Trong chương trình Ngữ văn 2018, phần đọc được tổ chức theo loại văn bản (văn bản văn học, văn bản nghị luận, văn bản thông tin), phần viết theo kiểu bài như kể, tả, biểu cảm, thuyết minh, nghị luận; còn chữ "phương thức biểu đạt" vẫn được nhiều đề đọc hiểu dùng để hỏi cách người viết tổ chức một đoạn cụ thể. Hai cách gọi không mâu thuẫn: loại văn bản trả lời câu hỏi "văn bản này thuộc nhóm nào", phương thức biểu đạt trả lời câu hỏi "đoạn này được viết theo lối nào".
Nhiều phụ huynh học theo sách cũ thấy con học sách mới thì lúng túng, còn học sinh thì không chắc nên dùng chữ nào trong bài làm. Bài này đặt hai hệ cách gọi cạnh nhau, chỉ ra chỗ trùng, chỗ khác, và gợi ý cách trả lời an toàn: theo đúng chữ trong đề và theo hướng dẫn của giáo viên đang dạy.
Hai cách gọi ra đời từ hai cách tổ chức môn học
Sách giáo khoa theo chương trình trước 2018 giới thiệu khái niệm phương thức biểu đạt từ đầu cấp trung học cơ sở, sau đó tổ chức nhiều bài học theo từng kiểu văn bản tương ứng: văn tự sự, văn miêu tả, văn biểu cảm, văn thuyết minh, văn nghị luận, văn bản hành chính. Học sinh lớn lên với thói quen gọi tên theo phương thức, và đề đọc hiểu cũng hỏi theo lối ấy.
Chương trình 2018 đặt trọng tâm vào năng lực đọc, viết, nói và nghe với nhiều loại văn bản. Phần đọc nhóm văn bản thành ba loại lớn: văn bản văn học (truyện, thơ, kí, kịch…), văn bản nghị luận và văn bản thông tin. Phần viết đặt tên theo nhiệm vụ cụ thể như kể lại một trải nghiệm, tả cảnh, viết bài biểu cảm, thuyết minh, nghị luận về một vấn đề. Chữ "phương thức biểu đạt" vì thế ít xuất hiện hơn trong tên bài học, nhưng khái niệm phía sau nó vẫn còn nguyên trong nội dung.
Tên bài học, thứ tự và cách diễn đạt cụ thể khác nhau giữa các bộ sách đang được dùng song song. Vì vậy, khi cần chữ chính xác, nguồn đáng tin nhất là cuốn sách học sinh đang cầm và lời dặn của giáo viên trên lớp.
Đặt hai hệ cách gọi cạnh nhau
Bảng dưới không phải bảng quy đổi chính thức, chỉ là cách nhìn giúp nối kiến thức cũ với cách tổ chức mới. Cột thứ ba nhắc chỗ hai hệ không khớp nhau hoàn toàn.
| Phương thức biểu đạt | Gần với loại hoặc kiểu bài trong sách mới | Chỗ cần lưu ý |
|---|---|---|
| Tự sự | kể chuyện, kể lại trải nghiệm; nhiều văn bản văn học (truyện, kí) | văn bản văn học là loại rộng, không chỉ có tự sự |
| Miêu tả | tả cảnh, tả người; yếu tố miêu tả trong văn bản văn học | ít khi đứng thành loại văn bản riêng khi đọc |
| Biểu cảm | bài biểu cảm; thơ trữ tình, tuỳ bút trong văn bản văn học | thơ là thể loại, biểu cảm là phương thức |
| Thuyết minh | văn bản thông tin, bài thuyết minh | văn bản thông tin có nhiều dạng: báo, hướng dẫn, đồ hoạ thông tin |
| Nghị luận | văn bản nghị luận, bài viết nghị luận | gần trùng nhau nhất trong hai hệ |
| Hành chính – công vụ | văn bản hành chính, một số văn bản thông tin có khuôn mẫu | thường học qua bài viết theo mẫu |
Điểm rút ra: loại văn bản là chiếc hộp lớn, phương thức biểu đạt là lối viết bên trong hộp. Một văn bản văn học có thể chủ yếu là tự sự (truyện) hoặc chủ yếu là biểu cảm (thơ trữ tình); một văn bản thông tin chủ yếu là thuyết minh nhưng có thể kể diễn biến của một sự kiện.
Văn bản thông tin: chỗ học sinh hay bối rối nhất
Văn bản thông tin là nhóm được chương trình mới chú ý nhiều: bản tin, bài báo giới thiệu, văn bản hướng dẫn, văn bản thuật lại một sự kiện, văn bản có kèm hình ảnh, sơ đồ. Học sinh quen cách gọi cũ thường hỏi: văn bản thông tin có phải là thuyết minh không? Câu trả lời ngắn là: đa số văn bản thông tin có phương thức chính là thuyết minh, vì mục đích của chúng là cung cấp hiểu biết khách quan. Nhưng không phải lúc nào cũng vậy.
