PhuongThuc.comPhương Thức
Phương thức biểu đạt là gì

Phương thức biểu đạt là gì: khái niệm, mục đích và cách hiểu cho học sinh

Phương thức biểu đạt là cách người viết tổ chức lời văn để đạt một mục đích giao tiếp: kể, tả, bày tỏ, giới thiệu, bàn luận hay đề nghị. Giải thích dễ hiểu kèm ví dụ.

Teenage Vietnamese student at a home study desk underlining a short passage with a red pen, open notebook beside a cup of tea, seen over the shoulder, soft afternoon light

Phương thức biểu đạt là cách người viết (hoặc người nói) tổ chức lời lẽ để đạt một mục đích giao tiếp nhất định: kể lại sự việc, tái hiện hình ảnh, bày tỏ cảm xúc, cung cấp hiểu biết, thuyết phục bằng lí lẽ hay giải quyết một công việc có tính hành chính. Ứng với sáu mục đích đó là sáu phương thức quen thuộc trong môn Ngữ văn: tự sự, miêu tả, biểu cảm, thuyết minh, nghị luận và hành chính – công vụ.

Nói gọn hơn: muốn biết một đoạn văn dùng phương thức gì, hãy hỏi người viết đoạn ấy đang muốn làm gì với người đọc. Phần dưới giải thích khái niệm theo cách học sinh lớp 6 cũng nắm được, chỉ ra vì sao nó quan trọng khi làm đề đọc hiểu, và gỡ những hiểu lầm khiến nhiều bạn trả lời sai dù đã thuộc định nghĩa.

Hiểu khái niệm qua từng chữ

Cụm từ "phương thức biểu đạt" gồm hai phần. Phương thức là cách thức, lối làm. Biểu đạt là đưa ý nghĩ, tình cảm, hiểu biết của mình ra ngoài bằng ngôn ngữ để người khác nhận được. Ghép lại, phương thức biểu đạt là lối mà người viết chọn để đưa nội dung tới người đọc. Cùng một đề tài là chiếc cặp sách, người viết có thể kể chuyện chiếc cặp theo mình qua ba năm học, có thể tả màu vải và đường may, có thể giãi bày nỗi tiếc khi phải cất nó đi, có thể giới thiệu cấu tạo và cách chọn cặp chống gù, có thể bàn chuyện học sinh mang cặp quá nặng, hoặc có thể viết một lá đơn xin nhà trường lắp kệ để cặp. Đề tài giữ nguyên, lối biểu đạt đổi theo việc người viết muốn làm.

Vì thế khái niệm này không gắn với chủ đề, cũng không gắn với độ dài. Một câu nhắn ngắn có phương thức biểu đạt, một cuốn tiểu thuyết dày cũng có. Điều quyết định là mục đích và cách tổ chức câu chữ phục vụ mục đích ấy. Hiểu được điểm này, bạn sẽ thôi đoán phương thức theo cảm giác "đoạn này buồn nên là biểu cảm" hay "đoạn này có số nên là thuyết minh", mà bắt đầu nhìn vào việc đoạn văn đang thực sự làm.

Một cách hình dung khác: phương thức biểu đạt giống như "tư thế" của người viết khi đứng trước người đọc. Người kể chuyện ngồi xuống và bắt đầu "hôm ấy…"; người tả cảnh đứng cạnh bạn, chỉ tay cho bạn nhìn; người bày tỏ nói thật lòng mình; người thuyết minh như hướng dẫn viên trong bảo tàng; người nghị luận như một bạn trong buổi tranh biện; người viết văn bản hành chính như cán bộ ngồi bàn giấy, câu nào cũng phải đúng mẫu và đúng việc. Tư thế ấy hiện ra qua cách chọn từ, cách đặt câu, cách sắp xếp ý, nên người đọc tinh ý có thể nhận ra ngay từ vài dòng đầu.

Sáu mục đích giao tiếp, sáu phương thức

Bảng dưới gói mỗi phương thức vào một động từ chỉ việc làm. Thuộc sáu động từ này là có xương sống để nhận diện; dấu hiệu chi tiết của từng loại được bàn kỹ ở những bài riêng trên trang.

Phương thứcNgười viết đang muốnCâu hỏi để tự kiểm
Tự sựkể lại một chuỗi sự việc có diễn biếnChuyện gì xảy ra, rồi sao nữa?
Miêu tảlàm hiện lên hình dáng, màu sắc, âm thanh, trạng tháiNgười đọc có "thấy" được không?
Biểu cảmbày tỏ tình cảm, cảm xúc của chính mìnhNgười viết đang cảm thấy gì?
Thuyết minhcung cấp tri thức khách quan về đặc điểm, cấu tạo, cách làmĐọc xong biết thêm điều gì?
Nghị luậnnêu ý kiến và thuyết phục bằng lí lẽ, dẫn chứngNgười viết muốn mình tin điều gì?
Hành chính – công vụtrình bày đề nghị, quyết định, quan hệ trách nhiệm theo khuôn mẫuVăn bản này giải quyết việc gì, giữa ai với ai?

