PhuongThuc.comPhương Thức
Phương thức biểu đạt trong truyện, kí, nghị luận

Phương thức biểu đạt trong Chiếc lược ngà và Lặng lẽ Sa Pa

Chiếc lược ngà và Lặng lẽ Sa Pa đều lấy tự sự làm chính nhưng phối hợp khác nhau: một bên đậm biểu cảm qua người kể chứng nhân, một bên đậm miêu tả và suy ngẫm.

Misty mountain pass in northern Vietnam with terraced slopes and pine trees, a small passenger bus parked by the roadside, three travellers seen from behind stretching

Cả Chiếc lược ngà của Nguyễn Quang Sáng và Lặng lẽ Sa Pa của Nguyễn Thành Long đều có phương thức biểu đạt chính là tự sự. Khác nhau nằm ở phương thức kết hợp: Chiếc lược ngà đậm biểu cảm vì được kể qua lời một người chứng kiến xúc động; Lặng lẽ Sa Pa đậm miêu tả thiên nhiên và những đoạn suy ngẫm của ông hoạ sĩ, nên mang chất trữ tình và màu nghị luận nhẹ.

Hai truyện ngắn này thường được học gần nhau trong Ngữ văn lớp 9 và hay xuất hiện cùng nhau trong đề ôn tập. Đặt chúng cạnh nhau là cách tốt để thấy rằng cùng một phương thức chính có thể tạo ra hai giọng văn rất khác, tuỳ vào việc chọn người kể, điểm nhìn và yếu tố đi kèm. Bài này đi qua từng truyện, rồi so sánh để em biết cách trả lời khi gặp đoạn trích của mỗi truyện.

Chiếc lược ngà: câu chuyện kể qua lời người chứng kiến

Chiếc lược ngà được viết năm 1966, giữa cuộc kháng chiến ở Nam Bộ. Truyện kể về anh Sáu, người cha đi kháng chiến tám năm mới được về phép thăm nhà ít ngày. Bé Thu, con gái anh, không chịu nhận cha vì vết thẹo trên má làm anh khác với người trong tấm ảnh. Đến lúc anh phải đi, bé Thu mới gọi tiếng ba và ôm chặt lấy cha. Ở chiến khu, anh Sáu dồn hết tình thương vào việc làm một cây lược bằng ngà voi cho con; anh hi sinh trước khi kịp trao, và người bạn đồng đội đã mang cây lược về cho bé Thu.

Người kể là bác Ba, đồng đội của anh Sáu, xưng hô ở ngôi thứ nhất. Bác Ba không phải nhân vật chính nhưng chứng kiến gần như mọi sự việc, từ ba ngày phép ở nhà đến những tháng ngày ở căn cứ. Lựa chọn này làm câu chuyện có độ tin cậy cao, vì người kể là nhân chứng; đồng thời cho phép người kể chen vào những nhận xét, cảm xúc của mình.

Với cả văn bản và với hầu hết đoạn trích, phương thức biểu đạt chính là tự sự: có chuỗi sự việc nối tiếp theo thời gian, có nhân vật, có cao trào ở cảnh chia tay và có kết thúc ở cảnh trao cây lược. Ngay cả những đoạn nặng cảm xúc nhất cũng vẫn được dựng trên một sự việc cụ thể đang diễn ra.

Phương thức kết hợp trong Chiếc lược ngà

Biểu cảm của người kể. Bác Ba nhiều lần bộc lộ cảm xúc trước cảnh cha con gặp nhau và chia tay: thương anh Sáu, xót xa vì đứa trẻ không nhận cha, xúc động đến mức muốn khóc khi thấy bé Thu ôm cha. Những câu nhận xét và cảm thán ấy là dấu hiệu của biểu cảm, làm câu chuyện thấm sâu vào người đọc.

Miêu tả hành động và cử chỉ. Cảnh bé Thu chạy xô tới, ôm chặt cổ cha, hôn khắp mặt, kể cả vết thẹo dài, là cảnh tự sự nhưng giàu chi tiết miêu tả. Cảnh anh Sáu cặm cụi cưa từng chiếc răng lược, khắc từng nét chữ lên sống lược cũng vậy. Miêu tả làm cho tình cha con hiện lên bằng hình ảnh cụ thể chứ không chỉ bằng lời kể.

Miêu tả nội tâm nhân vật. Sự bướng bỉnh của bé Thu và nỗi đau của anh Sáu khi bị con từ chối được gợi qua hành động, nét mặt, lời nói. Người kể nhìn từ bên ngoài, nên nội tâm được miêu tả gián tiếp qua biểu hiện chứ không đi thẳng vào dòng suy nghĩ như Làng.

Vai trò khi làm bài. Có thể viết: sự kết hợp tự sự với biểu cảm và miêu tả làm câu chuyện vừa chân thực vừa cảm động, giúp người đọc cảm nhận sâu sắc tình cha con thiêng liêng trong hoàn cảnh chiến tranh éo le.

