PhuongThuc.comPhương Thức
Nghị luận và hành chính – công vụ

Dấu hiệu nhận biết phương thức nghị luận trong ngữ liệu đọc hiểu

Năm nhóm dấu hiệu giúp nhận ra một đoạn nghị luận: có vấn đề được bàn, có chủ kiến, từ nối lập luận, câu hỏi tu từ, dẫn chứng phục vụ ý kiến; kèm các dấu hiệu giả.

Close view of a girl in a white school uniform underlining with a yellow highlighter on a blank exam sheet, ruler and eraser beside, overhead fluorescent classroom light

Một đoạn văn mang phương thức nghị luận khi nó bàn về một vấn đề, người viết nêu rõ chủ kiến và dùng lí lẽ, dẫn chứng để thuyết phục. Trên bề mặt câu chữ, điều đó lộ ra qua năm nhóm dấu hiệu: vấn đề có thể tranh luận, câu nêu đánh giá hay đề xuất, từ nối thể hiện quan hệ lập luận, câu hỏi tu từ và dẫn chứng được dùng để phục vụ ý kiến. Gặp đủ hai đến ba nhóm là đủ căn cứ để trả lời.

Khó khăn thật nằm ở ngữ liệu ngoài sách giáo khoa: trích sách kĩ năng sống, bài báo, bài phát biểu, đoạn tản văn có giọng triết lí. Phần dưới đây đi qua từng nhóm dấu hiệu, kèm ví dụ tự soạn, rồi chỉ ra những dấu hiệu "giả" khiến học sinh hay chọn nhầm.

Nhóm dấu hiệu thứ nhất: có một vấn đề đáng bàn

Vấn đề có hai phía. Nghị luận chỉ cần thiết khi một chuyện có thể nghĩ theo nhiều cách: nên hay không nên dùng điện thoại trong giờ ra chơi, thất bại là điều xấu hay là bài học, đọc sách giấy có còn cần không. Nếu nội dung đoạn văn là điều ai cũng mặc nhiên thừa nhận, như nước sôi ở một trăm độ dưới áp suất thường, thì không có gì để bàn và đoạn văn nhiều khả năng là thuyết minh.

Vấn đề thường được gọi tên rõ. Đoạn nghị luận hay nêu đề tài ngay trong câu đầu hoặc câu thứ hai bằng một danh từ trừu tượng: lòng biết ơn, sự tự trọng, thói quen trì hoãn, áp lực đồng trang lứa. Danh từ trừu tượng xuất hiện dày đặc là một tín hiệu đáng chú ý.

Người viết nhìn vấn đề từ một vị trí. Dù đoạn văn có nhắc ý kiến trái chiều, người viết vẫn chọn đứng ở một phía. Câu như "Có người cho rằng… Thực ra…" là mẫu rất điển hình của nghị luận: nêu ý kiến khác để rồi phản bác.

Đề tài gắn với con người, xã hội hoặc tác phẩm. Phần lớn ngữ liệu nghị luận trong đề thi bàn về phẩm chất, lối sống, hiện tượng đời sống (nghị luận xã hội) hoặc bàn về một tác phẩm, một nhân vật, một ý kiến văn chương (nghị luận văn học). Đoạn bàn về cấu tạo của một chiếc máy hay đặc điểm của một loài cây hiếm khi là nghị luận, trừ khi người viết lấy đó làm ví dụ cho một nhận định.

Nhóm dấu hiệu thứ hai và thứ ba: câu đánh giá và từ ngữ lập luận

Hai nhóm này dễ thấy nhất vì nằm ngay trên câu chữ. Bảng dưới gom những từ ngữ hay gặp. Chúng không phải "bằng chứng tuyệt đối" — một đoạn thuyết minh cũng có thể dùng "vì vậy" — nhưng khi xuất hiện dày, cùng hướng về một ý kiến, chúng cho thấy người viết đang lập luận.

