PhuongThuc.comPhương Thức
Phương thức biểu đạt là gì

Phương thức biểu đạt chính và phương thức kết hợp khác nhau thế nào

Phương thức chính quyết định mục đích của cả đoạn, phương thức kết hợp đi kèm để phục vụ mục đích ấy. Cách phân biệt, ví dụ tự viết và mẫu trả lời cho từng dạng câu hỏi.

Two Vietnamese high school girls comparing highlighted passages in a shared textbook at a library table, one pointing with a pencil, shot from the side, warm amber window light

Phương thức biểu đạt chính là phương thức quyết định mục đích chung của cả đoạn hoặc cả văn bản; phương thức kết hợp là những phương thức khác xuất hiện bên trong để phục vụ mục đích ấy. Một truyện ngắn có thể tả cảnh, có thể để nhân vật bộc lộ cảm xúc, nhưng nếu toàn bộ được tổ chức quanh một chuỗi sự việc thì tự sự là phương thức chính, miêu tả và biểu cảm là kết hợp.

Phân biệt hai khái niệm này quan trọng vì đề đọc hiểu hỏi theo hai kiểu khác nhau: "phương thức biểu đạt chính" chỉ cần một đáp án, còn "các phương thức biểu đạt" cần liệt kê đủ. Bài này chỉ cách nhận ra đâu là cái làm chính, đâu là cái đi kèm, và cách trình bày câu trả lời cho từng kiểu hỏi.

Vì sao văn bản nào cũng pha trộn nhiều phương thức

Người viết hiếm khi dùng một phương thức thuần khiết, vì mỗi phương thức có giới hạn riêng. Chỉ kể sự việc thì câu chuyện khô, người đọc không hình dung được khung cảnh; chỉ tả thì đứng yên, không có gì tiến lên; chỉ bày tỏ cảm xúc thì cảm xúc lơ lửng, thiếu chỗ bám. Vì vậy người kể chuyện chèn vài câu tả để người đọc thấy được căn bếp, người làm thơ kể một kỷ niệm để nỗi nhớ có hình hài, người viết nghị luận kể một mẩu chuyện để lí lẽ có hơi thở đời sống.

Sự pha trộn này là bình thường và thường là dấu hiệu của văn hay. Điều quan trọng với người đọc là nhận ra thứ bậc: phương thức nào là bộ khung, phương thức nào là chất liệu đắp lên khung. Giống như một ngôi nhà có tường, có cửa, có rèm, có tranh treo; ai cũng thấy tranh, nhưng không ai gọi ngôi nhà là "bức tranh". Phương thức chính là bộ khung; bỏ nó đi thì văn bản đổi hẳn bản chất, còn bỏ một phương thức kết hợp thì văn bản nghèo đi nhưng vẫn là nó.

Bốn dấu hiệu nhận ra phương thức làm chính

Nó trùng với mục đích của cả đoạn. Hỏi: đọc xong, người viết muốn mình nhận được gì? Một câu chuyện, một bức tranh, một tâm trạng, một hiểu biết, một ý kiến hay một đề nghị? Câu trả lời cho câu hỏi này gần như luôn chỉ thẳng vào phương thức chính.

Nó chạy suốt từ đầu đến cuối. Phương thức kết hợp thường xuất hiện từng quãng: vài câu tả ở đầu, một câu cảm thán ở giữa. Phương thức chính thì có mặt xuyên suốt, nối các quãng lại với nhau.

Bỏ nó đi thì đoạn văn sụp. Thử bỏ hết các câu tả trong một đoạn kể: câu chuyện vẫn còn, chỉ kém sinh động. Thử bỏ hết chuỗi sự việc: chỉ còn vài mảnh hình ảnh rời rạc. Phép thử "bỏ đi" cho thấy cái nào là khung.

Các phương thức khác phục vụ nó. Khi chỉ ra vai trò của một câu tả hay một câu cảm thán, bạn sẽ thấy nó đang giúp cho cái gì: giúp câu chuyện thật hơn, giúp lí lẽ gần gũi hơn. Cái được giúp chính là phương thức chính.

Ví dụ tự viết: cùng một đoạn, tách khung và chất liệu

Đoạn văn: "Chiều ba mươi Tết, bố đèo hai chị em về quê. Con đường đất đỏ chạy giữa hai hàng tre, gió thổi rì rào như ai đang thì thầm. Đến đầu làng, bố dừng xe, chỉ cho chị em mảnh ruộng ngày xưa ông nội cày. Bố đứng lặng một lúc lâu rồi mới đi tiếp. Mãi sau này mình mới hiểu, chiều hôm ấy bố đang nhớ ông đến nhường nào."

