Nghị luận xã hội và nghị luận văn học đều có phương thức biểu đạt chính là nghị luận; chúng chỉ khác nhau ở đối tượng được bàn. Nghị luận xã hội bàn về một tư tưởng, đạo lí hoặc một hiện tượng trong đời sống. Nghị luận văn học bàn về tác phẩm, nhân vật, chi tiết, tác giả hoặc một ý kiến về văn chương. Khi đề hỏi phương thức, bạn chỉ cần ghi "nghị luận"; khi đề hỏi vấn đề được bàn hay kiểu văn bản, sự phân biệt này mới cần đến.
Bài này giúp bạn nhận ra loại nghị luận chỉ qua một đoạn trích ngắn, xử lí những đoạn "lai" vừa bàn tác phẩm vừa bàn đời sống, và tránh nhầm giữa nghị luận văn học với việc đọc một đoạn thơ, đoạn truyện.
Hai loại nghị luận đặt cạnh nhau
Cách nhanh nhất là nhìn đối tượng bàn luận và loại dẫn chứng. Bảng dưới tóm tắt những điểm khác nhau hay gặp trong ngữ liệu đọc hiểu.
| Tiêu chí | Nghị luận xã hội | Nghị luận văn học |
|---|---|---|
| Đối tượng bàn | Tư tưởng, đạo lí (lòng biết ơn, sự trung thực); hiện tượng đời sống (nghiện mạng xã hội, sống ảo, tinh thần tình nguyện) | Một tác phẩm, đoạn thơ, nhân vật, chi tiết, phong cách tác giả, một nhận định về văn chương |
| Dẫn chứng chính | Sự việc ngoài đời, tấm gương, số liệu, câu nói của người nổi tiếng | Câu thơ, câu văn, chi tiết trong tác phẩm, ý kiến của nhà nghiên cứu, nhà văn |
| Từ ngữ đặc trưng | cộng đồng, người trẻ, lối sống, trách nhiệm, xã hội | hình tượng, nhân vật, câu thơ, ngòi bút, giọng điệu, bút pháp, tác giả |
| Câu hỏi đề hay đi kèm | Vấn đề được bàn là gì? Em có đồng tình không? | Đoạn văn bàn về tác phẩm nào? Người viết đánh giá gì về nhân vật? |
| Phương thức biểu đạt chính | Nghị luận | Nghị luận |
Dòng cuối của bảng là điều quan trọng nhất: đừng ghi "phương thức nghị luận xã hội" khi đề chỉ hỏi phương thức. Cách ghi đó không sai về nội dung nhưng thừa, và đôi khi làm người chấm nghĩ bạn đang nhầm giữa phương thức với kiểu bài.
Nghị luận xã hội: tư tưởng đạo lí và hiện tượng đời sống
Nghị luận xã hội thường chia làm hai dạng. Dạng thứ nhất bàn về một tư tưởng, đạo lí: một phẩm chất, một quan niệm sống, hay một câu nói cần giải thích. Đoạn văn kiểu này hay mở bằng việc giải thích khái niệm ("Tự trọng là biết coi trọng phẩm giá của mình"), rồi chỉ ra biểu hiện, ý nghĩa, mặt trái, và cuối cùng là bài học. Dẫn chứng thường là tấm gương hoặc tình huống đời thường.
Dạng thứ hai bàn về một hiện tượng đời sống: điều đang xảy ra trong xã hội và có thể quan sát được. Đoạn văn kiểu này hay nêu thực trạng, nguyên nhân, hậu quả và giải pháp. Ví dụ tự soạn: "Không ít bạn trẻ dành nhiều giờ mỗi ngày để lướt những đoạn video ngắn. Thói quen ấy khiến khả năng tập trung giảm dần, vì não quen với việc được kích thích liên tục. Muốn lấy lại sự tập trung, mỗi người có thể bắt đầu từ việc đặt giới hạn thời gian cho mình." Có thực trạng, có lí giải, có đề xuất: đó là nghị luận về một hiện tượng.
Trong đề đọc hiểu, ngữ liệu nghị luận xã hội rất phổ biến vì nó gần với học sinh, dễ đặt câu hỏi liên hệ. Các nguồn hay được trích gồm sách kĩ năng, bài báo, bài phát biểu, thư ngỏ. Dù nguồn khác nhau, cách nhận diện vẫn như nhau: có vấn đề, có chủ kiến, có lập luận.
Một lưu ý về số liệu: ngữ liệu nghị luận xã hội trên báo hay dẫn số liệu khảo sát. Khi tự viết đoạn luyện tập, bạn nên ghi rõ đó là ví dụ giả định thay vì bịa một con số trông như thật. Khi đọc ngữ liệu có số liệu, bạn nhớ rằng số liệu ở đây là dẫn chứng, không làm đoạn văn chuyển thành thuyết minh.