Để ý cột giữa: không dòng nào nhắc tới chủ đề. Một đoạn về mùa thu có thể là tự sự nếu kể chuyện một buổi đi học tháng chín, là thuyết minh nếu giải thích vì sao lá cây đổi màu, là nghị luận nếu bàn về thói quen xả rác khi đi dã ngoại mùa thu. Học sinh hay nhầm chính vì nhìn vào đề tài thay vì nhìn vào việc người viết làm.

Vì sao khái niệm này có mặt từ lớp 6 và theo tới lớp 12

Ở những năm đầu cấp, phương thức biểu đạt là cách giúp học sinh nhận ra rằng văn bản không phải một khối chữ đồng nhất. Mỗi kiểu văn bản có luật chơi riêng: truyện cần sự việc nối nhau, bài tả cần quan sát, lá đơn cần đúng mẫu. Khi đã biết luật của từng kiểu, việc đọc nhanh hơn và việc viết có định hướng hơn: biết mình đang viết để kể hay để bàn thì mới biết câu nào nên giữ, câu nào thừa.

Lên các lớp trên, khái niệm này trở thành công cụ đọc hiểu ngữ liệu lạ. Đề kiểm tra thường đưa một đoạn trích chưa từng học, có khi là một bài báo, một đoạn tản văn, một lá thư. Câu hỏi về phương thức biểu đạt buộc học sinh xác định đoạn văn ấy "thuộc loại gì" trước khi đi sâu vào nội dung, giống như người thợ cần biết mình đang cầm loại gỗ nào trước khi đục đẽo. Câu hỏi này thường ở mức nhận biết, nhưng trả lời sai thì các câu sau về nội dung và nghệ thuật dễ lệch theo.

Một lý do nữa ít được nói ra: phương thức biểu đạt là cầu nối giữa đọc và viết. Bạn nhận ra đoạn văn mẫu kết hợp tự sự với biểu cảm ra sao, thì khi tự viết, bạn cũng biết chèn cảm xúc vào chỗ nào của câu chuyện cho tự nhiên.

Những hiểu lầm khiến học sinh trả lời sai

Nghĩ rằng mỗi văn bản chỉ có một phương thức. Trên thực tế, gần như văn bản nào cũng pha trộn. Truyện ngắn có tả cảnh, có lời nhân vật bày tỏ cảm xúc; bài nghị luận có thể kể một mẩu chuyện làm dẫn chứng. Điều cần tìm là phương thức làm chính, còn những phương thức khác đóng vai hỗ trợ.

Nghĩ rằng có cảm xúc là biểu cảm. Một đoạn kể chuyện buồn vẫn là tự sự nếu mạch chính là chuỗi sự việc. Biểu cảm làm chính khi cảm xúc của người viết là thứ được đưa lên hàng đầu và chi phối cách tổ chức đoạn văn.

Nghĩ rằng có so sánh, nhân hoá là miêu tả. So sánh, nhân hoá là biện pháp tu từ, có mặt ở mọi phương thức. Một câu nghị luận cũng có thể dùng so sánh để lí lẽ dễ hiểu hơn.

Nhầm phương thức với phong cách ngôn ngữ hay thể loại. "Phong cách ngôn ngữ nghệ thuật", "thể thơ lục bát", "thao tác phân tích" là những câu trả lời cho những câu hỏi khác. Học sinh lớp trên hay viết lẫn vì cùng học nhiều khái niệm một lúc.

Trả lời trống không. Chỉ ghi "biểu cảm" mà không nêu căn cứ thì khó thuyết phục người chấm, nhất là khi đoạn văn có thể hiểu theo hai cách. Một câu căn cứ ngắn gọn giúp câu trả lời đứng vững.

Cách học khái niệm cho chắc, không học vẹt

Thuộc định nghĩa thì dễ, dùng được định nghĩa mới khó. Phụ huynh kèm con hoặc học sinh tự học có thể đi theo trình tự sau, mỗi bước chỉ mất vài phút.

  1. Thuộc sáu động từ gốc: kể, tả, bày tỏ, giới thiệu, bàn luận, đề nghị. Đọc to hai lần, nói lại không cần nhìn.
  2. Lấy một đề tài gần gũi (con mèo, cơn mưa, ngày khai giảng) và tự nói sáu câu ngắn theo sáu phương thức. Ví dụ với cơn mưa: "Chiều qua mưa đổ xuống đúng lúc tan trường" là kể; "Mưa trắng xoá, hạt to như hạt ngô" là tả; "Mình thương mấy cô bán rau ướt sũng ngoài chợ" là bày tỏ.
  3. Mở sách giáo khoa, chọn ba đoạn bất kỳ, hỏi: người viết đang làm gì với mình? Ghi câu trả lời bằng động từ trước, rồi mới đổi sang tên phương thức.
  4. Với mỗi đoạn, gạch chân hai dấu hiệu làm căn cứ: từ ngữ chỉ thời gian nối tiếp, từ chỉ cảm xúc, số liệu, câu khẳng định ý kiến…
  5. Thử đổi phương thức: viết lại một đoạn tả thành một đoạn giới thiệu. Thấy câu chữ phải thay đổi ra sao là hiểu bản chất khái niệm.

