PhuongThuc.comPhương Thức
Nghị luận và hành chính – công vụ

Ngôn ngữ hành chính: khuôn mẫu, chính xác, không biểu cảm và cách nhận ra

Ngôn ngữ hành chính có ba đặc trưng: khuôn mẫu, minh xác, công vụ. Từ ngữ, kiểu câu hay gặp, chỗ khác phong cách ngôn ngữ, và lỗi học sinh hay mắc khi viết đơn.

Overhead view of a tidy wooden desk with two identical plain envelopes, a ruler aligned straight, a sharpened pencil and a closed laptop, cool morning light, orderly minimal mood

Ngôn ngữ hành chính là kiểu ngôn ngữ dùng trong văn bản giải quyết công việc giữa cơ quan, tổ chức và cá nhân; nó có ba đặc trưng là tính khuôn mẫu, tính minh xác và tính công vụ. Khuôn mẫu nghĩa là theo mẫu cố định; minh xác là rõ ràng, chính xác, chỉ hiểu được một nghĩa; công vụ là trang trọng, khách quan, không bộc lộ cảm xúc riêng. Ba đặc trưng này lộ ra ngay trên câu chữ, nên chỉ đọc vài dòng bạn đã nhận ra.

Bài này giải thích từng đặc trưng bằng từ ngữ và kiểu câu cụ thể, phân biệt "phong cách ngôn ngữ hành chính" với "phương thức hành chính – công vụ" (hai khái niệm hay bị trộn), và chỉ ra những lỗi học sinh thường mắc khi tự viết đơn, biên bản.

Phong cách ngôn ngữ và phương thức biểu đạt: hai câu hỏi khác nhau

Trong sách Ngữ văn theo chương trình cũ, học sinh trung học phổ thông học sáu phong cách ngôn ngữ: sinh hoạt, nghệ thuật, báo chí, chính luận, khoa học và hành chính. Song song, ở bậc trung học cơ sở, học sinh học sáu phương thức biểu đạt. Hai hệ thống có tên gần nhau, nhất là cặp "hành chính", nên rất dễ lẫn.

Phương thức biểu đạt trả lời câu hỏi: văn bản nhằm mục đích gì — kể, tả, bày tỏ, giới thiệu, bàn luận hay giải quyết công việc. Phong cách ngôn ngữ trả lời câu hỏi: ngôn ngữ của văn bản mang đặc điểm của lĩnh vực giao tiếp nào. Một lá đơn có phương thức hành chính – công vụ và phong cách ngôn ngữ hành chính; ở trường hợp này hai câu trả lời trùng tên. Nhưng một bài xã luận có phương thức nghị luận và phong cách ngôn ngữ chính luận hoặc báo chí — tên khác nhau.

Vì vậy, khi đề hỏi "phong cách ngôn ngữ", bạn đừng trả lời "hành chính – công vụ"; khi đề hỏi "phương thức biểu đạt", đừng trả lời "phong cách hành chính". Cách gọi chính xác cho thấy bạn hiểu mình đang được hỏi gì.

Chương trình 2018 không còn dạy riêng một bài về sáu phong cách ngôn ngữ như trước; kiến thức về đặc điểm ngôn ngữ được lồng vào bài học theo kiểu văn bản. Tuy vậy, ba đặc trưng của ngôn ngữ hành chính vẫn là công cụ tốt để nhận diện văn bản, dù đề có dùng thuật ngữ nào.

Tính khuôn mẫu: viết theo mẫu, không sáng tạo hình thức

Bố cục cố định. Mỗi loại văn bản có trật tự phần đầu, phần nội dung, phần cuối; người viết điền thông tin vào khung có sẵn. Đây là lí do nhiều cơ quan phát sẵn mẫu đơn, mẫu tờ khai để người dân chỉ việc điền.

Công thức mở đầu và kết thúc. Văn bản hành chính dùng những cụm cố định như "Kính gửi", "Căn cứ", "Xét đề nghị của", "Nay", "Trân trọng", "Nơi nhận". Các cụm này không mang thông tin mới, nhưng đánh dấu loại văn bản và vị trí từng phần.

Lặp lại có chủ đích. Trong văn chương, lặp từ là lỗi trừ khi có dụng ý nghệ thuật. Trong văn bản hành chính, tên người, tên đơn vị, tên văn bản thường được nhắc đầy đủ mỗi lần, không thay bằng đại từ, để tránh hiểu nhầm. Đây là chỗ nhiều học sinh "sửa" sai khi muốn câu văn mượt hơn.

Kí hiệu, số thứ tự, điều khoản. Nội dung hay được đánh số theo mục, theo điều. Điều này giúp dẫn chiếu chính xác: người đọc chỉ cần dẫn "theo Điều 2 của quy định" mà không cần chép lại.

Tính minh xác: chỉ hiểu được một nghĩa

Thông tin định lượng rõ ràng. Ngày tháng ghi đủ, thời hạn ghi "từ ngày… đến hết ngày…", số lượng ghi bằng số, khi cần ghi cả bằng chữ. Những cách nói như "dạo này", "khoảng mấy hôm", "một ít" không được dùng.

