Phương thức biểu đạt trả lời câu hỏi "người viết đang làm gì với lời văn" (kể, tả, bày tỏ, giới thiệu, bàn luận, đề nghị), còn phong cách ngôn ngữ trả lời câu hỏi "lời văn này thuộc lĩnh vực giao tiếp nào và mang đặc trưng ngôn ngữ gì" (sinh hoạt, nghệ thuật, báo chí, chính luận, khoa học, hành chính). Cùng một đoạn văn có thể có đáp án ở cả hai câu hỏi, và hai đáp án ấy thường khác nhau.
Học sinh lớp trên hay nhầm vì hai bộ khái niệm cùng có sáu thành viên, cùng được hỏi trong phần đọc hiểu, và có một chữ trùng nhau là "hành chính". Bài này đặt hai bộ cạnh nhau, chỉ ra các cặp dễ lẫn nhất, và đưa một quy trình ngắn để tách hai câu hỏi trong đầu.
Hai câu hỏi khác nhau về cùng một đoạn văn
Hãy hình dung một đoạn văn như một người đang nói chuyện. Phương thức biểu đạt cho biết người ấy đang làm gì: kể một câu chuyện, tả một nơi chốn, giãi bày tâm sự, giảng giải một hiểu biết, tranh luận về một ý kiến, hay trình bày một công việc theo thủ tục. Phong cách ngôn ngữ cho biết người ấy đang nói trong "môi trường" nào: trò chuyện thân mật ở nhà, viết văn chương, đưa tin trên báo, phát biểu về vấn đề chính trị xã hội, trình bày kết quả khoa học, hay làm giấy tờ với cơ quan.
Hai câu hỏi đứng ở hai tầng. Phương thức gắn với mục đích của từng đoạn, nên trong một văn bản có thể đổi từ đoạn này sang đoạn khác. Phong cách gắn với lĩnh vực sử dụng và đặc trưng chung của ngôn ngữ, nên thường ổn định trên cả văn bản. Một truyện ngắn có đoạn kể, đoạn tả, đoạn bày tỏ, nhưng toàn bộ vẫn mang phong cách ngôn ngữ nghệ thuật vì đó là sáng tác văn chương với tính hình tượng, tính cá thể hoá.
Nắm được hai tầng này, bạn sẽ thấy không có gì mâu thuẫn khi một đoạn văn vừa là tự sự (phương thức) vừa thuộc phong cách nghệ thuật (phong cách). Hai câu trả lời không thay thế nhau, và ghi câu này vào chỗ của câu kia là sai, dù cả hai đều đúng về đoạn văn.
Đặt hai bộ sáu cạnh nhau
Bảng dưới giúp nhìn thấy hai bộ khái niệm là hai trục khác nhau. Các phong cách ngôn ngữ được liệt kê theo cách quen dùng trong sách Ngữ văn lớp 10 đến 12 theo chương trình trước; khi làm bài, nên đối chiếu với sách và hướng dẫn của giáo viên.
| Phương thức biểu đạt | Câu hỏi gốc | Phong cách ngôn ngữ | Câu hỏi gốc |
|---|---|---|---|
| Tự sự | có chuỗi sự việc không? | Sinh hoạt | có phải lời trò chuyện, thư từ thân mật đời thường? |
| Miêu tả | có tái hiện hình ảnh không? | Nghệ thuật | có phải sáng tác văn chương, giàu hình tượng? |
| Biểu cảm | có bày tỏ cảm xúc của người viết? | Báo chí | có phải đưa tin, phản ánh thời sự trên báo? |
| Thuyết minh | có cung cấp tri thức khách quan? | Chính luận | có bày tỏ quan điểm về vấn đề chính trị, xã hội lớn? |
| Nghị luận | có luận điểm và lí lẽ thuyết phục? | Khoa học | có phải trình bày tri thức chuyên ngành, chính xác, hệ thống? |
| Hành chính – công vụ | có khuôn mẫu, giải quyết công việc? | Hành chính | có dùng trong giao tiếp giữa cơ quan, tổ chức, công dân? |
Đọc theo hàng ngang sẽ thấy hai cột không khớp nhau từng cặp. Một đoạn văn ở cột trái có thể đi với bất kỳ dòng nào ở cột phải; riêng dòng cuối là chỗ hai bộ gần nhau nhất, và cũng là chỗ dễ nhầm nhất.
Bốn cặp dễ lẫn nhất
Biểu cảm và phong cách nghệ thuật. Gặp một đoạn thơ, nhiều bạn trả lời "phong cách nghệ thuật" cho câu hỏi phương thức, hoặc "biểu cảm" cho câu hỏi phong cách. Nhớ rằng biểu cảm là việc người viết làm (bày tỏ cảm xúc), còn nghệ thuật là môi trường của lời văn (văn chương). Thơ thường biểu cảm, nhưng truyện cũng thuộc phong cách nghệ thuật mà lại tự sự làm chính.