Nghị luận văn học: bàn về tác phẩm, không phải kể lại tác phẩm
Nghị luận văn học là văn bản bàn về văn chương: phân tích một đoạn thơ, đánh giá một nhân vật, bình một chi tiết, so sánh hai tác phẩm, hoặc bàn một ý kiến lí luận như "văn học là nhân học". Điều cần nhớ là người viết nghị luận văn học không kể lại tác phẩm, cũng không bộc lộ cảm xúc như nhà thơ, mà nêu nhận xét và chứng minh bằng chính câu chữ của tác phẩm.
Ví dụ tự soạn: "Ở bài thơ ấy, hình ảnh ngọn lửa không chỉ là ngọn lửa trong bếp. Câu thơ nhắc tới ngọn lửa nhiều lần, mỗi lần lại mang thêm một tầng nghĩa: hơi ấm, sự chăm chút, rồi niềm tin. Nhờ đó, một hình ảnh quen thuộc trở thành biểu tượng cho tình bà cháu." Đoạn văn không kể chuyện bà cháu, không bày tỏ nỗi nhớ của ai; nó nêu nhận định về hình ảnh ngọn lửa và lấy sự lặp lại trong bài thơ làm bằng chứng. Đó là nghị luận văn học.
Nhầm lẫn hay gặp nhất: đề trích một đoạn thơ rồi hỏi phương thức, học sinh lại trả lời "nghị luận văn học" vì nghĩ tới bài văn mình sắp phải viết. Đoạn thơ được trích có phương thức của chính nó, thường là biểu cảm. Nghị luận văn học chỉ là phương thức của đoạn văn bàn về đoạn thơ ấy, nếu có.
Nhầm lẫn thứ hai: đoạn văn của nhà văn kể lại kỉ niệm sáng tác. Ví dụ một tác giả viết về hoàn cảnh ra đời của một truyện ngắn, kể mình đã gặp nhân vật ngoài đời ra sao. Đoạn đó chủ yếu là tự sự, có thể kết hợp biểu cảm, trừ khi tác giả dùng câu chuyện để bàn một quan niệm sáng tác.
Những đoạn trích "lai" và cách xử lí
Đoạn bàn về việc đọc sách, đọc văn. Đối tượng là thói quen đọc của con người, nên phần lớn được xếp vào nghị luận xã hội, dù dẫn chứng có thể là tên các tác phẩm. Nếu đoạn văn đi sâu vào giá trị của một cuốn sách cụ thể, nó nghiêng sang nghị luận văn học.
Đoạn lấy nhân vật văn học làm dẫn chứng cho một bài học sống. Ví dụ bàn về lòng tự trọng rồi nhắc tới một nhân vật trong truyện ngắn quen thuộc. Vấn đề được bàn là lòng tự trọng, nên đây là nghị luận xã hội; nhân vật chỉ là dẫn chứng.
Đoạn bình một câu thơ rồi mở rộng ra đời sống. Đây là cách viết rất hay gặp ở phần kết bài nghị luận văn học. Đối tượng chính vẫn là câu thơ; phần liên hệ đời sống là mở rộng. Xác định theo phần chiếm phần lớn đoạn.
Bài phát biểu nhận giải của nhà văn. Thường bàn về nghề viết, về vai trò của văn chương với con người. Đối tượng là văn chương nên nghiêng về nghị luận văn học theo nghĩa rộng, nhưng có khi bàn về trách nhiệm xã hội. Nếu đề hỏi, nêu vấn đề được bàn cụ thể thay vì cố gắn nhãn.
Đoạn văn bản thông tin về một tác giả. Trình bày năm sinh, quê quán, tác phẩm chính một cách khách quan thì đó là thuyết minh, không phải nghị luận văn học, dù đối tượng là nhà văn.
Cách trả lời khi đề hỏi về vấn đề được bàn
Đề đọc hiểu thường không hỏi thẳng "nghị luận xã hội hay văn học", mà hỏi "đoạn trích bàn về vấn đề gì", "người viết đánh giá thế nào về nhân vật". Bạn có thể dùng trình tự sau.
- Xác định phương thức chính là nghị luận bằng các dấu hiệu chủ kiến, lí lẽ, dẫn chứng.
- Tìm danh từ trung tâm của luận điểm: đó là một phẩm chất, một hiện tượng, hay một tác phẩm, nhân vật.
- Gọi tên vấn đề bằng một cụm ngắn, đủ cả phạm vi và thái độ: "ý nghĩa của lời xin lỗi trong các mối quan hệ", "vẻ đẹp của hình ảnh ngọn lửa trong bài thơ".
- Nếu đề hỏi kiểu văn bản, ghi "văn bản nghị luận (nghị luận xã hội)" hoặc "(nghị luận văn học)" theo cách gọi của sách đang học.
- Không chép nguyên câu luận điểm làm câu trả lời; diễn đạt lại ngắn gọn để người chấm thấy bạn đã hiểu.
Cách gọi tên vấn đề sát và gọn là kĩ năng dùng được cho cả phần viết. Khi đã quen tìm vấn đề trong đoạn của người khác, bạn cũng sẽ tự đặt luận điểm rõ ràng hơn cho đoạn của mình.
