Thể loại văn học cho biết tác phẩm tồn tại dưới hình thức nào (thơ, truyện, kí, kịch, cùng các thể nhỏ hơn như lục bát, truyện ngắn, tuỳ bút, chèo), còn phương thức biểu đạt cho biết người viết tổ chức lời văn theo lối nào để đạt mục đích (kể, tả, bày tỏ, giới thiệu, bàn luận). Mỗi thể loại có phương thức thường gặp, nhưng không có quy tắc "thể loại nào thì phương thức ấy" áp được cho mọi đoạn trích.
Bài này đi qua bốn nhóm thể loại lớn, chỉ ra phương thức hay đi cùng mỗi nhóm, những trường hợp lệch khỏi xu hướng, và cách trả lời khi đề hỏi cả thể loại lẫn phương thức trong cùng một ngữ liệu.
Thể loại là cái vỏ, phương thức là cách đổ đầy
Thể loại được nhận ra chủ yếu nhờ hình thức: thơ có dòng, có nhịp, thường có vần; truyện có người kể và cốt truyện; kịch có lời thoại, chỉ dẫn sân khấu và được viết để diễn; kí ghi lại người thật, việc thật qua cái nhìn của người viết. Thể loại cũng có những thể nhỏ: lục bát, song thất lục bát, thơ tự do; truyện ngắn, tiểu thuyết, truyện cổ tích; tuỳ bút, bút kí, hồi kí, phóng sự.
Phương thức biểu đạt được nhận ra nhờ mục đích và cách tổ chức câu chữ bên trong cái vỏ ấy. Cùng một thể lục bát, ca dao có bài kể chuyện, có bài tả cảnh, có bài bày tỏ nỗi lòng. Cùng một thể kí, có đoạn chủ yếu ghi chép sự việc, có đoạn tràn ngập cảm xúc. Vì thế câu hỏi thể loại có đáp án ổn định cho cả tác phẩm, còn câu hỏi phương thức đôi khi có đáp án khác nhau tuỳ đoạn trích được chọn.
Nói cách khác, thể loại giống như chiếc bình, phương thức giống như thứ được rót vào. Chiếc bình gợi ý thứ gì hay được đựng bên trong, nhưng không bảo đảm. Người đọc kỹ luôn nhìn vào bên trong trước khi gọi tên.
Thơ: biểu cảm làm chính, nhưng đừng mặc định
Thơ trữ tình là nơi phương thức biểu cảm chiếm ưu thế rõ nhất, vì mục đích chính của bài thơ trữ tình là bộc lộ cảm xúc, suy tư của chủ thể trữ tình. Ngay cả những câu thơ tả cảnh, như một bức tranh mùa thu hay một làng quê, thường được chọn lọc để chở cảm xúc, theo lối "tả cảnh ngụ tình" quen thuộc của thơ ca. Kể cả khi bài thơ kể lại kỷ niệm, mạch kể thường phục vụ dòng cảm xúc.
Tuy vậy thơ không đồng nghĩa với biểu cảm. Có những bài thơ mạch kể chiếm ưu thế rõ rệt, như thơ kể chuyện hay truyện thơ dài, nơi nhân vật và diễn biến sự việc là trục. Có những bài thơ mang dáng dấp lập luận, nêu ý kiến rồi chứng minh. Ca dao cũng đa dạng: có bài hỏi đáp, có bài kể, có bài than thở. Với những trường hợp này, câu trả lời an toàn là nêu phương thức mình chọn kèm căn cứ, và nói rõ phương thức kết hợp.
Mẹo kiểm: tìm chủ thể trữ tình. Nếu có một "người nói" đang bộc lộ lòng mình qua đại từ như ta, mình, em, anh, và cảm xúc ấy là đích đến của đoạn thơ, biểu cảm làm chính. Nếu "người nói" chủ yếu thuật lại hành động của người khác theo trình tự thời gian, cần cân nhắc tự sự.
Truyện: tự sự là khung, miêu tả và biểu cảm là thịt
Truyện, từ truyện dân gian đến truyện ngắn hiện đại và tiểu thuyết, được xây quanh nhân vật và chuỗi sự việc, nên tự sự gần như luôn là phương thức chính của cả tác phẩm. Bên trong, người viết dùng miêu tả để dựng cảnh và khắc hoạ nhân vật, dùng biểu cảm qua lời người kể hoặc dòng suy nghĩ của nhân vật, thậm chí dùng nghị luận khi nhân vật tranh luận hay người kể bình luận về đời sống.