Nghị luận và phong cách chính luận. Văn bản chính luận thường dùng phương thức nghị luận, nhưng không phải bài nghị luận nào cũng thuộc phong cách chính luận. Một bài bàn về thói quen đọc sách của học sinh là nghị luận xã hội, nhưng phong cách chính luận thường được hiểu là ngôn ngữ bàn về vấn đề chính trị, xã hội lớn như lời kêu gọi, bài xã luận.
Thuyết minh và phong cách khoa học. Văn bản khoa học thường thuyết minh, nhưng một đoạn giới thiệu đặc sản quê hương trên báo là thuyết minh mang phong cách báo chí hoặc thậm chí sinh hoạt, không phải khoa học. Phong cách khoa học đòi hỏi thuật ngữ chuyên ngành và tính hệ thống chặt chẽ.
Hành chính – công vụ và phong cách hành chính. Đây là cặp gần trùng nhất. Với văn bản đơn từ, thông báo, quyết định, đáp án thường giống nhau về chữ. Lỗi xảy ra khi học sinh trả lời "phong cách hành chính – công vụ" cho câu hỏi phương thức, hoặc ngược lại; hãy dùng đúng cách gọi mà đề và giáo viên dùng cho từng câu hỏi.
Một đoạn, hai đáp án: ví dụ tự viết
Ngữ liệu tự viết, giả định là một mẩu tin trên báo địa phương: "Sáng chủ nhật vừa qua, hơn hai trăm đoàn viên thanh niên của phường (ví dụ giả định) đã ra quân dọn rác dọc bờ kênh. Sau ba giờ làm việc, đoạn kênh dài gần một cây số đã sạch rác nổi. Nhiều hộ dân hai bên bờ mang nước uống ra tiếp sức."
Câu hỏi phương thức biểu đạt chính: tự sự, vì đoạn văn thuật lại diễn biến một sự việc có thời gian (sáng chủ nhật, sau ba giờ), có người tham gia, có kết quả. Có thể ghi kết hợp thuyết minh qua các con số. Câu hỏi phong cách ngôn ngữ: báo chí, vì đây là mẩu tin đưa thông tin thời sự, ngắn gọn, có thời gian, địa điểm, số liệu, hướng tới đông đảo người đọc.
Nếu một học sinh trả lời "phong cách tự sự" hoặc "phương thức báo chí", câu trả lời sai về khái niệm dù cảm nhận về đoạn văn không sai. Không tồn tại "phương thức báo chí" trong sáu phương thức, cũng như không có "phong cách tự sự" trong các phong cách ngôn ngữ. Chỉ cần nhớ hai danh sách tách rời, lỗi này biến mất.
Quy trình tách hai câu hỏi trong phòng thi
Khi đề có cả câu hỏi phương thức và câu hỏi phong cách (hoặc bạn không chắc đề đang hỏi cái nào), làm theo trình tự sau để không trả lời lẫn:
- Gạch chân chữ khoá trong câu hỏi: "phương thức biểu đạt" hay "phong cách ngôn ngữ". Đừng đọc lướt, hai cụm này dài gần bằng nhau và dễ trượt mắt.
- Với phong cách: hỏi văn bản này xuất hiện ở đâu ngoài đời — trong sách văn, trên báo, trong công văn, trong sách chuyên ngành, trong cuộc trò chuyện, trong lời kêu gọi?
- Với phương thức: hỏi người viết đoạn này đang làm gì — kể, tả, bày tỏ, giới thiệu, bàn, hay giải quyết công việc theo mẫu?
- Viết đáp án bằng đúng tên trong danh sách tương ứng, không ghép chữ của danh sách này với danh sách kia.
- Đọc lại hai đáp án cạnh nhau. Nếu chúng giống hệt nhau về chữ (ngoại trừ cặp hành chính), khả năng cao là đã nhầm một câu.
Năm bước nghe dài, nhưng sau vài lần luyện sẽ thành phản xạ trong vài giây. Quan trọng nhất là bước một: phần lớn lỗi bắt đầu từ việc đọc nhầm câu hỏi.
Vì sao hai khái niệm này hay bị trộn vào nhau
Lý do thứ nhất là hình thức học. Nhiều học sinh ôn bằng cách chép những danh sách dài vào sổ tay: sáu phương thức, sáu phong cách, sáu thao tác lập luận, hàng chục biện pháp tu từ. Danh sách nào cũng gồm những chữ trừu tượng, nhìn lâu thì nhoè vào nhau. Khi vào phòng thi, trí nhớ lôi ra chữ quen nhất chứ không phải chữ đúng nhất.