Chức năngTừ ngữ, kiểu câu hay gặpVí dụ tự soạn
Nêu đánh giá, chủ kiếncần, nên, phải, không nên, đáng quý, đáng trách, quan trọng hơn cả, điều cốt lõi là"Điều cốt lõi của tình bạn là sự thật lòng."
Giải thích nguyên nhânbởi vì, bởi lẽ, do, sở dĩ… là vì"Sở dĩ nhiều người sợ sai là vì từng bị chê cười khi sai."
Nêu hệ quả, kết luậnvì vậy, do đó, bởi thế, cho nên, như vậy, rốt cuộc"Bởi thế, mỗi lần vấp ngã là một lần học thêm."
Bổ sung, tăng tiếnhơn nữa, không những… mà còn, thậm chí, bên cạnh đó"Thói quen ấy không những tốn thời gian mà còn làm mất niềm tin."
Đối lập, phản báctuy nhiên, nhưng, ngược lại, thực ra, có người cho rằng… song"Có người cho rằng im lặng là vàng; song có những lúc im lặng là bỏ mặc."
Giả định, điều kiệnnếu… thì, giả sử, thử hình dung"Nếu ai cũng chờ người khác làm trước thì chẳng việc chung nào bắt đầu."

Mẹo đọc nhanh: lấy bút khoanh tròn các từ nối trong đoạn. Nếu các vòng khoanh tạo thành một mạch "vì… nên… hơn nữa… vì vậy" dẫn tới một câu đánh giá, bạn đã có căn cứ vững cho phương thức nghị luận.

Nhóm dấu hiệu thứ tư: câu hỏi tu từ và lời hướng tới người đọc

Câu hỏi tu từ là câu hỏi không cần trả lời, vì câu trả lời đã nằm sẵn trong cách hỏi. "Thử hỏi, nếu không có những người lặng lẽ quét đường mỗi sáng, phố xá sẽ ra sao?" Người viết không chờ bạn trả lời; họ muốn bạn tự đi tới kết luận họ đã định. Đây là công cụ thuyết phục, nên nó xuất hiện nhiều trong nghị luận, nhất là đoạn kết.

Đoạn nghị luận cũng hay gọi thẳng người đọc: "bạn", "mỗi chúng ta", "người trẻ hôm nay", "ai trong chúng ta cũng từng". Lời gọi này kéo người đọc vào cuộc bàn luận, khác với văn thuyết minh thường giữ khoảng cách khách quan, và khác với văn biểu cảm thường hướng vào nội tâm người viết.

Tuy vậy, câu hỏi tu từ cũng rất phổ biến trong thơ trữ tình. "Ai ơi, có nhớ…" trong ca dao là câu hỏi tu từ của biểu cảm. Vì thế dấu hiệu này cần đi kèm các nhóm khác. Câu hỏi tu từ đứng cạnh lí lẽ thì là nghị luận; đứng giữa những hình ảnh gợi nhớ, gợi thương thì nghiêng về biểu cảm.

Một chi tiết nhỏ nhưng hữu ích: đoạn nghị luận hiện đại hay dùng đại từ "chúng ta" ở ngôi số nhiều bao gồm cả người viết và người đọc. Đại từ này tạo cảm giác cùng suy nghĩ, cùng chịu trách nhiệm. Văn biểu cảm lại hay dùng "em", "mình", "ta" ở số ít, hướng vào cảm xúc riêng.

Nhóm dấu hiệu thứ năm: dẫn chứng được dùng để chứng minh

Dẫn chứng là chỗ học sinh nhầm nhiều nhất. Khi đoạn văn kể một câu chuyện, nêu tên một nhà khoa học, đưa một con số, bạn dễ nghĩ ngay tới tự sự hoặc thuyết minh. Câu hỏi đúng phải là: chuyện kể, con số ấy đang phục vụ điều gì?

