PhuongThuc.comPhương Thức
Phương thức biểu cảm

Dấu hiệu nhận biết phương thức biểu cảm: từ cảm thán, câu cảm, hình ảnh

Sáu nhóm dấu hiệu để nhận ra biểu cảm trong ngữ liệu đọc hiểu: thán từ, câu cảm, từ ngữ đánh giá, lời gọi, câu hỏi tu từ, hình ảnh gợi cảm xúc. Kèm đoạn luyện.

Two high school girls on a stone bench under a flame tree in a schoolyard, one pointing at an open notebook, seen from behind, red blossoms, soft afternoon haze

Có thể nhận ra phương thức biểu cảm qua sáu nhóm dấu hiệu: thán từ, câu cảm, từ ngữ chỉ tình cảm và đánh giá, lời gọi – lời nhắn gửi, câu hỏi tu từ, và hình ảnh được chọn để gợi nỗi niềm. Dấu hiệu chỉ là căn cứ để chỉ ra; kết luận cuối cùng vẫn dựa trên mục đích chung của đoạn văn là bày tỏ cảm xúc hay làm việc khác.

Bài này đi qua từng nhóm dấu hiệu, kèm ví dụ ngắn tự viết, chỉ ra dấu hiệu nào đáng tin và dấu hiệu nào dễ đánh lừa, rồi kết thúc bằng một đoạn luyện có lời giải để bạn tự thử.

Nhóm 1 và 2: thán từ và câu cảm

Thán từ là dấu hiệu nổi bật nhất. Các chữ ôi, ơi, a, chao ôi, than ôi, hỡi ôi, trời ơi, ôi chao thường đứng đầu câu hoặc tách riêng thành một câu đặc biệt. Chúng không mang nghĩa sự vật mà chỉ mang cảm xúc, nên khi xuất hiện trong lời của chủ thể trữ tình thì gần như chắc chắn có biểu cảm.

Câu cảm kết thúc bằng dấu chấm than. Câu cảm thường đi với các từ biết bao, xiết bao, làm sao, quá, lắm, thay. Ví dụ tự viết: Quê mình đẹp biết bao!, Mùa gặt năm nay vui làm sao!. Hai câu này không cho thêm thông tin gì về quê hay về mùa gặt, chỉ cho biết người nói đang xúc động.

Cách kiểm dấu chấm than. Trước khi dựa vào dấu chấm than, đọc lại xem câu đó là cảm thán hay cầu khiến. “Mau lên!” là cầu khiến. “Mau quá, mới đó mà đã hết năm!” là cảm thán. Chỉ loại thứ hai là căn cứ của biểu cảm.

Thán từ trong lời thoại nhân vật. Trong truyện, nhân vật kêu “Trời ơi!” là lời của nhân vật, nằm trong mạch kể. Nó cho thấy có yếu tố biểu cảm kết hợp, nhưng không đủ để đổi phương thức chính của cả đoạn truyện thành biểu cảm.

Nhóm 3: từ ngữ chỉ tình cảm và từ ngữ đánh giá

Từ chỉ tình cảm là những từ gọi tên trạng thái bên trong: yêu, thương, nhớ, mong, giận, hờn, tủi, xót, tiếc, tự hào, biết ơn, day dứt, bồi hồi, nao nao. Khi những từ này gắn với chủ thể đang nói, như “em thương”, “lòng ta nhớ”, “mình day dứt”, chúng là căn cứ trực tiếp và đáng tin nhất.

Từ ngữ đánh giá kín đáo hơn. Đó là những tính từ, cụm từ cho thấy thái độ: hiền hậu, tảo tần, bao dung, bạc bẽo, nhỏ nhen, đáng quý, đáng thương. Một câu như Đôi bàn tay tảo tần ấy chưa từng được nghỉ một ngày không gọi tên cảm xúc, nhưng chữ “tảo tần” và cụm “chưa từng được nghỉ” đã cho thấy sự trân trọng và thương xót.

Cần phân biệt từ đánh giá trong văn biểu cảm với từ đánh giá trong văn nghị luận. Nghị luận cũng đánh giá, nhưng đánh giá ấy đi kèm lí lẽ để thuyết phục: “thói quen này đáng phê phán vì…”. Biểu cảm đánh giá để bày tỏ lòng mình, không cần chứng minh. Nếu sau từ đánh giá là một chuỗi lí do, dẫn chứng, hãy nghĩ tới nghị luận trước.

Mẹo nhỏ khi làm bài: gạch chân các từ chỉ tình cảm và đánh giá bằng một màu riêng. Nếu chúng rải đều khắp đoạn và cùng hướng về một đối tượng, đó là căn cứ mạnh. Nếu chỉ có một hai từ lẻ loi giữa một đoạn kể dài, biểu cảm chỉ là yếu tố kết hợp.

Nhóm 4 và 5: lời gọi, lời nhắn gửi và câu hỏi tu từ

Lời gọi tạo giọng tâm tình. Khi người viết gọi thẳng đối tượng, như Mẹ ơi, quê hương ơi, bạn thân mến, văn bản chuyển sang giọng trò chuyện, thổ lộ. Ca dao rất hay dùng lời gọi “mình ơi”, “ai ơi”, “con ơi” để mở đầu lời nhắn nhủ có tình cảm.