Lặng lẽ Sa Pa: tự sự nhẹ cốt truyện, đậm miêu tả và suy ngẫm

Lặng lẽ Sa Pa ra đời năm 1970 sau chuyến đi lên Lào Cai của tác giả. Cốt truyện rất đơn giản: trên chuyến xe lên Sa Pa, ông hoạ sĩ già và cô kĩ sư trẻ mới ra trường được bác lái xe giới thiệu với anh thanh niên làm công tác khí tượng kiêm vật lí địa cầu, sống một mình trên đỉnh núi cao. Cuộc gặp chỉ kéo dài khoảng ba mươi phút rồi mỗi người lại đi tiếp đường mình.

Dù ít sự việc, đây vẫn là văn bản tự sự: có nhân vật, có cuộc gặp diễn ra theo trình tự, có những thay đổi trong suy nghĩ của các nhân vật sau cuộc gặp. Truyện được kể theo ngôi thứ ba, nhưng điểm nhìn chủ yếu đặt ở ông hoạ sĩ, đôi chỗ chuyển sang cô kĩ sư. Nhờ vậy anh thanh niên hiện ra qua cái nhìn của người khác và qua chính lời anh tự kể về công việc.

Phần lớn dung lượng không dành cho sự việc mà cho cảnh sắc và cho những suy nghĩ của ông hoạ sĩ. Đó là lí do truyện được gọi là truyện ngắn giàu chất trữ tình, đôi khi được xếp gần với văn xuôi trữ tình. Khi xác định phương thức chính, em vẫn gọi tự sự cho văn bản; với từng đoạn trích, cần xem đoạn ấy đang kể, đang tả hay đang suy ngẫm.

Miêu tả thiên nhiên và yếu tố nghị luận trong Lặng lẽ Sa Pa

Miêu tả thiên nhiên xuất hiện ngay từ đầu truyện: nắng vàng rực rỡ trên những rặng đào, những đám mây bông chạy giữa các triền núi, rừng cây trong mây mù. Cảnh vật được tả bằng con mắt của người hoạ sĩ nên đẹp như tranh, giàu màu sắc. Nếu đề trích một đoạn tả cảnh trên đường lên Sa Pa, phương thức nổi bật của đoạn ấy có thể là miêu tả, vì sự việc gần như dừng lại.

Yếu tố nghị luận đến từ những đoạn ông hoạ sĩ suy nghĩ về nghệ thuật và về con người: ông tự hỏi liệu nét vẽ của mình có ghi lại được vẻ đẹp tâm hồn của người thanh niên kia không, ông nghĩ về những người lặng lẽ làm việc vì đất nước. Những đoạn ấy nêu nhận định khái quát, có lí lẽ, giúp truyện có chiều sâu suy tưởng.

Ngoài ra, lời tự kể của anh thanh niên về công việc đo gió, đo mưa, đo nắng, tính mây, đo chấn động mặt đất mang dáng dấp thuyết minh về một nghề. Tuy vậy đó vẫn là lời nhân vật trong mạch tự sự, nên khi trả lời câu hỏi phương thức của văn bản, em không cần đưa thuyết minh lên hàng phương thức kết hợp chính, trừ khi đề trích đúng đoạn ấy và hỏi phương thức của đoạn.

So sánh hai truyện qua lăng kính phương thức biểu đạt

Bảng dưới đây đặt hai truyện cạnh nhau để thấy cùng tự sự làm chính nhưng mỗi truyện chọn cách phối hợp riêng. Đây là bảng ôn nhanh; em vẫn cần đối chiếu với đoạn trích cụ thể trong đề.

Tiêu chíChiếc lược ngàLặng lẽ Sa Pa
Phương thức chínhTự sựTự sự
Ngôi kểNgôi thứ nhất, người kể là bác Ba, người chứng kiếnNgôi thứ ba, điểm nhìn chủ yếu ở ông hoạ sĩ
Phương thức kết hợp nổi bậtBiểu cảm, miêu tả hành động và cử chỉMiêu tả thiên nhiên, yếu tố nghị luận qua suy ngẫm
Cốt truyệnNhiều biến cố, có cao trào xúc độngÍt sự việc, một cuộc gặp gỡ ngắn
Hiệu quảChân thực, cảm động về tình cha conChất trữ tình, chiều sâu suy tưởng về con người lao động

Nhìn bảng, có thể rút ra một điều quan trọng cho kĩ năng đọc hiểu: tên phương thức chính thường giống nhau giữa các truyện ngắn, còn điểm phân biệt và điểm ăn điểm nằm ở việc em nhận ra phương thức kết hợp nào nổi bật và nói được vai trò của nó trong chính đoạn trích.

Cách xử lý đoạn trích của hai truyện trong đề đọc hiểu

Các bước dưới đây giúp em không trả lời rập khuôn, mà bám vào đoạn trích thật sự trước mắt.

