tiếp: Đôi dép nhựa của mẹ vẫn nằm ở bậc cửa, quai trái đã được khâu lại bằng sợi dây dù màu đỏ. Chiếc nón treo trên vách, vành nón ố một vệt mồ hôi. Bữa cơm chiều nay vẫn dọn ba cái bát. Không một chữ nhớ, chữ thương nào, nhưng người đọc hiểu người viết đang nhớ một người vắng nhà, và nỗi nhớ ấy nằm trong cái bát thứ ba.
Khi trả lời về biểu cảm gián tiếp, căn cứ không phải là từ cảm xúc mà là chỉ ra hình ảnh hoặc sự việc nào đang gánh cảm xúc, rồi nói cảm xúc ấy là gì. Đây là chỗ học sinh thường lúng túng vì phải tự đặt tên cho điều văn bản không nói ra.
Bảng so sánh hai cách biểu cảm
Bảng dưới đây gom các điểm khác nhau để dễ ôn. Cột cuối là câu tự hỏi giúp kiểm tra nhanh khi gặp ngữ liệu.
| Tiêu chí | Biểu cảm trực tiếp | Biểu cảm gián tiếp |
|---|---|---|
| Cách bộc lộ | Gọi tên cảm xúc, than, gọi, hỏi tu từ | Qua hình ảnh, sự việc, cảnh vật, chi tiết |
| Dấu hiệu ngôn ngữ | Từ chỉ tình cảm, thán từ, câu cảm, dấu chấm than | Hình ảnh giàu sức gợi, chi tiết được chọn lọc, ẩn dụ, so sánh |
| Mức độ | Mạnh, dâng trào, rõ ràng | Kín đáo, lắng, người đọc tự cảm |
| Người đọc cần làm gì | Chỉ ra từ ngữ, câu cảm | Tự gọi tên cảm xúc từ hình ảnh |
| Câu tự hỏi khi đọc | Có chữ nào nói thẳng cảm xúc không? | Hình ảnh này được giữ lại để gợi điều gì? |
Một bài thơ hay thường đan hai cách vào nhau: vài câu gián tiếp dựng nền, một câu trực tiếp bật ra ở cuối. Vì vậy câu hỏi trong đề thường là “chỉ ra” chứ không bắt chọn một trong hai cho cả văn bản.
Ví dụ đối chiếu: một nỗi niềm, hai cách nói
Thử viết cùng một cảm xúc, tiếc tuổi học trò sắp hết, theo hai cách. Cách trực tiếp: Chỉ còn mấy tuần nữa thôi là xa mái trường này rồi. Tiếc quá những buổi chiều cả lớp ngồi ôn bài dưới gốc phượng, thương quá cô chủ nhiệm hay cười hiền. Sao thời gian trôi nhanh đến thế! Có “tiếc quá”, “thương quá”, câu cảm cuối đoạn: trực tiếp rõ ràng.
Cách gián tiếp: Gốc phượng sau dãy lớp đã bắt đầu đỏ những chùm đầu tiên. Bàn cuối dãy giữa có thêm một vết khắc mới, ai đó vừa ghi tên mình bằng đầu com-pa. Chiều nay cô chủ nhiệm ở lại lâu hơn mọi ngày, đứng nhìn sân trường cho tới khi bác bảo vệ khoá cổng. Không có từ chỉ cảm xúc, nhưng hoa phượng, vết khắc tên, dáng cô đứng lặng đều gợi một nỗi bịn rịn.
Đọc hai đoạn liền nhau sẽ thấy đoạn thứ hai đòi người đọc làm việc nhiều hơn, và cũng vì thế mà để lại dư vị lâu hơn. Đây không phải chuyện cách nào hay hơn. Văn tế cần tiếng khóc trực tiếp; tản văn về một góc phố cũ lại hợp với lối gián tiếp. Người viết chọn theo mục đích và theo thể loại.
Những trường hợp dễ nhầm
Miêu tả thuần tuý bị gọi là biểu cảm gián tiếp. Không phải đoạn tả nào cũng gửi cảm xúc. Nếu đoạn văn tả chiếc bàn học với kích thước, chất liệu, màu sắc một cách trung tính, đó là miêu tả hoặc thuyết minh. Chỉ khi chi tiết được chọn để gợi nỗi niềm, như vết mực cũ của người anh đã đi xa, mới tính là biểu cảm gián tiếp.
Kể cảm xúc của nhân vật bị gọi là biểu cảm trực tiếp. Câu “Cô bé thấy lòng buồn rười rượi” trong một truyện kể ở ngôi thứ ba là lời người kể thuật lại cảm xúc nhân vật. Nó thuộc tự sự, miêu tả nội tâm, không phải lời bộc lộ trực tiếp của chủ thể trữ tình.
Thấy dấu chấm than là kết luận biểu cảm. Dấu chấm than còn dùng cho câu cầu khiến, mệnh lệnh, khẩu hiệu. “Đóng cửa sổ lại!” là cầu khiến, không bộc lộ tình cảm. Phải xem câu đó có chở cảm xúc hay chỉ là yêu cầu.
Nghĩ rằng gián tiếp là “yếu” hơn trực tiếp. Mức độ cảm xúc không tỉ lệ với số từ cảm thán. Một hình ảnh im lặng có thể nặng hơn nhiều câu than. Đề hỏi tác dụng thì nói đúng tác dụng của từng cách, không đánh giá hơn kém.