Cách học này không cần thuộc thêm tài liệu nào ngoài sách đang dùng. Điều quan trọng là luôn đi từ việc làm của người viết sang tên gọi, không đi ngược lại.

Từ khái niệm đến câu trả lời trong bài kiểm tra

Câu hỏi về phương thức biểu đạt thường có ba dạng: hỏi phương thức biểu đạt chính, hỏi các phương thức được sử dụng, và hỏi tác dụng của một phương thức trong đoạn. Dạng đầu cần đúng một tên; dạng thứ hai cần liệt kê đủ, phương thức chính nên ghi trước; dạng thứ ba cần nói phương thức ấy giúp gì cho nội dung, ví dụ yếu tố miêu tả làm cảnh hiện lên cụ thể để cảm xúc có chỗ dựa.

Mẫu trả lời gọn cho dạng đầu có thể như sau: "Phương thức biểu đạt chính: biểu cảm. Căn cứ: đoạn văn tập trung bày tỏ nỗi nhớ của người viết với quê ngoại, qua các từ ngữ trực tiếp chỉ cảm xúc như thương, nhớ, mong." Hai câu, đủ tên và đủ lý do. Nếu thầy cô yêu cầu chỉ ghi tên thì bỏ câu thứ hai, nhưng trong đầu vẫn nên có căn cứ để tự kiểm.

Một lưu ý về cách gọi: chương trình Ngữ văn hiện hành nói nhiều tới "kiểu văn bản" và "loại văn bản", trong khi đề đọc hiểu ở nhiều nơi vẫn hỏi "phương thức biểu đạt". Hai cách gọi có liên hệ chặt chẽ nhưng không hoàn toàn trùng nhau; khi đề dùng chữ nào, bạn trả lời theo đúng chữ ấy và theo cách giáo viên trên lớp đã hướng dẫn.

Câu hỏi thường gặp

Phương thức biểu đạt là gì nói ngắn gọn nhất?

Phương thức biểu đạt là cách người viết tổ chức lời văn để đạt mục đích giao tiếp: kể, tả, bày tỏ cảm xúc, giới thiệu tri thức, bàn luận thuyết phục hoặc giải quyết công việc theo khuôn mẫu hành chính. Muốn xác định, hãy hỏi người viết đang muốn làm gì với người đọc.

Có bao nhiêu phương thức biểu đạt trong môn Ngữ văn?

Trong cách dạy quen thuộc ở nhà trường có sáu phương thức: tự sự, miêu tả, biểu cảm, thuyết minh, nghị luận và hành chính – công vụ. Khi làm bài, bạn nên dùng đúng tên gọi theo sách giáo khoa và hướng dẫn của giáo viên đang dạy mình.

Học sinh lớp mấy bắt đầu học phương thức biểu đạt?

Khái niệm này thường được giới thiệu từ những năm đầu cấp trung học cơ sở rồi được dùng lại suốt các lớp trên, nhất là trong phần đọc hiểu. Tên bài học và thời điểm cụ thể tuỳ bộ sách, nên bạn đối chiếu với sách đang học.

Một đoạn văn có thể có mấy phương thức biểu đạt?

Một đoạn văn có thể dùng một hoặc nhiều phương thức cùng lúc, chẳng hạn kể chuyện có xen tả cảnh và bày tỏ cảm xúc. Tuy vậy thường có một phương thức giữ vai trò chính, quyết định mục đích của cả đoạn, các phương thức còn lại hỗ trợ.

Vì sao biết định nghĩa rồi mà vẫn xác định sai?

Lý do phổ biến là nhìn vào đề tài hoặc cảm xúc chung của đoạn thay vì nhìn vào việc người viết đang làm. Lý do khác là nhầm biện pháp tu từ, phong cách ngôn ngữ hay thể loại với phương thức. Tập hỏi "người viết đang kể, tả, bày tỏ hay bàn?" sẽ giảm hẳn lỗi này.

Trả lời câu hỏi phương thức biểu đạt có cần nêu lý do không?

Nếu đề chỉ hỏi tên thì ghi tên là đủ, nhưng thêm một câu căn cứ ngắn giúp câu trả lời chắc chắn hơn, nhất là với đoạn có thể hiểu theo hai hướng. Căn cứ nên chỉ ra dấu hiệu cụ thể trong đoạn như từ ngữ, sự việc hay mục đích.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138