Phương thức biểu đạt được chọn theo mục đích giao tiếp: muốn người đọc biết một chuyện đã xảy ra thì kể (tự sự), muốn họ thấy được cảnh và người thì tả (miêu tả), muốn họ hiểu lòng mình thì bày tỏ (biểu cảm), muốn họ nắm một hiểu biết thì giới thiệu (thuyết minh), muốn họ tin một ý kiến thì bàn (nghị luận), muốn giải quyết một công việc theo thủ tục thì dùng hành chính – công vụ. Vì vậy cách chắc nhất để xác định phương thức là đọc ra mục đích.
Bài này đi sâu vào mối quan hệ ấy: mục đích là gì, đọc ra mục đích từ đâu trong văn bản, khi một văn bản có nhiều mục đích lồng nhau thì chọn thế nào, và cách luyện thói quen đọc theo mục đích cho học sinh.
Giao tiếp nào cũng có một cái "để làm gì"
Không ai nói hay viết mà không có lý do. Em bé kể với mẹ chuyện bạn bị ngã ở lớp vì muốn mẹ biết chuyện, và có khi muốn mẹ hỏi han thêm. Bạn học sinh viết vào sổ tay "hôm nay buồn quá" để giãi bày. Thầy giáo đứng trên bục giảng thì giảng giải để học trò hiểu bài. Người dân viết đơn gửi phường để đề nghị một việc được giải quyết. Mỗi lời nói, mỗi văn bản đều trả lời một câu hỏi ngầm: để làm gì?
Sách Ngữ văn ở đầu cấp trung học cơ sở thường mở khái niệm phương thức biểu đạt từ chính những tình huống giao tiếp đời thường như vậy. Ý tưởng là: trước khi biết tên sáu phương thức, học sinh cần thấy rằng ngôn ngữ luôn được dùng cho một việc cụ thể, và việc ấy quyết định cách nói. Kể chuyện cần trình tự thời gian; giãi bày cần lời chân thành; giảng giải cần chính xác; đề nghị cần đúng thủ tục.
Hiểu như thế, phương thức biểu đạt không còn là sáu cái nhãn để học thuộc, mà là sáu câu trả lời cho câu hỏi "để làm gì". Học sinh nhận diện đúng không phải vì nhớ dấu hiệu, mà vì đọc ra được ý định của người viết.
Từ mục đích tới phương thức: bảng đối chiếu
Mỗi dòng dưới đây đặt một mục đích giao tiếp cạnh phương thức tương ứng, kèm điều người đọc nhận được khi đọc xong. Cột cuối là phép thử nhanh: nếu người đọc nhận được đúng thứ đó, nhiều khả năng bạn đã xác định đúng.
| Người viết muốn người đọc | Phương thức | Đọc xong, người đọc có |
|---|---|---|
| biết một chuyện đã xảy ra, diễn biến ra sao | tự sự | một câu chuyện có đầu có cuối |
| hình dung được cảnh, người, vật | miêu tả | một bức tranh trong đầu |
| hiểu và đồng cảm với tình cảm của người viết | biểu cảm | một tâm trạng, một rung động |
| nắm được tri thức khách quan | thuyết minh | một hiểu biết mới, kiểm chứng được |
| tin theo một ý kiến, đánh giá | nghị luận | một quan điểm và lí lẽ ủng hộ nó |
| thực hiện hoặc ghi nhận một công việc theo thủ tục | hành chính – công vụ | một yêu cầu, quyết định, cam kết rõ ràng |
Phép thử "đọc xong có gì" đặc biệt hữu ích với đoạn văn pha trộn. Một đoạn kể chuyện chứa câu cảm thán, đọc xong người đọc vẫn nhớ câu chuyện là chính; một đoạn thơ kể kỷ niệm, đọc xong người đọc đọng lại tâm trạng là chính. Thứ đọng lại nhiều nhất chỉ ra mục đích chủ đạo.
Đọc ra mục đích từ đâu trong văn bản
Mục đích ít khi được viết thẳng ra, nhưng để lại dấu vết ở nhiều chỗ. Thứ nhất là câu chủ đề, thường ở đầu hoặc cuối đoạn: câu nêu ý kiến báo hiệu nghị luận, câu định nghĩa báo hiệu thuyết minh, câu bộc lộ cảm xúc ở cuối đoạn báo hiệu biểu cảm. Thứ hai là người được hướng tới: văn bản gửi "kính gửi" cơ quan nào đó là hành chính; văn bản gọi "bạn ơi", "mẹ ơi" thường mang biểu cảm. Thứ ba là giọng điệu: trung tính, khách quan là thuyết minh; khẳng định, tranh luận là nghị luận; tha thiết, bồi hồi là biểu cảm.