Vấn đề nảy sinh khi đề trích một đoạn ngắn. Một đoạn truyện có thể toàn là tả cảnh thiên nhiên trước khi nhân vật xuất hiện; một đoạn khác có thể là độc thoại nội tâm dài của nhân vật. Lúc này cần quyết định: đề hỏi phương thức của đoạn trích hay của tác phẩm? Nếu hỏi đoạn trích, hãy xác định theo chính đoạn ấy và nêu căn cứ; có thể thêm một câu nói rõ toàn tác phẩm vẫn là tự sự. Cách trình bày hai tầng như vậy cho thấy bạn hiểu cả hai.
Lưu ý miêu tả nội tâm nhân vật: những dòng như "lòng anh rộn lên một niềm vui khó tả" là người kể đang cho ta thấy trạng thái của nhân vật, vẫn thuộc mạch tự sự kết hợp miêu tả nội tâm, chứ không phải người viết đang bày tỏ cảm xúc của chính mình.
Kí: phương thức đổi theo từng thể nhỏ
Kí là nhóm thể loại đa dạng nhất về phương thức. Phóng sự và bút kí ghi chép sự việc, con người có thật, thường đậm tự sự và thuyết minh, kèm bình luận của người viết. Hồi kí kể lại quá khứ của chính người viết, tự sự làm khung nhưng biểu cảm rất dày. Tuỳ bút thì cảm xúc, suy tư của người viết dẫn dắt; sự việc và cảnh vật xuất hiện như những điểm tựa cho dòng cảm xúc tự do ấy, nên nhiều đoạn tuỳ bút được xác định là biểu cảm làm chính, kết hợp miêu tả và đôi khi cả thuyết minh khi người viết đưa kiến thức địa lý, lịch sử vào.
Vì kí phong phú như vậy, đây là nhóm dễ có hai cách hiểu nhất. Một đoạn tuỳ bút tả con sông kèm nhiều chi tiết địa lý có thể bị xem là miêu tả, thuyết minh hay biểu cảm tuỳ người đọc nhấn vào đâu. Khi gặp đoạn kí trong đề, hãy dựa vào mục đích nổi bật nhất của chính đoạn trích, ghi kèm phương thức kết hợp, và giải thích ngắn gọn. Một câu trả lời có căn cứ rõ ràng có giá trị hơn một chữ đoán theo thói quen.
Kịch: lời thoại là tự sự hay nghị luận
Kịch được viết để diễn, nội dung chủ yếu nằm trong lời thoại và hành động của nhân vật, kèm chỉ dẫn sân khấu. Câu chuyện của vở kịch vẫn tiến triển qua xung đột và sự việc, nên ở tầng tác phẩm, nhiều tài liệu xem tự sự là phương thức chủ yếu, dù không có người kể như trong truyện. Ở tầng đoạn trích, lời thoại có thể mang nhiều phương thức: nhân vật kể lại chuyện đã qua, bày tỏ nỗi lòng, hoặc tranh luận gay gắt với nhân vật khác.
Một đoạn đối thoại mà hai nhân vật lần lượt đưa lí lẽ để bác bỏ nhau mang dáng dấp nghị luận; một đoạn độc thoại than thở mang dáng dấp biểu cảm. Đây là những tình huống mà đáp án nên đi kèm căn cứ và cách hiểu rõ ràng. Kịch xuất hiện trong đề đọc hiểu ít hơn thơ và truyện, nhưng khi gặp thì thường là đoạn có xung đột rõ, nên hãy đọc kỹ ai nói, nói để làm gì.
Khi đề hỏi cả thể loại lẫn phương thức trong một ngữ liệu
Ngữ liệu tự viết theo thể lục bát: "Bà ra đồng lúc tinh sương / Gánh rơm qua mấy con mương sớm chiều / Lưng bà còng xuống bao nhiêu / Ngồi bên bếp lửa hắt hiu đợi chờ / Thương bà từ thuở ấu thơ / Cháu xa quê vẫn ngẩn ngơ nhớ hoài." Đề có ba câu hỏi: thể thơ, phương thức chính, các phương thức kết hợp.
Câu một hỏi thể loại ở tầng thể thơ: lục bát, căn cứ là các cặp câu sáu chữ, tám chữ nối vần. Câu hai hỏi phương thức chính: biểu cảm, vì cả đoạn hướng tới nỗi thương nhớ bà của người cháu, được nói thẳng ở hai câu cuối. Câu ba hỏi phương thức kết hợp: tự sự (bà ra đồng, gánh rơm qua mương, ngồi bên bếp đợi chờ) và miêu tả (lưng bà còng xuống, bếp lửa hắt hiu). Ba đáp án khác nhau về chữ, mỗi đáp án lấy từ đúng một danh sách.