Luyện tập: ba đoạn ngắn, gọi tên vấn đề và loại nghị luận
Ba đoạn dưới đây đều tự soạn để luyện. Bạn đọc, tự trả lời hai câu: vấn đề được bàn là gì, và đoạn thuộc nghị luận xã hội hay văn học. Sau đó mới đọc lời giải ngay bên dưới.
Đoạn một: "Lòng kiên nhẫn không phải là ngồi yên chờ đợi, mà là tiếp tục làm việc khi kết quả chưa đến. Người trồng cây không thể kéo cho cây cao lên; họ chỉ có thể tưới nước mỗi ngày. Học tập cũng vậy, mỗi trang sách hôm nay là một gáo nước cho ngày mai." Lời giải: vấn đề là ý nghĩa đúng của lòng kiên nhẫn; đây là nghị luận xã hội dạng tư tưởng, đạo lí. Hình ảnh người trồng cây là phép so sánh làm rõ lí lẽ, không biến đoạn văn thành miêu tả.
Đoạn hai: "Nhân vật người cha trong truyện không nói lời yêu thương nào, nhưng mọi việc ông làm đều hướng về đứa con. Nhà văn để hành động thay cho lời nói, nhờ thế tình cha con hiện lên lặng lẽ mà sâu sắc." Lời giải: vấn đề là cách nhà văn thể hiện tình cha con qua hành động của nhân vật; đây là nghị luận văn học. Đoạn văn không kể lại cốt truyện mà nhận xét về bút pháp.
Đoạn ba: "Mỗi mùa thi, mạng xã hội lại lan truyền những đề thi được gọi là đề đoán trúng. Việc tin vào những lời đồn ấy khiến nhiều bạn học lệch, bỏ qua phần kiến thức nền. Cách an toàn nhất vẫn là ôn đều theo nội dung chương trình." Lời giải: vấn đề là hiện tượng tin vào đề đoán trúng mùa thi; đây là nghị luận xã hội dạng hiện tượng đời sống, có thực trạng, hậu quả và đề xuất.
Nếu bạn gọi tên vấn đề quá rộng, chẳng hạn ghi "đoạn một bàn về học tập", hãy tự hỏi lại: người viết đang khẳng định điều gì về học tập? Câu trả lời cho câu hỏi đó mới là vấn đề thật của đoạn văn. Luyện như vậy vài lần, bạn sẽ quen gọi tên vấn đề bằng một cụm vừa đủ, không thừa, không thiếu.
Câu hỏi thường gặp
Đề hỏi phương thức biểu đạt chính, có nên ghi là nghị luận xã hội không?
Chỉ cần ghi nghị luận. Nghị luận xã hội và nghị luận văn học là cách chia theo đối tượng bàn luận, không phải hai phương thức khác nhau. Ghi thêm chữ xã hội không làm câu trả lời sai về nội dung, nhưng phần căn cứ phía sau mới là chỗ quan trọng để người chấm đánh giá.
Đoạn trích phân tích một bài thơ thì phương thức là biểu cảm hay nghị luận?
Là nghị luận, vì người viết nêu nhận định về bài thơ và lấy câu chữ trong bài làm dẫn chứng. Bài thơ được nhắc tới có thể mang phương thức biểu cảm, nhưng đoạn văn bàn về nó là nghị luận văn học. Đừng nhầm phương thức của đối tượng với phương thức của đoạn văn.
Nghị luận về một câu tục ngữ thuộc loại nào?
Thường là nghị luận xã hội dạng tư tưởng, đạo lí, vì câu tục ngữ được bàn như một bài học sống, ví dụ uống nước nhớ nguồn. Nếu đoạn văn phân tích nghệ thuật của câu tục ngữ như vần, nhịp, hình ảnh thì nó nghiêng về nghị luận văn học. Hãy xem người viết đang quan tâm tới nội dung đạo lí hay cách nói.
Học sinh lớp mấy bắt đầu phân biệt hai loại nghị luận này?
Học sinh trung học cơ sở đã tiếp xúc với cả văn bản nghị luận xã hội lẫn văn học, nhưng việc gọi tên và phân biệt rõ thường được chú trọng hơn ở các lớp cuối cấp và trung học phổ thông. Thứ tự cụ thể tuỳ bộ sách đang dùng, nên phụ huynh bám theo bài học của con.
Đoạn văn bàn về một bộ phim thì xếp vào loại nào?
Không thuộc nghị luận văn học theo nghĩa hẹp, vì phim là tác phẩm điện ảnh. Có thể gọi là nghị luận về một tác phẩm nghệ thuật, hoặc xếp vào nghị luận xã hội nếu đoạn văn chủ yếu bàn thông điệp sống của bộ phim. Phương thức chính vẫn là nghị luận, đó là điều đề thường hỏi.
Có đoạn văn nào vừa là nghị luận xã hội vừa là nghị luận văn học không?
Có những đoạn kết hợp, ví dụ bình một nhân vật rồi rút ra bài học cho người trẻ hôm nay. Khi đó xác định theo vấn đề chính chiếm phần lớn đoạn văn. Nếu đề không hỏi loại nghị luận, bạn không cần phân định, chỉ cần nêu đúng vấn đề được bàn.