Lời nhắn gửi, dặn dò, ước nguyện. Những câu bày tỏ mong muốn như Mong sao mùa sau cả nhà lại quây quần hay Ước gì được về lại những buổi chiều ấy là cách biểu cảm qua khát khao. Chúng cho thấy tình cảm hướng về tương lai hoặc quá khứ.

Câu hỏi tu từ là lời than đội lốt câu hỏi. Câu hỏi như Biết bao giờ mới gặp lại? hay Ai mà quên được những ngày ấy? không cần câu trả lời. Chúng nhấn mạnh cảm xúc tiếc nuối, khẳng định tình cảm. Đây là dấu hiệu rất hay gặp trong thơ và tuỳ bút.

Phân biệt với câu hỏi thật. Câu hỏi trong văn thuyết minh hay nghị luận thường dùng để nêu vấn đề rồi tự trả lời ngay sau đó: “Vì sao lá cây đổi màu vào mùa thu? Đó là vì…”. Câu hỏi kiểu này dẫn dắt hiểu biết, không phải lời than.

Nhóm 6: hình ảnh được chọn để gợi cảm xúc

Đây là nhóm dấu hiệu khó nhất vì nó không nằm ở một từ cụ thể. Người viết đưa vào đoạn văn một hình ảnh, và hình ảnh ấy được chọn lọc kỹ đến mức người đọc hiểu nó là nơi gửi gắm nỗi niềm. Ca dao có câu Thân em như tấm lụa đào / Phất phơ giữa chợ biết vào tay ai: tấm lụa phất phơ trước gió là hình ảnh, nhưng điều nó chở là nỗi lo âu về thân phận, không phải mô tả một tấm vải.

Dấu hiệu để nhận ra hình ảnh gợi cảm xúc là nó thường đi kèm so sánh, ẩn dụ, nhân hoá, hoặc là một chi tiết nhỏ bất ngờ giữa đoạn văn. Một đoạn tả căn nhà cũ có thể dừng lại rất lâu ở vết bút chì đánh dấu chiều cao của hai anh em trên khung cửa. Chi tiết ấy không giúp hình dung căn nhà rõ hơn, nó giúp cảm thấy thời gian và tình anh em.

Khi lấy hình ảnh làm căn cứ, cần nói hai vế: hình ảnh nào, và nó gợi cảm xúc gì. Viết “đoạn văn có nhiều hình ảnh đẹp” là chưa đủ. Viết “hình ảnh vết bút chì trên khung cửa gợi nỗi nhớ tuổi thơ và tình anh em” là có căn cứ.

Dấu hiệu biểu cảm trong ngữ liệu văn xuôi đời thường

Đề đọc hiểu ngày nay hay lấy ngữ liệu ngoài sách giáo khoa: một đoạn tản văn trên báo, một lá thư, một bài phát biểu, một đoạn nhật ký, thậm chí một bài viết trên mạng về kỷ niệm tuổi học trò. Ở những văn bản này, dấu hiệu biểu cảm thường không dày như trong thơ, mà nằm rải rác giữa các câu kể và câu tả.

Với thư, hãy nhìn phần mở và phần kết. Lời chào, lời hỏi thăm, lời dặn dò, lời chúc thường mang cảm xúc rõ nhất. Phần thân thư có thể kể chuyện học, chuyện nhà, nhưng nếu cả lá thư được viết ra để bày tỏ nỗi nhớ hay lời cảm ơn thì biểu cảm vẫn là mục đích chung.

Với nhật ký, cần xem người viết đang ghi lại sự việc hay đang tự trò chuyện với lòng mình. Một trang nhật ký kể lần lượt sáng làm gì, chiều làm gì nghiêng về tự sự. Một trang chỉ xoay quanh nỗi buồn sau buổi chia tay bạn, với nhiều câu hỏi tự vấn, nghiêng về biểu cảm.

Với bài phát biểu trong lễ tri ân, lễ tổng kết, biểu cảm thường xuất hiện ở lời cảm ơn và lời chúc, xen giữa những đoạn tổng kết mang tính thông tin. Phương thức chính tuỳ đoạn được trích: đoạn cảm ơn thầy cô nghiêng về biểu cảm, đoạn liệt kê thành tích nghiêng về thuyết minh hoặc hành chính. Vì vậy, với ngữ liệu đời thường, đừng chỉ nhìn một câu đẹp mà kết luận cho cả đoạn; hãy đếm xem phần lớn các câu đang làm việc gì.

Dấu hiệu đáng tin và dấu hiệu dễ đánh lừa

Không phải dấu hiệu nào cũng có sức nặng như nhau. Bảng dưới đây xếp theo mức độ tin cậy khi dùng làm căn cứ chính.