Dấu vết thứ tư là cách sắp xếp ý. Tự sự sắp theo thời gian hoặc nhân quả; miêu tả theo không gian hoặc trình tự quan sát; thuyết minh theo cấu tạo, phân loại, các bước; nghị luận theo luận điểm và lí lẽ; hành chính theo khuôn mẫu cố định. Nhìn bộ khung sắp xếp của đoạn văn, người đọc có thể đoán mục đích ngay cả khi chưa đọc kỹ từng câu.
Khi các dấu vết chỉ về cùng một hướng, việc xác định rất nhẹ nhàng. Khi chúng chỉ về những hướng khác nhau, đó là lúc cần cân nhắc mục đích nào là chủ đạo, mục đích nào là phụ.
Khi mục đích lồng vào nhau
Nhiều văn bản có mục đích nhiều tầng. Một bài báo kể lại hành động dũng cảm của một người dân cứu trẻ đuối nước: tầng gần nhất là kể (tự sự), nhưng người viết có thể cũng muốn ca ngợi (biểu cảm) và nhắc nhở cộng đồng về kỹ năng an toàn dưới nước (nghị luận). Một lá thư gửi bạn cũ có thể vừa kể chuyện đời mình mấy năm qua, vừa bày tỏ nỗi nhớ, vừa khuyên bạn giữ sức khoẻ.
Với những văn bản như vậy, cần tách mục đích chủ đạo khỏi mục đích đi kèm. Mục đích chủ đạo là cái chi phối cách tổ chức cả đoạn: nếu đoạn văn được sắp theo trình tự sự việc và phần lớn câu là kể, thì kể là chủ đạo, dù cuối đoạn có một câu ca ngợi. Mục đích đi kèm thường chiếm ít chỗ hơn, hay xuất hiện ở câu mở hoặc câu kết, và có thể bỏ đi mà đoạn văn vẫn giữ được khung.
Một mẹo kiểm tra: thử đặt cho đoạn văn một nhan đề ngắn. Nhan đề "Một buổi chiều cứu người dưới sông" cho thấy tự sự là chủ đạo; nhan đề "Đừng để trẻ chơi gần nước một mình" cho thấy nghị luận là chủ đạo. Nhan đề nào hợp với nhiều câu trong đoạn nhất, nhan đề ấy phản ánh mục đích chính.
Cùng một đề tài, sáu mục đích: bài tập tự làm
Lấy đề tài "chiếc xe đạp cũ của bố". Thử viết sáu câu ngắn theo sáu mục đích. Kể: "Năm bố mười lăm tuổi, ông nội dắt chiếc xe đạp ấy từ chợ huyện về, bố vui đến mất ngủ." Tả: "Khung xe đã tróc sơn, lộ lớp sắt xám, chiếc chuông kêu khàn khàn mỗi lần bấm." Bày tỏ: "Mỗi lần nhìn chiếc xe dựng ở góc sân, lòng mình lại thấy thương bố hơn." Giới thiệu: "Xe đạp kiểu này thường có khung sắt, phanh vành và yên lò xo, được nhiều gia đình dùng trong những thập niên trước."
Bàn: "Giữ lại những đồ vật cũ trong nhà là cách để con cháu hiểu cha ông đã sống thế nào, vì thế không nên vội bỏ đi." Đề nghị theo mẫu hành chính: "Kính gửi Ban quản lý nhà văn hoá khu phố. Gia đình em xin được tặng chiếc xe đạp cũ để trưng bày trong góc kỷ niệm của khu phố." Sáu câu cùng một đề tài mà sáu dáng câu khác hẳn nhau.
Bài tập này hiệu quả vì học sinh tự tạo ra sự khác biệt bằng tay mình, chứ không chỉ nhận diện trên ngữ liệu có sẵn. Phụ huynh có thể đổi đề tài mỗi tuần: con mèo, cây khế, ngày Tết, buổi chợ quê. Sau vài tuần, học sinh sẽ cảm được ngay "dáng" của từng phương thức khi đọc.
Những câu hỏi tự đặt để đọc ra mục đích
Khi gặp một đoạn văn lạ, năm câu hỏi dưới đây giúp đọc ra mục đích nhanh hơn. Không cần trả lời đủ cả năm, thường hai ba câu đầu đã đủ chỉ hướng:
- Đọc xong, mình nhớ nhất điều gì: một sự việc, một hình ảnh, một cảm xúc, một kiến thức, một ý kiến hay một yêu cầu?
- Người viết đang nói với ai, ở vị trí nào: người kể chuyện, người quan sát, người tâm sự, người hướng dẫn, người tranh luận, người làm thủ tục?
- Các câu trong đoạn được sắp xếp theo trình tự gì: thời gian, không gian, các bước, luận điểm, hay khuôn mẫu?
- Câu nào là "câu chìa khoá" của đoạn, và câu ấy đang kể, tả, bày tỏ, giới thiệu, bàn hay đề nghị?