Từ ngữ đơn nghĩa. Văn bản tránh từ đa nghĩa, từ địa phương, tiếng lóng, từ viết tắt chưa được giải thích. Một chữ hiểu hai cách có thể dẫn tới tranh chấp, đặc biệt trong hợp đồng.

Câu đầy đủ thành phần. Câu thường dài, có đủ chủ ngữ, vị ngữ, thành phần chỉ thời gian, nơi chốn, mục đích. Câu tỉnh lược chủ ngữ như trong văn nói ít khi xuất hiện, trừ những công thức đã quen.

Không biện pháp tu từ. So sánh, ẩn dụ, nhân hoá, nói quá đều không có chỗ, vì chúng mở ra nhiều cách hiểu. Một lá đơn viết "em đau như ai cắt ruột" là một lá đơn chưa đạt về ngôn ngữ, dù câu ấy rất giàu cảm xúc.

Dấu câu chuẩn mực. Dấu chấm than, dấu chấm lửng gần như vắng mặt. Dấu hai chấm và gạch đầu dòng được dùng nhiều để liệt kê thông tin.

Tính công vụ: trang trọng, khách quan, có trách nhiệm

Tính công vụ thể hiện ở giọng điệu. Người viết văn bản hành chính nói với tư cách một vai trong công việc: người đề nghị, người chủ trì, người có thẩm quyền. Cảm xúc riêng như buồn, vui, giận, thương được gác lại. Ngay cả lời cảm ơn, lời chúc trong văn bản cũng mang tính nghi thức, theo công thức.

Cách xưng hô cũng phản ánh tính công vụ. Văn bản dùng chức danh, tên đơn vị, "ông/bà", "bên A, bên B", "học sinh", "phụ huynh" thay cho những cách gọi thân mật. Một tờ thông báo của trường viết "các em thân yêu" đã lệch khỏi giọng công vụ, dù ý tốt.

Tính công vụ còn gắn với trách nhiệm: người kí văn bản chịu trách nhiệm về nội dung. Vì vậy câu văn thường ở dạng khẳng định rõ ràng, tránh những từ phỏng đoán như "có lẽ", "hình như". Một biên bản ghi "hình như có ba người vắng" là biên bản không dùng được.

Khi đọc ngữ liệu, nếu bạn thấy một đoạn văn giữ giọng trung tính tuyệt đối, xưng hô theo vai, không một từ đánh giá cảm tính, kèm theo các công thức như "kính gửi", "đề nghị", "chịu trách nhiệm thi hành", đó gần như chắc chắn là ngôn ngữ hành chính.

Ngôn ngữ hành chính quanh ta: những chỗ học sinh gặp hằng ngày

Không cần tới cơ quan nhà nước mới gặp ngôn ngữ hành chính. Nội quy lớp học dán ở cuối phòng, thông báo lịch thi trên bảng tin, giấy mời họp phụ huynh, phiếu đăng kí tham gia câu lạc bộ, thẻ thư viện ghi quy định mượn sách đều mang dấu vết của kiểu ngôn ngữ này. Đọc kĩ một tờ giấy mời họp phụ huynh, bạn sẽ thấy đủ ba đặc trưng: bố cục theo mẫu, thời gian và địa điểm ghi chính xác, giọng trang trọng không xen cảm xúc riêng.

Việc quan sát những văn bản quen thuộc này giúp ích cho bài đọc hiểu theo hai cách. Thứ nhất, bạn có sẵn trong đầu nhiều "mẫu" để đối chiếu khi gặp ngữ liệu lạ. Thứ hai, bạn quen với những công thức như "đề nghị", "yêu cầu", "có trách nhiệm", nên nhìn thấy là nhận ra ngay, không phải dừng lại phân vân giữa hành chính và thuyết minh.

Một gợi ý luyện tập nhẹ nhàng: mỗi tuần chọn một tờ thông báo hoặc nội quy bạn gặp ở trường, chép lại phần mở đầu và phần kết thúc, gạch chân các công thức. Sau vài tuần, bạn sẽ có một sổ tay nhỏ các cụm từ hành chính, dùng được cả khi đọc hiểu lẫn khi tự viết đơn.

Sửa câu sai giọng trong đơn của học sinh

Khi học sinh tự viết đơn, lỗi phổ biến nhất là mang giọng văn biểu cảm hoặc văn nói vào. Bảng dưới đặt câu chưa đạt cạnh câu đã sửa, đều là ví dụ tự soạn.

Câu chưa đạtVấn đềCâu đã sửa
"Em kính mong cô thương tình cho em nghỉ mấy bữa."Cảm xúc, văn nói, thời gian không rõ"Em kính đề nghị cô cho em nghỉ học từ ngày… đến hết ngày…"
"Vì em bị ốm rất rất nặng, đau khủng khiếp."Nói quá, lặp từ cảm xúc"Lí do: em bị sốt, gia đình đưa đi khám."
"Em hứa sẽ cố gắng hết mình, mãi mãi không phụ lòng cô!"Cảm thán, lời hứa chung chung"Em xin cam kết chép đầy đủ bài và hoàn thành bài tập trong thời gian nghỉ."
"Hôm trước lớp mình có họp, mọi người nói nhiều lắm."Văn nói, thiếu thời gian, thành phần, nội dung"Vào lúc 15 giờ 30 ngày…, lớp 9B họp với sự có mặt của… Nội dung: …"
"Bạn ấy (tức là bạn Nam) đã làm vỡ cửa kính."Đại từ thay tên, chú thích trong ngoặc"Học sinh Nguyễn Văn Nam, lớp 9B, đã làm vỡ một tấm kính cửa sổ phòng học."