Mỗi thể loại nghiêng về một cách
Văn tế là thể loại để khóc người đã mất, nên biểu cảm trực tiếp dày đặc: tiếng than mở đầu, những câu hỏi đau đớn, lời gọi người đã khuất. Nhưng ngay trong văn tế vẫn có biểu cảm gián tiếp, khi người viết kể lại những việc làm bình dị của người đã khuất, như cảnh người nông dân quen việc cày cuốc, để nỗi thương xót thấm qua chi tiết đời thường.
Thư và nhật ký đứng ở giữa. Người viết thư thường xưng hô, gọi người nhận, nói thẳng nỗi nhớ; xen vào đó là những đoạn kể chuyện nhà, chuyện xóm mà nỗi nhớ ẩn trong từng chi tiết. Một lá thư của con gửi mẹ có thể có câu “con nhớ mẹ lắm” ngay đầu, rồi cả trang sau chỉ kể món canh chua nấu thử không giống vị ở nhà.
Tuỳ bút và tản văn hiện đại lại hay nghiêng về gián tiếp. Người viết đi qua một con phố, một mùa, một món ăn, và cảm xúc toả ra từ cách nhìn, cách chọn chi tiết, nhịp câu. Thỉnh thoảng mới có một câu cảm bật lên như dấu nhấn. Với ngữ liệu tuỳ bút, nếu chỉ đi tìm từ cảm thán, bạn sẽ thấy rất ít và dễ kết luận sai rằng đoạn văn là miêu tả.
Thơ trữ tình thì đa dạng nhất. Có bài gần như toàn lời than, có bài toàn cảnh vật. Biết khuynh hướng của từng thể loại giúp bạn đoán trước nên tìm căn cứ ở đâu, nhưng kết luận vẫn phải dựa vào chính đoạn ngữ liệu đang đọc, vì đề có thể chọn đúng đoạn khác thường nhất của một bài quen.
Trả lời câu hỏi “trực tiếp hay gián tiếp” cho đủ ý
Khi đề hỏi cảm xúc được bộc lộ theo cách nào, trình tự sau giúp câu trả lời gọn và có căn cứ.
- Xác định cảm xúc chủ đạo của đoạn bằng một cụm từ: nỗi nhớ mẹ, niềm tự hào về quê, sự day dứt vì lỗi lầm.
- Tìm các chỗ cảm xúc được gọi tên hoặc than lên: chép lại ngắn từ ngữ đó, ghi là trực tiếp.
- Tìm các hình ảnh, sự việc không gọi tên cảm xúc nhưng gợi ra nó: nêu hình ảnh và cảm xúc nó gợi, ghi là gián tiếp.
- Kết luận đoạn văn dùng một cách hay kết hợp cả hai, cách nào nổi trội hơn.
- Nếu đề hỏi thêm tác dụng, nói một câu: trực tiếp làm cảm xúc mạnh và rõ, gián tiếp làm cảm xúc sâu và gợi.
Một câu trả lời mẫu cho đoạn đôi dép của mẹ: “Đoạn văn bộc lộ nỗi nhớ người mẹ vắng nhà theo cách gián tiếp, qua các chi tiết đôi dép khâu quai, chiếc nón ố mồ hôi và cái bát thứ ba vẫn được dọn ra; không có từ ngữ gọi tên cảm xúc, người đọc tự cảm nhận nỗi nhớ qua những đồ vật quen thuộc.”
Câu hỏi thường gặp
Biểu cảm trực tiếp là gì cho dễ nhớ?
Biểu cảm trực tiếp là khi người viết nói thẳng cảm xúc bằng từ ngữ chỉ tình cảm như yêu, thương, nhớ, bằng thán từ, câu cảm, lời gọi hoặc câu hỏi tu từ. Cảm xúc nằm ngay trên bề mặt câu chữ, người đọc chỉ cần chỉ ra là thấy.
Biểu cảm gián tiếp nhận ra bằng cách nào?
Tìm những hình ảnh, sự việc, cảnh vật được chọn lọc kỹ mà không gọi tên cảm xúc nhưng vẫn khiến người đọc cảm thấy nhớ, thương, buồn hay tự hào. Câu tự hỏi là: chi tiết này được giữ lại để gợi điều gì trong lòng người viết.
Một đoạn văn có thể vừa trực tiếp vừa gián tiếp không?
Rất thường gặp. Nhiều bài thơ và ca dao dựng hình ảnh gián tiếp ở đầu rồi bật lên một câu trực tiếp ở cuối. Khi trả lời, chỉ ra cả hai và nói cách nào nổi trội hơn trong đoạn đó.
Câu có dấu chấm than có phải luôn là biểu cảm trực tiếp không?
Không. Dấu chấm than còn dùng cho câu cầu khiến, mệnh lệnh, lời kêu gọi. Chỉ khi câu đó chở cảm xúc của chủ thể, ví dụ một lời than hay lời reo, mới tính là biểu cảm trực tiếp.
Cảm xúc của nhân vật trong truyện là trực tiếp hay gián tiếp?
Khi người kể thuật lại cảm xúc của nhân vật, đó thường là tự sự kết hợp miêu tả nội tâm chứ không phải biểu cảm trực tiếp của chủ thể trữ tình. Nếu nhân vật tự thốt lên lời than trong lời thoại, đó là lời bộc lộ trực tiếp của nhân vật.