Phương thức biểu đạt không chỉ nằm trong sách Ngữ văn: tin nhắn hỏi thăm bạn ốm là biểu cảm, mẩu tin trên báo về một vụ cháy là tự sự kết hợp thuyết minh, tờ hướng dẫn sử dụng nồi cơm là thuyết minh, bài bình luận trên báo là nghị luận, lá đơn xin nghỉ học là hành chính – công vụ. Mỗi ngày mọi người đọc và viết qua cả sáu phương thức mà ít khi gọi tên.
Bài này đi qua những văn bản đời thường hay gặp, chỉ ra phương thức của từng loại và vì sao, rồi bàn hai ích lợi thực tế: đọc tỉnh táo hơn trước thông tin hằng ngày, và viết đúng mục đích hơn khi cần gửi tin, viết đơn, viết bài đăng. Đây cũng là nguồn ngữ liệu luyện tập dồi dào cho học sinh, không cần tìm đâu xa.
Tin nhắn và lời nhắn: biểu cảm, tự sự và cả hành chính
Tin nhắn là văn bản ngắn nhất mà ai cũng viết mỗi ngày, và nó đổi phương thức theo việc cần làm. "Nghe tin cậu ốm, cả nhóm lo lắm, mau khoẻ để còn đi học nhé" là biểu cảm: mục đích là bày tỏ sự quan tâm. "Sáng nay xe hỏng giữa đường, phải dắt bộ gần cây số mới tới tiệm sửa, nên mình đến muộn" là tự sự: kể một chuỗi sự việc để giải thích. "Thứ bảy tuần này lớp họp lúc tám giờ tại phòng học số ba, các bạn mang theo sổ ghi chép" mang dáng thông báo, gần với lối hành chính dù viết thân mật.
Học sinh thường không nghĩ tin nhắn có phương thức, nhưng chính ở đây dễ thấy nhất việc chọn sai phương thức gây hiểu lầm. Một tin nhắn xin lỗi mà chỉ kể lể sự việc, không có lời bày tỏ, khiến người nhận thấy như đang nghe giải thích chứ chưa được xin lỗi. Một tin nhắn thông báo việc quan trọng mà viết đầy cảm xúc, thiếu thời gian địa điểm, khiến người nhận không biết phải làm gì. Nhận ra mục đích của mình trước khi gõ phím là ứng dụng thực tế đầu tiên của khái niệm phương thức biểu đạt.
Bài báo: đưa tin, giới thiệu và bình luận
Báo chí là kho ngữ liệu phong phú nhất cho việc luyện nhận diện. Một mẩu tin thuật lại sự việc vừa xảy ra (một vụ cháy, một trận lũ, một lễ hội) thường lấy tự sự làm khung, kết hợp thuyết minh qua số liệu, thời gian, địa điểm. Một bài giới thiệu về một món ăn, một làng nghề, một loài cây thường thuyết minh làm chính, xen miêu tả để người đọc hình dung. Một bài bình luận hay xã luận nêu ý kiến về một vấn đề và dùng lí lẽ để thuyết phục, nên nghị luận làm chính.
Còn những bài tản văn, tạp bút trên trang văn hoá, nơi người viết kể kỷ niệm và giãi bày cảm xúc về mùa thu, về phố cũ, thường mang biểu cảm làm chính. Như vậy cùng một tờ báo có thể chứa đủ năm phương thức, chỉ thiếu hành chính – công vụ, mà đôi khi cũng có khi báo đăng nguyên văn một thông báo của cơ quan.
Với học sinh, đọc báo theo cách này là một bài tập hai trong một: vừa có ngữ liệu mới mỗi ngày, vừa tập thói quen phân biệt tin, giới thiệu và ý kiến, điều rất cần trong thời đại thông tin nhiều như hiện nay.
Hướng dẫn sử dụng, nội quy, công thức nấu ăn: thuyết minh theo trình tự
Tờ hướng dẫn kèm theo nồi cơm điện, bảng nội quy thư viện, công thức nấu canh chua trong sổ tay của mẹ đều có chung một mục đích: giúp người đọc biết cách làm hoặc biết điều cần tuân thủ. Phương thức chính là thuyết minh, thường theo trình tự các bước hoặc liệt kê các mục. Dấu hiệu dễ thấy là câu ngắn, động từ mệnh lệnh nhẹ (cho gạo vào, đậy nắp, bấm nút), số thứ tự, giọng khách quan.
Chỗ dễ nhầm là trình tự "trước, sau" làm nhiều bạn nghĩ đến tự sự. Hãy nhớ: tự sự kể chuyện đã xảy ra với nhân vật cụ thể, còn hướng dẫn trình bày cách làm có thể lặp lại cho bất kỳ ai. "Hôm qua mẹ cho gạo vào nồi rồi quên bấm nút" là tự sự; "Cho gạo vào nồi, sau đó bấm nút nấu" là thuyết minh.