Ví dụ tự soạn: "Nhiều người nghĩ rằng phải có điều kiện tốt mới học giỏi. Thực tế không hẳn vậy. Ở một vùng ven biển, có cô bé mỗi tối học bài dưới ánh đèn của trạm hải đăng gần nhà vì nhà chưa có điện; cô vẫn học đều và giữ được niềm say mê với môn Toán. Điều kiện chỉ là một phần, ý chí mới quyết định con đường." Câu chuyện cô bé có nhân vật, không gian, sự việc, nhưng nó đứng giữa một ý kiến bị bác bỏ ở đầu và một kết luận ở cuối. Nó là dẫn chứng, và đoạn văn là nghị luận.

Dẫn chứng trong nghị luận thường được rút gọn: kể vừa đủ để làm rõ ý, không miêu tả kĩ, không đi vào diễn biến tâm lí. Nếu một đoạn văn kể dài, nhiều chi tiết, có đối thoại, cảm xúc nhân vật thay đổi qua từng chặng mà chỉ có một câu nhận xét ở cuối, thì nhiều khả năng nó là tự sự có yếu tố nghị luận, chứ không phải ngược lại.

Dẫn chứng bằng số liệu cũng tương tự. Trong thuyết minh, số liệu là nội dung chính, được trình bày để người đọc biết. Trong nghị luận, số liệu chỉ là bằng chứng cho một nhận định, và thường đi kèm một câu đánh giá ngay sau nó.

Những dấu hiệu giả khiến bạn chọn nhầm

Một số đặc điểm trông giống nghị luận nhưng thực ra không đủ, hoặc trông không giống mà vẫn là nghị luận. Bạn rà danh sách này mỗi khi phân vân.

  • Có cụm "theo em", "em nghĩ" chưa chắc là nghị luận. Nếu sau đó chỉ là cảm xúc ("em thấy thật xúc động"), đoạn văn là biểu cảm.
  • Có câu kết rút ra bài học chưa chắc là nghị luận. Truyện ngụ ngôn kết bằng một lời khuyên nhưng phương thức chính vẫn là tự sự, vì phần lớn văn bản là kể chuyện.
  • Giọng văn nhẹ nhàng, giàu hình ảnh vẫn có thể là nghị luận. Nhiều đoạn trích sách kĩ năng sống viết như tản văn nhưng toàn bộ đang thuyết phục người đọc sống chậm lại, biết ơn hơn.
  • Có nhiều thuật ngữ khoa học chưa chắc là thuyết minh. Một đoạn dùng thuật ngữ để bảo vệ quan điểm "học sinh cần ngủ đủ giấc" vẫn là nghị luận.
  • Có số liệu chưa chắc là thuyết minh, như đã nói ở trên: hỏi xem số liệu đang làm bằng cho ý kiến nào.
  • Văn bản trung đại như hịch, cáo, chiếu có nhiều câu cảm xúc mạnh nhưng phương thức chính vẫn được xác định là nghị luận, vì cả văn bản lập luận để kêu gọi, tuyên bố, ban lệnh.

Khi vẫn phân vân, hãy quay về câu hỏi gốc: đọc xong đoạn này, người viết muốn mình biết, thấy, cảm hay tin? "Tin" thì chọn nghị luận.

Luyện nhận diện với hai đoạn tự soạn

Bạn đọc hai đoạn dưới đây, tự trả lời trước rồi mới xem lời giải.

  1. Đoạn A: "Chiếc điện thoại thông minh hiện nay thường có màn hình cảm ứng, camera, bộ nhớ trong và pin sạc lại được. Người dùng có thể gọi điện, nhắn tin, chụp ảnh và truy cập mạng." Lời giải: thuyết minh. Đoạn văn cung cấp tri thức về cấu tạo và công dụng, không có chủ kiến cần bảo vệ.
  2. Đoạn B: "Chiếc điện thoại có thể là cửa sổ mở ra thế giới, cũng có thể là bức tường ngăn ta với người ngồi cạnh. Ở nhiều bữa cơm, mỗi người cúi vào một màn hình. Sự hiện diện không còn đồng nghĩa với sự gần gũi. Có lẽ đã đến lúc mỗi gia đình cần một giờ không điện thoại." Lời giải: nghị luận. Có luận điểm (điện thoại có hai mặt, cần một giờ không điện thoại), có dẫn chứng (bữa cơm mỗi người một màn hình), có kết luận đề xuất.
  3. So sánh: hai đoạn cùng đề tài điện thoại, nhưng mục đích khác nhau. Đề tài không quyết định phương thức; mục đích mới quyết định.
  4. Tự làm thêm: viết lại đoạn A thành một đoạn nghị luận bằng cách thêm một ý kiến và một lí lẽ. Rồi viết lại đoạn B thành thuyết minh bằng cách bỏ mọi câu đánh giá. Làm hai chiều như vậy giúp bạn cảm được ranh giới rõ hơn mọi định nghĩa.