Khung của đoạn là chuỗi sự việc: bố đèo về quê, dừng ở đầu làng, chỉ mảnh ruộng, đứng lặng, đi tiếp. Đây là tự sự, có ngôi kể thứ nhất (mình), có mốc thời gian (chiều ba mươi Tết, mãi sau này). Câu thứ hai là miêu tả (con đường đất đỏ, hàng tre, gió rì rào) để khung cảnh hiện ra. Câu cuối là biểu cảm, bộc lộ sự thấu hiểu và xúc động của người kể khi nhìn lại.

Kết luận: phương thức chính là tự sự; kết hợp miêu tả và biểu cảm. Nếu đề hỏi tác dụng của yếu tố biểu cảm, có thể trả lời: câu cuối giúp người đọc nhận ra chiều sâu của sự việc tưởng như bình thường, biến một chuyến về quê thành kỷ niệm về tình cha con và nỗi nhớ người đã khuất.

Những cặp chính – kết hợp hay gặp trong ngữ liệu

Có những tổ hợp lặp đi lặp lại trong đề đọc hiểu. Nhận quen các tổ hợp này giúp bạn đoán đúng hướng nhanh hơn, nhưng vẫn phải kiểm lại bằng dấu hiệu trong đoạn cụ thể.

Loại ngữ liệuPhương thức chính thường gặpPhương thức kết hợp thường gặp
Truyện ngắn, tiểu thuyết, truyện dân giantự sựmiêu tả, biểu cảm, đôi khi nghị luận qua lời nhân vật
Thơ trữ tình, ca dao bày tỏ tình cảmbiểu cảmmiêu tả, tự sự
Tuỳ bút, tản vănbiểu cảmmiêu tả, tự sự, đôi khi thuyết minh
Văn bản thông tin, bài giới thiệuthuyết minhmiêu tả, tự sự
Bài bình luận, bài nghị luận xã hộinghị luậntự sự (dẫn chứng), biểu cảm
Đơn, thông báo, biên bảnhành chính – công vụhầu như không có

Đây là xu hướng chung chứ không phải quy tắc. Có bài thơ mà mạch kể chiếm ưu thế rõ, có đoạn tuỳ bút thiên về cung cấp hiểu biết. Chỗ nào có hai cách hiểu, nên ghi phương thức mình chọn kèm căn cứ, thay vì trả lời theo thói quen.

Trả lời đúng kiểu câu hỏi: một đáp án hay một danh sách

Với câu hỏi "Xác định phương thức biểu đạt chính của đoạn trích", chỉ ghi một phương thức. Ghi hai ba phương thức vào đây là lỗi thường gặp: người chấm không biết bạn chọn cái nào, câu trả lời mất giá trị. Nếu thật sự phân vân giữa hai, hãy chọn một và thêm câu căn cứ để thể hiện cách mình suy luận.

Với câu hỏi "Đoạn trích sử dụng những phương thức biểu đạt nào?" hoặc "Chỉ ra các phương thức biểu đạt", cần liệt kê đủ, nên ghi phương thức chính lên đầu: "Các phương thức biểu đạt: tự sự (chính), miêu tả, biểu cảm." Liệt kê thiếu phương thức có mặt rõ ràng là mất ý; liệt kê thừa phương thức không có (chẳng hạn ghi thêm nghị luận vì thấy một câu có vẻ triết lý) cũng là sai.

Với câu hỏi về tác dụng của phương thức kết hợp, đừng chỉ ghi tên rồi dừng. Cấu trúc gọn gồm ba phần: phương thức ấy nằm ở đâu, làm gì cho đoạn văn, và tác động thế nào tới người đọc. Ví dụ: "Yếu tố miêu tả ở câu hai làm hiện lên con đường quê bình yên, tạo nền cho cảm xúc lặng đi của người cha ở cuối đoạn."

Khi phương thức kết hợp nằm trong thơ và trong nghị luận

Với thơ, mối quan hệ chính – kết hợp thường đảo chiều so với truyện. Bài thơ có thể kể lại một kỷ niệm khá trọn vẹn: một lần cùng bà nhóm bếp, một chuyến hành quân, một buổi gặp lại người cũ. Nhưng câu chuyện ấy được kể ra để gửi gắm một tâm trạng, và tâm trạng mới là đích đến. Vì vậy với phần lớn bài thơ trữ tình, biểu cảm làm chính, tự sự và miêu tả là kết hợp. Học sinh hay sai ở đây vì thấy nhiều câu kể liền nhau, liền chọn tự sự mà quên hỏi những câu kể ấy phục vụ điều gì.