  1. Nhận ra đoạn trích thuộc truyện nào, nằm ở cảnh nào: cảnh cha con gặp nhau, cảnh chia tay, cảnh làm lược; hay cảnh trên đường lên núi, cảnh trò chuyện trong căn nhà nhỏ, cảnh ông hoạ sĩ ngồi vẽ.
  2. Kiểm tra có chuỗi hành động không. Có thì gọi tự sự là chính.
  3. Với Chiếc lược ngà, tìm câu bộc lộ cảm xúc của người kể để nêu biểu cảm; tìm chi tiết cử chỉ để nêu miêu tả.
  4. Với Lặng lẽ Sa Pa, tìm chi tiết cảnh vật để nêu miêu tả; tìm câu nhận định của ông hoạ sĩ để nêu yếu tố nghị luận.
  5. Nếu đoạn trích gần như chỉ tả cảnh, không có sự việc, cân nhắc gọi miêu tả là phương thức nổi bật của đoạn và giải thích căn cứ.

Điều cần tránh là thuộc một câu trả lời chung cho mỗi truyện rồi chép vào mọi đề. Hai truyện này có nhiều đoạn rất khác nhau về phương thức; người chấm đánh giá cao câu trả lời có căn cứ nằm ngay trong đoạn được trích.

Những nhầm lẫn hay gặp với hai truyện này

Nhầm lẫn đầu tiên là cho rằng Chiếc lược ngà kể theo ngôi thứ ba vì truyện xoay quanh anh Sáu và bé Thu. Thực tế người kể là bác Ba, xưng hô ở ngôi thứ nhất và đứng ngoài làm nhân chứng. Nếu nhầm ngôi kể, em cũng sẽ khó giải thích vì sao truyện có nhiều câu nhận xét, bình luận giàu cảm xúc đến vậy.

Nhầm lẫn thứ hai là gọi Lặng lẽ Sa Pa là văn bản miêu tả hoặc biểu cảm chỉ vì đọc thấy cảnh đẹp và giọng văn nhẹ nhàng. Cảnh đẹp và chất trữ tình là đặc điểm của giọng văn, không làm thay đổi cách tổ chức văn bản. Một cuộc gặp gỡ có mở đầu, có diễn biến và có chia tay vẫn là tự sự.

Nhầm lẫn thứ ba là đưa thao tác lập luận vào phần phương thức, chẳng hạn viết "phương thức bình luận" cho những đoạn suy ngẫm của ông hoạ sĩ. Bình luận, phân tích là thao tác lập luận; khi đề hỏi phương thức, em gọi đó là yếu tố nghị luận trong văn bản tự sự.

Nhầm lẫn cuối cùng là chép nguyên cụm "nghệ thuật xây dựng tình huống truyện" vào câu trả lời phương thức. Tình huống truyện là một thủ pháp tự sự, nên nhắc tới nó khi giải thích vai trò của tự sự thì hợp lí, nhưng không thay được tên phương thức. Câu trả lời tốt luôn có tên phương thức trước, rồi mới đến căn cứ và tác dụng.

Câu hỏi thường gặp

Phương thức biểu đạt chính của Chiếc lược ngà là gì?

Phương thức biểu đạt chính là tự sự. Truyện kể lại câu chuyện anh Sáu về phép thăm con, cuộc chia tay và việc làm cây lược ngà ở chiến khu, qua lời kể ở ngôi thứ nhất của bác Ba, người đồng đội chứng kiến mọi chuyện.

Phương thức biểu đạt chính của Lặng lẽ Sa Pa là gì?

Phương thức biểu đạt chính là tự sự, kể về cuộc gặp gỡ giữa ông hoạ sĩ, cô kĩ sư và anh thanh niên trên đỉnh núi. Truyện kết hợp đậm nét với miêu tả thiên nhiên và những đoạn suy ngẫm mang màu nghị luận.

Vì sao Chiếc lược ngà có nhiều yếu tố biểu cảm?

Vì người kể là bác Ba, một người chứng kiến có quan hệ gần gũi với nhân vật. Ở vị trí ấy, người kể vừa kể lại sự việc vừa bộc lộ cảm xúc thương xót, xúc động, làm câu chuyện thêm thấm thía.

Lặng lẽ Sa Pa có phải là văn bản miêu tả không?

Không. Văn bản có nhiều đoạn tả cảnh đẹp, nhưng vẫn được tổ chức quanh một cuộc gặp gỡ có nhân vật và diễn biến, nên phương thức chính là tự sự. Chỉ một đoạn trích thuần tả cảnh mới có thể lấy miêu tả làm phương thức nổi bật.

Lời anh thanh niên kể về công việc có phải là thuyết minh không?

Đoạn ấy mang dáng dấp thuyết minh vì cung cấp thông tin về một nghề, nhưng nó là lời nhân vật nằm trong mạch tự sự. Khi đề hỏi phương thức của cả văn bản, không cần nêu thuyết minh; chỉ cân nhắc khi đề trích riêng đoạn ấy.

Khi so sánh hai truyện, điểm nào nên nhấn mạnh?

Nên nhấn vào cách phối hợp phương thức và lựa chọn người kể: một bên là ngôi thứ nhất của người chứng kiến, đậm biểu cảm; một bên là ngôi thứ ba với điểm nhìn ông hoạ sĩ, đậm miêu tả và suy ngẫm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138