Câu trả lời cho đoạn B trong bài làm nên viết gọn: "Phương thức biểu đạt chính: nghị luận. Căn cứ: đoạn văn nêu ý kiến về mặt trái của điện thoại trong gia đình, dẫn chứng bữa cơm mỗi người một màn hình và đề xuất một giờ không điện thoại."

Câu hỏi thường gặp

Có cần tìm đủ năm nhóm dấu hiệu mới kết luận là nghị luận không?

Không cần. Năm nhóm là danh sách để rà, không phải điều kiện bắt buộc. Thường chỉ cần thấy rõ một chủ kiến cùng với lí lẽ hoặc dẫn chứng là đủ. Các dấu hiệu từ ngữ như từ nối, câu hỏi tu từ giúp bạn tự tin hơn và dùng làm căn cứ khi viết câu trả lời.

Đoạn văn chỉ có lí lẽ mà không có dẫn chứng thì sao?

Vẫn có thể là nghị luận. Nhiều đoạn nghị luận ngắn trong đề đọc hiểu chỉ có luận điểm và lí lẽ, kiểu giải thích một câu nói hay một khái niệm đạo đức. Dẫn chứng làm đoạn văn thuyết phục hơn nhưng thiếu nó không làm đổi phương thức, miễn đoạn văn vẫn đang lập luận cho một ý kiến.

Ngữ liệu trích từ sách kĩ năng sống thường là phương thức gì?

Phần lớn là nghị luận, vì các sách này viết ra để thuyết phục người đọc thay đổi suy nghĩ hoặc thói quen. Tuy vậy cũng có đoạn chỉ kể một câu chuyện dài làm ví dụ; khi đề trích đúng đoạn đó, phương thức chính có thể là tự sự. Luôn xét trên đoạn được trích, không xét theo cả cuốn sách.

Câu hỏi tu từ có phải biện pháp tu từ không, có ghi vào câu trả lời phương thức được không?

Câu hỏi tu từ là một biện pháp tu từ cú pháp, không phải phương thức biểu đạt. Bạn không ghi nó như một phương thức, nhưng có thể nhắc nó trong phần căn cứ, ví dụ đoạn văn dùng câu hỏi tu từ để thuyết phục người đọc, cho thấy mục đích nghị luận.

Làm sao phân biệt nghị luận với biểu cảm khi đoạn văn có cả ý kiến lẫn cảm xúc?

Xem cảm xúc đứng ở đâu trong mạch đoạn. Nếu cảm xúc làm điểm tựa cho một nhận định và có lí lẽ giải thích, chọn nghị luận. Nếu đoạn văn chủ yếu bày tỏ nỗi nhớ, niềm thương, sự xúc động và nhận định chỉ thoáng qua, chọn biểu cảm. Trường hợp cân bằng thì nêu cả hai, ghi rõ phương thức nào nổi trội hơn và vì sao.

Có nên học thuộc danh sách từ nối để nhận diện nghị luận không?

Không cần học thuộc. Đọc nhiều đoạn nghị luận, bạn sẽ tự quen với các từ như bởi vì, vì vậy, tuy nhiên, hơn nữa. Quan trọng hơn là hiểu chúng nối các ý theo quan hệ nguyên nhân, hệ quả, đối lập, tăng tiến, và nhận ra mạch lập luận mà chúng tạo nên.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138