Dấu hiệuMức tin cậyVì sao
Từ chỉ tình cảm gắn với chủ thể đang nóiCaoCảm xúc được gọi tên và có chủ
Thán từ, câu cảm trong lời chủ thể trữ tìnhCaoKhông có chức năng gì khác ngoài bộc lộ
Câu hỏi tu từKháCần chắc đó không phải câu hỏi dẫn dắt
Lời gọi, lời nhắn gửiKháCó thể chỉ là lời khuyên trong nghị luận
Hình ảnh giàu sức gợiTuỳ ngữ cảnhPhải nói được hình ảnh gợi cảm xúc gì
Dấu chấm than đơn lẻThấpCó thể là câu cầu khiến
Cảm xúc của chính người đọcKhông dùng đượcKhông phải dấu hiệu trong văn bản

Khi trả lời, ưu tiên nêu dấu hiệu ở hai dòng đầu nếu có. Nếu đoạn văn chỉ có hình ảnh mà không có từ cảm xúc, hãy nói rõ đó là biểu cảm gián tiếp và chỉ ra hình ảnh cụ thể.

Đoạn luyện có lời giải

Đọc đoạn tự viết sau, tìm các dấu hiệu biểu cảm rồi so với lời giải. Chiều nay đi ngang bến đò cũ. Cây gạo đầu bến vẫn đứng đó, trổ hoa đỏ như mọi mùa tháng ba. Chao ôi, bao nhiêu năm rồi mà cứ ngỡ vừa hôm qua còn ngồi sau lưng ông, nghe mái chèo khua nước. Ông ơi, ở nơi xa có còn nghe tiếng gạo rụng như ngày xưa không?

  1. Thán từ “chao ôi” mở đầu câu thứ ba: dấu hiệu biểu cảm trực tiếp.
  2. Lời gọi “ông ơi”: chủ thể quay sang nói chuyện với người đã đi xa, giọng tâm tình.
  3. Câu hỏi tu từ ở cuối đoạn: không chờ trả lời, chở nỗi nhớ và niềm tiếc thương.
  4. Hình ảnh cây gạo trổ hoa “như mọi mùa” và tiếng mái chèo: hình ảnh gợi sự đối lập giữa cảnh còn đó và người đã khuất, là biểu cảm gián tiếp.
  5. Câu đầu “Chiều nay đi ngang bến đò cũ” là yếu tố tự sự nhỏ, làm cái cớ mở ra cảm xúc.

Kết luận: phương thức biểu đạt chính là biểu cảm, kết hợp tự sự và miêu tả. Căn cứ: thán từ “chao ôi”, lời gọi “ông ơi”, câu hỏi tu từ cuối đoạn và hình ảnh cây gạo, mái chèo gợi nỗi nhớ người ông.

Câu hỏi thường gặp

Dấu hiệu nào giúp nhận ra phương thức biểu cảm nhanh nhất?

Nhanh nhất là tìm thán từ và từ chỉ tình cảm gắn với chủ thể đang nói, như ôi, chao ôi, nhớ, thương, xót xa. Đây là các căn cứ rõ ràng, dễ chỉ ra và ít gây tranh cãi khi trình bày trong bài làm.

Câu hỏi tu từ có phải luôn là dấu hiệu biểu cảm không?

Phần lớn câu hỏi tu từ trong thơ và tuỳ bút chở cảm xúc như tiếc nuối, khẳng định tình cảm. Tuy vậy cần phân biệt với câu hỏi dẫn dắt trong thuyết minh hay nghị luận, loại câu nêu vấn đề rồi tự trả lời ngay sau đó.

Đoạn văn không có từ cảm thán nào có thể là biểu cảm không?

Có. Biểu cảm gián tiếp gửi cảm xúc qua hình ảnh, chi tiết được chọn lọc mà không gọi tên cảm xúc. Khi đó căn cứ là hình ảnh cụ thể và cảm xúc nó gợi ra, bạn cần tự gọi tên cảm xúc ấy trong câu trả lời.

Từ ngữ đánh giá trong biểu cảm khác trong nghị luận thế nào?

Trong biểu cảm, từ đánh giá dùng để bày tỏ thái độ, không cần chứng minh. Trong nghị luận, đánh giá đi kèm lí lẽ, dẫn chứng để thuyết phục người đọc. Nếu thấy sau lời đánh giá là chuỗi lí do, hãy cân nhắc nghị luận.

Có cần nêu hết mọi dấu hiệu khi trả lời không?

Không cần. Nêu hai đến ba dấu hiệu tiêu biểu nhất, mỗi dấu hiệu kèm từ ngữ hoặc hình ảnh cụ thể chép từ đoạn trích, là đủ để câu trả lời có căn cứ. Nêu quá nhiều dễ làm câu trả lời dài mà rối.

Thán từ trong lời thoại nhân vật có làm đoạn truyện thành biểu cảm không?

Thường là không. Thán từ trong lời thoại cho thấy yếu tố biểu cảm kết hợp, nhưng đoạn truyện vẫn đang kể sự việc nên phương thức chính thường là tự sự. Chỉ khi cả đoạn chuyển sang lời độc thoại bộc lộ nỗi niềm mới cần cân nhắc lại.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138