Một bản tin thuật lại diễn biến của một lễ hội, kể từ sáng sớm đến lúc kết thúc, có thể mang đậm yếu tố tự sự. Một bài hướng dẫn cách sơ cứu khi bị bỏng nước sôi là thuyết minh theo trình tự các bước. Vì thế khi đề hỏi phương thức biểu đạt của một văn bản thông tin, đừng trả lời "thông tin" (đó là tên loại văn bản, không phải tên phương thức), mà hãy xác định lối viết thật sự của đoạn: thuyết minh, có kết hợp tự sự hay miêu tả hay không.
Đề đọc hiểu hiện nay hỏi theo những cách nào
Đề kiểm tra hiện nay khá đa dạng. Có đề vẫn hỏi thẳng "Xác định phương thức biểu đạt chính của đoạn trích". Có đề hỏi "Văn bản trên thuộc loại văn bản nào?" hoặc "Văn bản được viết theo kiểu văn bản nào?". Có đề hỏi gián tiếp hơn: "Chỉ ra yếu tố tự sự và miêu tả trong đoạn trích, nêu tác dụng". Mỗi kiểu hỏi cần một câu trả lời dùng đúng chữ của đề.
Gặp chữ "phương thức biểu đạt": trả lời bằng tên một trong sáu phương thức. Gặp chữ "loại văn bản": trả lời bằng tên loại như văn bản văn học, văn bản nghị luận, văn bản thông tin. Gặp chữ "thể loại": trả lời bằng tên thể loại như truyện ngắn, thơ, tuỳ bút, bản tin. Gặp chữ "yếu tố": chỉ ra phần câu chữ mang yếu tố đó và nói nó giúp gì. Trả lời lệch chữ là lỗi không đáng có: ghi "văn bản thông tin" cho câu hỏi phương thức, hay ghi "thuyết minh" cho câu hỏi thể loại.
Với đề do giáo viên tự soạn, cách gọi có thể theo thói quen riêng của từng thầy cô. Nếu băn khoăn, học sinh nên hỏi lại ngay trên lớp: câu hỏi này cần tên phương thức hay tên loại văn bản. Hỏi để hiểu yêu cầu là điều bình thường, không có gì phải ngại.
Một văn bản, ba câu hỏi: ví dụ tự viết
Ngữ liệu tự viết: "Cầu tre ở xóm Bến dài chừng ba mươi bước chân (ví dụ giả định), bắc qua con kênh nhỏ dẫn ra cánh đồng. Cầu được làm từ những cây tre già buộc chặt bằng dây mây, tay vịn chỉ là một cây tre nhỏ chạy dọc một bên. Mùa nước nổi, người trong xóm thường gia cố thêm cọc ở hai đầu để cầu không bị cuốn trôi."
Câu hỏi một: "Văn bản thuộc loại văn bản nào?" Đây là văn bản thông tin, vì nó giới thiệu đặc điểm của một công trình, giọng khách quan, không kể chuyện về ai, không bàn luận. Câu hỏi hai: "Phương thức biểu đạt chính là gì?" Thuyết minh, căn cứ là các thông tin về kích thước, vật liệu, cấu tạo, cách gia cố. Câu hỏi ba: "Văn bản có kết hợp yếu tố nào?" Có yếu tố miêu tả ở chi tiết tay vịn là cây tre nhỏ chạy dọc một bên, giúp người đọc hình dung chiếc cầu; có thể nhắc thêm câu cuối mang chút dấu vết sinh hoạt của người dân, nhưng nó vẫn phục vụ việc giới thiệu cách cầu được giữ vững.
Ba câu hỏi dùng ba chữ khác nhau và cần ba câu trả lời khác nhau, dù cùng một đoạn văn. Học sinh nào trả lời "thuyết minh" cho câu một, hay "văn bản thông tin" cho câu hai, là đang lẫn hai hệ cách gọi. Luyện kiểu bài tập này vài lần là phân biệt được ngay, vì bản chất không khó, chỉ cần đọc kỹ chữ của đề.
Phụ huynh học sách cũ kèm con học sách mới thế nào
Kiến thức phương thức biểu đạt cha mẹ học ngày trước vẫn dùng được, chỉ cần đặt nó vào khung mới. Một vài bước gợi ý:
- Mở mục lục sách của con, xem bài học được đặt tên theo loại văn bản hay theo kiểu bài viết; gạch chân những chữ lặp lại để biết sách dùng thuật ngữ nào.