Nội quy có điểm đặc biệt: nó vừa cung cấp thông tin, vừa mang tính bắt buộc và thường do một tổ chức ban hành. Vì vậy tuỳ cách hiểu và cách dạy, có giáo viên xếp nội quy gần với văn bản hành chính. Khi gặp trong đề, nên nêu phương thức mình chọn kèm căn cứ.
Bài đăng mạng xã hội: nhiều cảm xúc, ít lí lẽ
Bài đăng trên mạng xã hội là loại văn bản học sinh đọc nhiều nhất ngoài giờ học. Phần lớn bài đăng cá nhân mang biểu cảm: khoe niềm vui, than một ngày mệt, nhớ một người. Nhiều bài kể lại một trải nghiệm, như một chuyến đi, một lần bị lừa mua hàng, nên tự sự làm khung. Có những bài mang dáng nghị luận, nêu ý kiến về một vấn đề xã hội đang được bàn tán.
Ở đây, khái niệm phương thức biểu đạt trở thành công cụ tự bảo vệ. Một bài đăng kêu gọi mọi người tin hoặc làm theo điều gì đó mà chỉ có cảm xúc, không có lí lẽ và bằng chứng, thực chất là biểu cảm đội lốt nghị luận. Một bài "chia sẻ kiến thức" mà giọng đầy cảm thán, không có nguồn, cũng chưa phải thuyết minh đáng tin. Nhận ra người viết đang bày tỏ cảm xúc hay đang đưa ra hiểu biết kiểm chứng được giúp người đọc, nhất là người trẻ, giữ được khoảng cách cần thiết trước khi tin và chia sẻ lại.
Lá đơn, biên bản, giấy mời: hành chính – công vụ gần hơn bạn nghĩ
Học sinh viết đơn xin nghỉ học, đơn xin miễn học thể dục vì lý do sức khoẻ, đơn xin vào đội văn nghệ của trường. Lớp trưởng ghi biên bản họp lớp. Nhà trường gửi giấy mời họp phụ huynh. Tất cả là văn bản hành chính – công vụ: có khuôn mẫu, có người gửi người nhận rõ ràng, ngôn ngữ chính xác, không bộc lộ cảm xúc, và nhằm giải quyết một việc cụ thể.
Lỗi hay gặp khi học sinh tự viết là đưa cảm xúc vào đơn ("em rất mong thầy cô thông cảm vì em buồn lắm") hoặc kể lể dài dòng. Hiểu rằng đơn là phương thức hành chính giúp viết đúng: nêu rõ ai, xin gì, vì lý do gì (ngắn gọn), cam kết gì, rồi ký tên. Cảm xúc, nếu cần, chỉ nên ở mức lời lẽ lễ phép.
Ngược lại, biết đặc điểm của văn bản hành chính giúp đọc giấy tờ trong đời sống chính xác hơn: tìm đúng chỗ ghi thời hạn, nơi nhận, việc cần làm, thay vì đọc lướt rồi bỏ sót. Đây là kỹ năng mà sau này đi làm ai cũng cần.
Bảng gom văn bản đời thường và phương thức hay gặp
Bảng dưới gom các văn bản nhắc tới ở trên. Đây là xu hướng thường gặp; một văn bản cụ thể vẫn có thể lệch khỏi xu hướng tuỳ mục đích người viết.
| Văn bản đời thường | Phương thức chính thường gặp | Kết hợp hay gặp |
|---|---|---|
| Tin nhắn hỏi thăm, chúc mừng | biểu cảm | tự sự |
| Tin nhắn giải thích việc đến muộn | tự sự | biểu cảm (lời xin lỗi) |
| Mẩu tin trên báo | tự sự | thuyết minh (số liệu, thời gian, địa điểm) |
| Bài giới thiệu món ăn, làng nghề | thuyết minh | miêu tả |
| Bài bình luận, xã luận | nghị luận | tự sự (dẫn chứng) |
| Hướng dẫn sử dụng, công thức nấu ăn | thuyết minh | ít kết hợp |
| Bài đăng cá nhân trên mạng | biểu cảm hoặc tự sự | miêu tả |
| Đơn, biên bản, giấy mời, thông báo | hành chính – công vụ | hầu như không |
Học sinh có thể tự làm thêm hàng cho bảng này mỗi tuần từ những văn bản mình gặp: tờ rơi, nhãn hướng dẫn trên hộp sữa (chỉ đọc phần chữ, không cần chép), lời phát biểu của thầy hiệu trưởng trong lễ chào cờ. Bảng càng dài, phản xạ nhận diện càng nhanh.