Lý do thứ hai là sự trùng lặp thật sự về nội dung. Văn bản chính luận thì gần như luôn nghị luận, văn bản khoa học thì thường thuyết minh, văn bản hành chính thì gần như luôn hành chính – công vụ. Sự gần gũi ấy khiến học sinh nghĩ hai khái niệm là một, chỉ khác tên. Thực ra chúng đo hai thứ khác nhau, chỉ là có những cặp hay đi cùng nhau.
Lý do thứ ba là học thuộc mà không luyện tách. Cách sửa hiệu quả nhất là luyện với cùng một đoạn văn và trả lời cả hai câu hỏi, lần nào cũng viết hai đáp án song song. Sau mười đoạn như vậy, bạn sẽ quen với chuyện một đoạn văn có hai "căn cước" khác nhau, và không còn muốn dùng chữ này thay chữ kia nữa.
Phong cách ngôn ngữ trong sách mới và trong đề hiện nay
Các phong cách ngôn ngữ chức năng được dạy thành bài riêng trong sách Ngữ văn trung học phổ thông theo chương trình trước. Ở chương trình 2018, cách tổ chức bài học thay đổi, trọng tâm đặt vào loại văn bản và kỹ năng đọc viết, nên học sinh học sách mới có thể ít gặp khái niệm phong cách ngôn ngữ dưới dạng một bài lý thuyết riêng; mức độ cụ thể tuỳ bộ sách.
Dù vậy, trong tài liệu ôn tập và một số đề luyện, câu hỏi về phong cách ngôn ngữ vẫn có thể xuất hiện. Học sinh nên hỏi giáo viên phạm vi kiến thức của kỳ kiểm tra mình sắp làm. Nếu phong cách ngôn ngữ nằm trong phạm vi ôn, bảng so sánh ở trên là đủ để không nhầm; nếu không nằm trong phạm vi, bạn vẫn nên biết để khi đọc tài liệu cũ không bị rối vì hai danh sách sáu thành viên.
Câu hỏi thường gặp
Phương thức biểu đạt và phong cách ngôn ngữ khác nhau ở điểm nào?
Phương thức biểu đạt cho biết người viết đang làm gì với lời văn như kể, tả, bày tỏ, giới thiệu, bàn luận hay giải quyết công việc. Phong cách ngôn ngữ cho biết lời văn thuộc lĩnh vực giao tiếp nào như sinh hoạt, nghệ thuật, báo chí, chính luận, khoa học, hành chính.
Một bài thơ có phong cách ngôn ngữ gì và phương thức biểu đạt gì?
Bài thơ thường thuộc phong cách ngôn ngữ nghệ thuật vì là sáng tác văn chương. Phương thức biểu đạt chính của phần lớn bài thơ trữ tình là biểu cảm, có thể kết hợp miêu tả, tự sự. Hai đáp án này trả lời cho hai câu hỏi khác nhau và không thay thế nhau.
Có "phương thức báo chí" hay "phong cách tự sự" không?
Không. Báo chí là một phong cách ngôn ngữ, còn tự sự là một phương thức biểu đạt. Ghép chữ của danh sách này vào danh sách kia là lỗi khái niệm phổ biến. Một bài báo có thể dùng phương thức tự sự hoặc thuyết minh, nhưng phong cách của nó là báo chí.
Văn bản đơn từ thì trả lời phương thức và phong cách thế nào?
Với đơn từ, thông báo, quyết định, phương thức biểu đạt thường là hành chính – công vụ và phong cách ngôn ngữ thường là hành chính. Hai đáp án gần trùng chữ, vì vậy cần dùng đúng cách gọi cho từng câu hỏi theo sách và hướng dẫn của giáo viên.
Học sinh học sách mới có cần học phong cách ngôn ngữ không?
Tuỳ phạm vi kiến thức của chương trình và bộ sách đang dùng. Cách chắc chắn nhất là hỏi giáo viên phạm vi ôn tập. Nếu phong cách ngôn ngữ có trong phạm vi, bạn nên nắm bảng phân biệt để không lẫn với phương thức biểu đạt.
Làm sao không nhầm hai câu hỏi trong lúc làm bài?
Gạch chân cụm từ khoá trong câu hỏi trước khi trả lời, rồi chọn đáp án từ đúng danh sách tương ứng. Sau khi viết xong, đọc lại hai đáp án cạnh nhau; nếu chúng trùng chữ ở những cặp không phải hành chính, nhiều khả năng đã nhầm một câu.