Điểm chung của các câu đã sửa: bỏ cảm xúc, thêm thông tin cụ thể, dùng công thức của văn bản. Bạn có thể tự luyện bằng cách lấy một lá đơn mình từng viết, gạch chân mọi chữ mang cảm xúc hoặc mơ hồ, rồi thay bằng thông tin chính xác.

Lưu ý tên người trong bảng là tên giả định để minh hoạ. Khi luyện viết, bạn cũng nên dùng tên giả thay cho tên bạn bè thật.

Nhận ra ngôn ngữ hành chính trong ngữ liệu chỉ có vài câu

Đề trắc nghiệm hay đưa bốn đoạn ngắn và hỏi đoạn nào mang phong cách hoặc phương thức hành chính. Bạn rà theo thứ tự sau.

  1. Tìm công thức: kính gửi, căn cứ, xét đề nghị, đề nghị, chịu trách nhiệm thi hành, có hiệu lực kể từ.
  2. Tìm thông tin định lượng chính xác: ngày giờ, số lượng, thời hạn ghi đủ.
  3. Kiểm sự vắng mặt của cảm xúc và biện pháp tu từ: không câu cảm thán, không so sánh, không từ tượng hình.
  4. Kiểm cách xưng hô: theo vai, theo chức danh, không thân mật.
  5. Nếu ba trong bốn dấu hiệu trên có mặt, chọn đoạn đó.

Đoạn nhiễu thường là đoạn khoa học (cũng chính xác, không cảm xúc nhưng không có công thức và quan hệ trách nhiệm) hoặc đoạn báo chí (có thông tin thời gian, địa điểm nhưng có tít, có giọng kể). Dấu hiệu công thức và cách xưng hô theo vai là thứ giúp bạn tách đoạn hành chính khỏi hai loại này.

Câu hỏi thường gặp

Phong cách ngôn ngữ hành chính có còn học trong chương trình 2018 không?

Chương trình 2018 không dành riêng một bài cho sáu phong cách ngôn ngữ như sách cũ. Đặc điểm ngôn ngữ của văn bản hành chính được giới thiệu qua các bài đọc, viết văn bản thông dụng tuỳ bộ sách. Đề kiểm tra có thể vẫn dùng thuật ngữ cũ, nên nắm ba đặc trưng vẫn hữu ích.

Ba đặc trưng của ngôn ngữ hành chính là gì?

Theo cách trình bày phổ biến trong sách Ngữ văn trước đây, đó là tính khuôn mẫu, tính minh xác và tính công vụ. Khuôn mẫu là theo mẫu cố định; minh xác là rõ ràng, chính xác, chỉ một cách hiểu; công vụ là trang trọng, khách quan, gắn với trách nhiệm của người viết trong công việc.

Văn bản hành chính có được dùng từ Hán Việt nhiều không?

Văn bản hành chính dùng khá nhiều từ Hán Việt vì chúng mang sắc thái trang trọng và có nghĩa xác định, như đề nghị, thẩm quyền, hiệu lực, thi hành. Tuy vậy, mục tiêu vẫn là rõ ràng, nên chỉ dùng từ quen thuộc, có nghĩa chính xác, tránh từ cổ hoặc từ ít người hiểu.

Lời cảm ơn và lời chúc trong giấy mời có làm văn bản mất tính công vụ không?

Không. Lời cảm ơn, lời chúc trong văn bản hành chính là công thức nghi thức, được dùng theo thói quen giao tiếp trang trọng. Chúng không bộc lộ cảm xúc cá nhân nên không làm văn bản mất tính công vụ. Chỉ khi văn bản thêm những câu tâm tình, kể lể, giọng văn mới bị lệch.

Học sinh viết đơn có bắt buộc theo đúng mẫu của cơ quan nhà nước không?

Đơn của học sinh gửi nhà trường không bắt buộc theo đủ từng chi tiết thể thức như văn bản của cơ quan. Tuy vậy, nên giữ bố cục ba phần, ghi rõ người nhận, lí do, thời gian, lời cam kết và chữ kí. Nếu nhà trường có mẫu riêng, bạn dùng mẫu đó.

Đoạn văn khoa học cũng chính xác, không cảm xúc, làm sao phân biệt với hành chính?

Đoạn khoa học nhằm trình bày tri thức, không có quan hệ trách nhiệm giữa người viết và người đọc, không có công thức như kính gửi, căn cứ, đề nghị. Đoạn hành chính giải quyết một việc cụ thể với người nhận xác định. Nhìn công thức và mục đích là phân biệt được.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138