- Khi con đọc một văn bản, hỏi trước: văn bản này thuộc loại nào? Rồi hỏi tiếp: đoạn này người viết đang kể, tả, bày tỏ, giới thiệu hay bàn? Hai câu hỏi tách bạch giúp con không lẫn hai hệ.
- Không ép con dùng chữ của sách cũ nếu thầy cô trên lớp dùng chữ khác. Mục tiêu là con hiểu bản chất, còn chữ dùng trong bài làm theo yêu cầu của đề.
- Khi con làm sai, cùng con đọc lại câu hỏi xem đề dùng chữ gì, thay vì chỉ sửa đáp án.
Cách kèm này giữ được giá trị của kiến thức cũ, đồng thời không tạo thêm một hệ thuật ngữ thứ ba trong đầu con. Phụ huynh không cần thuộc lý luận, chỉ cần quen đặt câu hỏi "người viết đang làm gì".
Vì sao khái niệm phương thức biểu đạt vẫn đáng học kỹ
Dù tên gọi thay đổi, năng lực nhận ra lối viết của một đoạn văn là năng lực đọc cốt lõi. Biết một đoạn đang thuyết minh, người đọc sẽ tìm thông tin và kiểm độ chính xác. Biết một đoạn đang nghị luận, người đọc sẽ tìm luận điểm và đánh giá lí lẽ. Biết một đoạn đang biểu cảm, người đọc sẽ đọc chậm để cảm nhận. Đó là lý do khái niệm này có giá trị cả ngoài lớp học, khi đọc báo, đọc quảng cáo hay một bài đăng trên mạng xã hội.
Với học sinh cuối cấp, nắm chắc quan hệ giữa phương thức biểu đạt, loại văn bản và thể loại còn giúp làm phần viết tốt hơn. Đề yêu cầu "viết bài văn kể lại một trải nghiệm" nghĩa là tự sự làm khung, được phép xen tả và biểu cảm nhưng không để chúng lấn át chuỗi sự việc. Hiểu điều đó, bài viết sẽ đúng kiểu ngay từ dàn ý.
Câu hỏi thường gặp
Chương trình Ngữ văn 2018 còn học phương thức biểu đạt không?
Khái niệm phía sau phương thức biểu đạt vẫn có trong chương trình, thể hiện qua các kiểu bài viết như kể, tả, biểu cảm, thuyết minh, nghị luận và qua cách nhận diện yếu tố trong văn bản. Chữ "phương thức biểu đạt" ít xuất hiện trong tên bài hơn trước, tuỳ từng bộ sách.
Loại văn bản và phương thức biểu đạt khác nhau thế nào?
Loại văn bản là nhóm lớn mà văn bản thuộc về, như văn bản văn học, văn bản nghị luận, văn bản thông tin. Phương thức biểu đạt là lối người viết tổ chức câu chữ trong văn bản hoặc đoạn văn, như tự sự, miêu tả, biểu cảm. Một loại văn bản có thể chứa nhiều phương thức.
Văn bản thông tin có phương thức biểu đạt chính là gì?
Đa số văn bản thông tin có phương thức chính là thuyết minh vì mục đích là cung cấp hiểu biết khách quan. Tuy vậy, một bản tin thuật lại sự kiện có thể đậm yếu tố tự sự, nên với từng đoạn cụ thể cần kiểm dấu hiệu chứ không trả lời theo thói quen.
Đề hỏi kiểu văn bản thì có trả lời tên phương thức được không?
Nên trả lời đúng chữ đề dùng. Nếu đề hỏi kiểu văn bản theo cách giáo viên đã dạy trên lớp, hãy dùng tên kiểu văn bản trong sách. Khi không chắc đề cần tên gì, có thể hỏi lại giáo viên để hiểu yêu cầu thay vì đoán.
Phụ huynh học sách cũ có kèm con học sách mới được không?
Được. Kiến thức về sáu phương thức biểu đạt vẫn hữu ích, chỉ cần đặt nó cạnh cách gọi mới. Phụ huynh có thể giúp con bằng hai câu hỏi tách bạch: văn bản thuộc loại nào, và đoạn này người viết đang kể, tả, bày tỏ, giới thiệu hay bàn luận.
Các bộ sách giáo khoa mới có gọi tên giống nhau không?
Các bộ sách cùng theo một chương trình nhưng cách đặt tên bài, thứ tự và diễn đạt có thể khác nhau. Vì vậy chữ chính xác nên lấy từ cuốn sách học sinh đang dùng và hướng dẫn của giáo viên, không nên áp cách gọi của sách này cho sách khác.