- Nếu bỏ đi phần cảm xúc (hoặc phần kể, phần tả), đoạn văn còn giữ được mục đích không?
Những câu hỏi này cũng là cách tốt để phụ huynh trò chuyện với con về một bài đọc, nhẹ nhàng hơn nhiều so với việc hỏi thẳng "phương thức là gì".
Ba đoạn ngắn, ba mục đích: thử đọc ra trước khi xem lời giải
Đoạn thứ nhất (tự viết): "Sáng thứ hai, cả lớp xếp hàng dưới cột cờ thì trời đổ mưa. Cô chủ nhiệm vội lùa chúng em vào hành lang, rồi đứng ngoài cùng che cho mấy bạn nhỏ nhất." Người viết muốn người đọc biết chuyện gì đã xảy ra, theo thứ tự trước sau, với những nhân vật cụ thể. Mục đích là kể, phương thức chính là tự sự; cử chỉ của cô giáo chỉ được nêu như một sự việc, chưa thành lời bày tỏ.
Đoạn thứ hai (tự viết): "Giờ nghĩ lại, em vẫn thấy thương dáng cô đứng ngoài mưa hôm ấy. Có những người dạy mình không cần một lời nào." Đề tài vẫn là buổi chào cờ, nhưng câu chữ quay vào lòng người viết: từ "thương", câu đánh giá mang cảm xúc riêng. Mục đích là bày tỏ, phương thức chính là biểu cảm.
Đoạn thứ ba (tự viết): "Nhà trường nên có phương án dự phòng cho buổi chào cờ ngày mưa. Học sinh đứng lâu dưới trời ướt dễ cảm lạnh, còn nghi lễ thì vẫn có thể làm gọn trong hội trường." Ở đây có ý kiến, có lí lẽ đi kèm, và người viết muốn người đọc đồng tình. Mục đích là thuyết phục, phương thức chính là nghị luận.
Ba đoạn chung một buổi sáng mưa nhưng ba "tư thế" khác hẳn nhau. Khi luyện, hãy che phần giải thích, tự ghi động từ chỉ mục đích cho từng đoạn, rồi mới so lại. Sai ở đoạn nào thì quay về câu hỏi gốc: người viết đang muốn mình làm gì sau khi đọc xong, biết chuyện, cùng rung động, hay đồng tình.
Câu hỏi thường gặp
Mục đích giao tiếp và phương thức biểu đạt liên quan thế nào?
Mục đích giao tiếp là điều người viết muốn đạt được với người đọc, như cho biết chuyện, cho thấy cảnh, bày tỏ lòng mình, cung cấp tri thức, thuyết phục hay giải quyết công việc. Phương thức biểu đạt là lối viết được chọn để đạt mục đích ấy, nên đọc ra mục đích là cách chắc nhất để xác định phương thức.
Làm sao đọc ra mục đích khi văn bản không nói thẳng?
Hãy nhìn câu chủ đề, người được hướng tới, giọng điệu và cách sắp xếp ý trong đoạn. Câu nêu ý kiến báo hiệu nghị luận, giọng khách quan báo hiệu thuyết minh, trình tự thời gian báo hiệu tự sự. Kết hợp các dấu vết này sẽ thấy mục đích chủ đạo.
Văn bản có nhiều mục đích thì chọn phương thức nào?
Chọn theo mục đích chủ đạo, tức mục đích chi phối cách tổ chức cả đoạn và chiếm phần lớn câu chữ. Các mục đích đi kèm ứng với phương thức kết hợp. Đặt thử một nhan đề ngắn cho đoạn văn là cách kiểm tra nhanh mục đích nào là chính.
Có bài tập nào giúp hiểu quan hệ giữa mục đích và phương thức không?
Một bài tập hiệu quả là chọn một đề tài quen thuộc rồi viết sáu câu ngắn theo sáu mục đích: kể, tả, bày tỏ, giới thiệu, bàn và đề nghị theo mẫu. Tự tạo ra sự khác biệt giúp học sinh cảm được dáng câu của từng phương thức khi đọc.
Cùng một đề tài có thể có nhiều phương thức không?
Có. Phương thức theo mục đích chứ không theo đề tài. Cùng nói về chiếc xe đạp cũ, người viết có thể kể chuyện, tả hình dáng, bày tỏ tình cảm, giới thiệu cấu tạo, bàn về việc giữ đồ cũ hay viết đơn tặng xe cho nhà văn hoá.
Học sinh lớp 6 nên học khái niệm này theo cách nào?
Nên bắt đầu từ những tình huống giao tiếp đời thường như kể chuyện với mẹ, viết nhật ký, nghe thầy giảng bài, viết đơn xin nghỉ học. Từ đó học sinh thấy lời nói luôn có mục đích, rồi mới gắn mỗi mục đích với tên một phương thức.