Một buổi chiều, sáu văn bản: luyện nhận diện ngay trong ngày
Thử nhìn lại một buổi chiều bình thường của một học sinh lớp 8. Tan học, bạn nhận tin nhắn của mẹ dặn ghé chợ mua rau: một lời nhắn công việc, gần với thuyết minh hoặc hành chính tuỳ cách viết. Trên đường về, bạn đọc tấm bảng thông báo của tổ dân phố về lịch phun thuốc muỗi: văn bản hành chính – công vụ, có người ban hành, có thời gian, có việc cần làm.
Về nhà, em gái nhờ đọc giúp truyện tranh: phần lời là tự sự, có khi xen câu tả cảnh. Tối, bạn mở một bài báo bàn về việc học sinh dùng điện thoại trong lớp: nghị luận, có ý kiến, có lí lẽ, có dẫn chứng. Trước khi ngủ, bạn lướt một bài đăng của người bạn thân kể chuyện chú chó nhà mình bị lạc rồi tìm lại được, kèm mấy câu mừng rỡ: tự sự làm khung, biểu cảm đi kèm. Cuối cùng, bạn đọc mặt sau hộp sữa để xem cách bảo quản: thuyết minh.
Chỉ một buổi chiều đã đủ sáu tình huống, trải gần hết các phương thức. Đây là cách luyện không tốn thêm thời gian: mỗi tối ghi vào sổ ba văn bản đã gặp trong ngày, mỗi văn bản một dòng gồm tên văn bản, phương thức chính và một căn cứ. Sau vài tuần, phản xạ nhận diện trở nên tự nhiên, và khi gặp ngữ liệu lạ trong đề kiểm tra, bạn không còn thấy bỡ ngỡ.
Phụ huynh kèm con cũng có thể biến việc này thành câu chuyện trong bữa cơm: hỏi con hôm nay đọc được văn bản nào, người viết nó muốn gì. Câu hỏi nhẹ nhàng ấy rèn đúng kỹ năng mà đề đọc hiểu đòi hỏi.
Câu hỏi thường gặp
Tin nhắn có phương thức biểu đạt không?
Có. Tin nhắn hỏi thăm hay chúc mừng thường là biểu cảm, tin nhắn kể lại sự việc để giải thích là tự sự, tin nhắn thông báo lịch họp mang dáng hành chính. Phương thức thay đổi theo mục đích của người gửi chứ không theo độ dài tin nhắn.
Bài báo đưa tin có phương thức biểu đạt chính là gì?
Mẩu tin thuật lại sự việc vừa xảy ra thường lấy tự sự làm khung, kết hợp thuyết minh qua số liệu, thời gian, địa điểm. Bài giới thiệu thiên về thuyết minh, còn bài bình luận, xã luận thiên về nghị luận. Cần đọc mục đích của từng bài để xác định.
Hướng dẫn sử dụng có phải là tự sự vì có trình tự các bước không?
Không. Hướng dẫn sử dụng là thuyết minh theo trình tự, vì nó trình bày cách làm có thể lặp lại cho bất kỳ ai. Tự sự kể lại chuyện đã xảy ra với một nhân vật cụ thể trong thời gian cụ thể. Trình tự các bước chỉ là cách sắp xếp, không quyết định phương thức.
Đơn xin nghỉ học có nên viết nhiều cảm xúc không?
Không nên. Đơn là văn bản hành chính – công vụ, cần ngắn gọn, đúng mẫu, nêu rõ người viết, nội dung xin, lý do, cam kết và chữ ký. Cảm xúc chỉ nên thể hiện qua lời lẽ lễ phép, tránh kể lể dài dòng làm người đọc khó nắm việc cần giải quyết.
Đọc bài đăng mạng xã hội theo phương thức biểu đạt có ích gì?
Nhận ra bài đăng đang bày tỏ cảm xúc hay đang đưa ra hiểu biết có kiểm chứng giúp người đọc thận trọng hơn trước khi tin và chia sẻ. Một bài kêu gọi chỉ có cảm xúc mà không có lí lẽ, bằng chứng thì chưa đủ để thuyết phục.
Có thể dùng văn bản đời thường để luyện đọc hiểu không?
Rất nên. Tin nhắn, bài báo, hướng dẫn, đơn từ là ngữ liệu gần gũi, có sẵn mỗi ngày. Học sinh có thể tự xác định phương thức chính, phương thức kết hợp và căn cứ cho từng văn bản, giúp phản xạ nhận diện nhanh hơn khi gặp ngữ liệu lạ trong đề.