Với nghị luận, phương thức kết hợp hay gặp nhất là tự sự trong vai dẫn chứng. Người viết bàn về lòng kiên trì có thể kể ngắn chuyện một bạn học sinh tập viết bằng tay trái sau tai nạn. Đoạn kể ấy có nhân vật, có diễn biến, nhưng được đặt vào để chứng minh luận điểm. Bỏ nó đi, bài nghị luận yếu hơn nhưng vẫn là nghị luận; còn nếu bỏ luận điểm, đoạn kể chỉ còn là một mẩu chuyện lẻ, mất hẳn lý do có mặt.

Biểu cảm cũng hay chen vào nghị luận qua những câu như "thật đáng trân trọng", "điều ấy khiến ai cũng phải suy nghĩ". Những câu này làm lí lẽ ấm hơn, gần người đọc hơn, nhưng không đổi mục đích thuyết phục. Nhận ra vai trò phụ trợ của chúng giúp bạn tránh ghi nhầm biểu cảm là phương thức chính cho một bài bình luận giàu cảm xúc.

Những lỗi hay gặp và cách tránh

Phần lớn lỗi khi phân biệt chính – kết hợp không nằm ở chỗ không biết khái niệm, mà ở thói quen đọc vội. Một số lỗi điển hình:

  • Chọn phương thức xuất hiện ở câu đầu. Nhiều đoạn kể chuyện mở bằng một câu tả cảnh; chọn miêu tả là sai vì câu đầu chỉ là nền.
  • Chọn phương thức gây ấn tượng mạnh nhất. Một câu cảm thán đặt cuối đoạn rất nổi, nhưng nếu cả đoạn là chuỗi sự việc thì nó vẫn chỉ là kết hợp.
  • Đếm câu một cách máy móc. Đếm số câu tả, số câu kể có thể giúp gợi ý, nhưng mục đích chung mới quyết định; đôi khi hai câu biểu cảm cuối đoạn chính là đích đến mà sáu câu kể trước đó phục vụ.
  • Quên ngữ cảnh rộng hơn. Một đoạn trích từ bài thơ trữ tình có thể toàn câu kể, nhưng nếu đề nói rõ đó là đoạn thơ, nên cân nhắc mục đích của cả bài.

Cách tránh chung: đọc hết đoạn trước khi quyết định, tóm tắt đoạn bằng một câu, rồi hỏi câu tóm tắt ấy đang kể, tả, bày tỏ, giới thiệu hay bàn. Câu tóm tắt chính là "khung" của đoạn văn.

Câu hỏi thường gặp

Phương thức biểu đạt chính là gì?

Phương thức biểu đạt chính là phương thức quyết định mục đích chung của đoạn văn hoặc văn bản và chạy xuyên suốt từ đầu đến cuối. Các phương thức khác có mặt trong đoạn đều phục vụ mục đích này nên được gọi là phương thức kết hợp.

Đề hỏi phương thức chính mà ghi hai phương thức có được không?

Không nên. Câu hỏi về phương thức chính cần một đáp án; ghi hai phương thức khiến câu trả lời không rõ ràng. Nếu phân vân, hãy chọn một phương thức và thêm một câu căn cứ cho thấy vì sao mình chọn như vậy.

Làm sao biết một phương thức chỉ là kết hợp?

Thử bỏ phần mang phương thức đó ra khỏi đoạn văn. Nếu đoạn văn vẫn giữ được mục đích, chỉ kém sinh động, thì đó là phương thức kết hợp. Nếu bỏ đi mà đoạn văn mất hẳn ý nghĩa chung, đó nhiều khả năng là phương thức chính.

Vì sao truyện ngắn thường được xác định là tự sự kết hợp miêu tả, biểu cảm?

Truyện ngắn được tổ chức quanh nhân vật và chuỗi sự việc nên tự sự làm khung. Người viết thêm miêu tả để cảnh và người hiện ra rõ, thêm biểu cảm để bộc lộ cảm xúc của người kể hay nhân vật. Tuy vậy với từng đoạn trích cụ thể vẫn cần kiểm dấu hiệu.

Khi liệt kê các phương thức, có cần ghi phương thức nào là chính không?

Đề không bắt buộc thì vẫn nên ghi phương thức chính lên đầu và đánh dấu bằng chữ "chính" trong ngoặc. Cách ghi này cho người chấm thấy bạn hiểu thứ bậc giữa các phương thức, đồng thời giúp bạn tự kiểm lại câu trả lời.

Có đoạn văn nào chỉ dùng một phương thức không?

Có, nhất là những đoạn ngắn hoặc văn bản hành chính, văn bản thông tin đơn giản. Một lá đơn thường chỉ dùng phương thức hành chính – công vụ. Trong ngữ liệu văn học, đoạn chỉ có một phương thức hiếm hơn, nên khi đề hỏi "các phương thức", bạn nên đọc kỹ để không bỏ sót.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138