Để ý rằng bốn câu đầu của đoạn chủ yếu là kể và tả. Nếu chỉ đếm câu, nhiều bạn sẽ chọn tự sự. Nhưng mục đích chung, lộ rõ ở hai câu cuối, là bày tỏ tình cảm. Những câu kể, tả ở trên được đưa vào để nỗi nhớ có hình ảnh cụ thể. Đây là kiểu ngữ liệu rất hay gặp và là bài tập tốt để luyện cả ba câu hỏi một lúc.
Bảng nhanh: thể loại và phương thức hay đi cùng
Bảng sau tổng hợp xu hướng, không phải quy tắc. Mỗi ô "thường gặp" vẫn cần kiểm lại bằng dấu hiệu trong đoạn trích cụ thể.
| Thể loại | Phương thức chính thường gặp | Trường hợp cần cân nhắc |
|---|---|---|
| Thơ trữ tình, ca dao bày tỏ | biểu cảm | thơ kể chuyện, truyện thơ, ca dao kể việc |
| Truyện (dân gian, ngắn, dài) | tự sự | đoạn trích toàn tả cảnh hoặc độc thoại nội tâm |
| Tuỳ bút, tản văn | biểu cảm | đoạn dày kiến thức có thể thiên về thuyết minh |
| Phóng sự, bút kí | tự sự | đoạn đưa số liệu, giới thiệu vùng đất thiên về thuyết minh |
| Hồi kí | tự sự | đoạn cảm xúc dày đặc có thể thiên về biểu cảm |
| Kịch | tự sự (tầng tác phẩm) | đoạn tranh luận, độc thoại theo mục đích lời thoại |
Khi đề hỏi thể loại, trả lời bằng tên thể loại; khi hỏi phương thức, trả lời bằng tên phương thức. Viết "thơ" cho câu hỏi phương thức hay "biểu cảm" cho câu hỏi thể loại đều là trả lời lạc câu hỏi.
Câu hỏi thường gặp
Thể loại văn học và phương thức biểu đạt khác nhau thế nào?
Thể loại là hình thức tồn tại của tác phẩm như thơ, truyện, kí, kịch và các thể nhỏ hơn. Phương thức biểu đạt là lối người viết tổ chức câu chữ để đạt mục đích như kể, tả, bày tỏ, giới thiệu, bàn luận. Một thể loại có thể chứa nhiều phương thức.
Bài thơ nào cũng có phương thức biểu đạt chính là biểu cảm phải không?
Phần lớn bài thơ trữ tình có biểu cảm làm chính, nhưng không phải mọi bài thơ. Thơ kể chuyện, truyện thơ hoặc một số bài ca dao có mạch kể chiếm ưu thế. Khi gặp đoạn thơ, nên kiểm chủ thể trữ tình và mục đích của đoạn rồi mới kết luận.
Tuỳ bút có phương thức biểu đạt chính là gì?
Tuỳ bút thường có biểu cảm làm chính vì cảm xúc, suy tư của người viết dẫn dắt mạch văn, kết hợp miêu tả, tự sự và đôi khi thuyết minh. Với đoạn trích cụ thể dày kiến thức hay dày cảnh vật, cần xét mục đích nổi bật của đoạn và ghi kèm căn cứ.
Đề hỏi phương thức của đoạn trích truyện chỉ toàn tả cảnh thì trả lời sao?
Nếu đề hỏi phương thức của đoạn trích, hãy xác định theo chính đoạn ấy, có thể là miêu tả, và nêu căn cứ. Có thể thêm một câu cho biết toàn tác phẩm vẫn lấy tự sự làm chính. Cách trình bày hai tầng này cho thấy bạn hiểu cả đoạn lẫn tác phẩm.
Kịch có phương thức biểu đạt gì?
Ở tầng tác phẩm, kịch thường được xem là kể câu chuyện qua xung đột và hành động nhân vật. Ở tầng đoạn trích, lời thoại có thể mang tính tự sự, biểu cảm hoặc nghị luận tuỳ mục đích lời nói của nhân vật, nên cần đọc kỹ ai nói và nói để làm gì.
Có nên đoán phương thức từ thể loại cho nhanh không?
Thể loại chỉ là gợi ý ban đầu, không thay được việc kiểm dấu hiệu. Đoán theo thể loại dễ sai với đoạn trích lệch xu hướng như đoạn truyện toàn tả cảnh hay đoạn kí dày số liệu. Hãy dùng thể loại để định hướng, rồi xác nhận bằng mục đích và câu chữ của đoạn.