Vợ nhặt và Vợ chồng A Phủ đều có phương thức biểu đạt chính là tự sự; mỗi đoạn trích lại kết hợp miêu tả, đặc biệt là miêu tả tâm lí nhân vật, và biểu cảm ở mức khác nhau. Muốn trả lời đúng, em cần nhìn vào đoạn được trích: đoạn kể diễn biến, đoạn tả cảnh, đoạn đi sâu vào dòng suy nghĩ của nhân vật cho ra những phương thức kết hợp khác nhau.
Hai truyện ngắn này thuộc chương trình Ngữ văn bậc trung học phổ thông, là ngữ liệu quen của các đề kiểm tra và đề ôn thi. Bài này không phân tích nhân vật, chỉ tập trung vào câu hỏi phương thức: vì sao tự sự là chính, những đoạn trích nào hay được chọn, dấu hiệu nào cho thấy miêu tả hay biểu cảm, và cách viết câu trả lời ngắn có căn cứ. Các chi tiết được diễn đạt lại; em nên đối chiếu với văn bản trong sách đang học.
Vợ nhặt: tự sự xoay quanh một tình huống lạ
Vợ nhặt của Kim Lân lấy bối cảnh nạn đói năm 1945. Tràng, một người dân xóm ngụ cư nghèo, làm nghề kéo xe thuê, chỉ qua vài câu nói đùa và mấy bát bánh đúc mà có được vợ. Truyện kể buổi chiều Tràng đưa người đàn bà xa lạ về xóm, sự ngạc nhiên của người trong xóm, nỗi lo và thương của bà cụ Tứ, buổi sáng đầu tiên với bữa cháo cám mà bà gọi là chè khoán, và tiếng trống thúc thuế gợi Tràng nhớ đến đoàn người đi phá kho thóc.
Đây là văn bản tự sự điển hình: có tình huống truyện độc đáo, có nhân vật, có diễn biến từ chiều hôm trước đến sáng hôm sau, có sự thay đổi trong không khí gia đình. Một điểm thú vị về cách kể là trình tự không hoàn toàn xuôi: truyện mở đầu bằng cảnh Tràng dẫn vợ về xóm, rồi mới quay lại kể hai lần gặp gỡ trước đó qua hồi tưởng. Đó vẫn là tự sự, chỉ là tự sự có đảo trình tự.
Khi đề trích đoạn Tràng và người vợ đi qua xóm, đoạn hai người gặp nhau ở chợ tỉnh, hay đoạn bữa cơm sáng, phương thức chính đều là tự sự, vì đoạn nào cũng có chuỗi hành động và lời thoại nối nhau. Câu hỏi đáng nghĩ hơn là phương thức kết hợp nào nổi bật trong đoạn ấy.
Các phương thức kết hợp trong Vợ nhặt
Miêu tả bối cảnh nạn đói. Những đoạn tả xóm ngụ cư trong cơn đói, mùi đống rác và mùi xác người, những bóng người ngồi rũ trước cửa, tiếng quạ kêu, là miêu tả cảnh. Miêu tả ở đây tạo ra cái nền u ám làm nổi bật tình người trong truyện.
Miêu tả ngoại hình và cử chỉ. Người đàn bà hiện lên qua dáng vẻ gầy gò, áo quần rách, cái nón che nghiêng mặt, những bước đi ngượng nghịu. Tràng hiện lên qua dáng đi, cái cười, cái vẻ phởn phơ khác thường. Đây là miêu tả ngoại hình gắn với tâm lí.
Miêu tả tâm lí nhân vật. Đặc sắc nhất là những đoạn đi vào tâm trạng bà cụ Tứ khi hiểu ra con trai mình đã có vợ: ngạc nhiên, ai oán, thương xót, lo lắng, rồi cố gắng vui vẻ. Dòng suy nghĩ được người kể ghi lại khá trọn, có những câu như lời bà tự nói với lòng mình.
Biểu cảm qua giọng kể. Giọng kể của Kim Lân vừa xót thương vừa hóm hỉnh, tin vào những điều tốt đẹp nảy mầm giữa cái đói. Biểu cảm ở đây chủ yếu là gián tiếp, thấm qua cách kể và chi tiết, ít khi là câu cảm thán trực tiếp của người kể.
Vợ chồng A Phủ: tự sự đan xen miêu tả cảnh và tâm trạng
Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài, viết năm 1952, kể về Mị, cô gái trẻ phải làm con dâu gạt nợ trong nhà thống lí Pá Tra, và A Phủ, chàng trai mồ côi phải ở đợ trừ nợ cho chính nhà ấy. Truyện đi qua những năm tháng Mị sống lầm lũi, đêm tình mùa xuân ở Hồng Ngài khi Mị muốn đi chơi rồi bị trói, chuyện A Phủ bị trói đứng vì để hổ vồ mất bò, và đêm Mị cắt dây trói cứu A Phủ rồi cùng chạy trốn.
Văn bản có chuỗi sự việc dài, có nhiều nhân vật, có biến cố và có kết thúc mở ra con đường mới cho nhân vật. Truyện kể theo ngôi thứ ba; điểm nhìn nhiều đoạn bám sát Mị, nên người đọc thấy được những biến đổi rất nhỏ trong lòng nhân vật. Vì vậy phương thức chính của văn bản và của hầu hết đoạn trích là tự sự.
Đoạn mở đầu, khi người kể giới thiệu hình ảnh một cô gái ngồi quay sợi bên tảng đá trước cửa nhà thống lí, cạnh tàu ngựa, cúi mặt buồn rười rượi, là đoạn tự sự kết hợp miêu tả rất rõ. Chỉ bằng vị trí ngồi và dáng vẻ, người kể đã gợi ra thân phận nhân vật. Đây là đoạn trích hay được chọn để hỏi phương thức và tác dụng của chi tiết.
Đêm tình mùa xuân và đêm cắt dây trói: hai đoạn trích tiêu biểu
Đoạn đêm tình mùa xuân bắt đầu bằng miêu tả cảnh: gió và rét, cỏ gianh vàng ửng, những chiếc váy hoa phơi trên mỏm đá, tiếng sáo gọi bạn vọng lại. Sau đó là chuỗi hành động của Mị: lấy hũ rượu uống ừng ực từng bát, ngồi lặng nghe tiếng sáo, quấn tóc, với tay lấy chiếc váy hoa. Xen giữa là những dòng tâm trạng: Mị thấy mình còn trẻ, Mị muốn đi chơi, rồi lại nghĩ nếu có nắm lá ngón trong tay lúc này thì sẽ ăn cho chết. Đây là đoạn tự sự kết hợp miêu tả cảnh và miêu tả tâm lí rất đậm.
Đoạn đêm cắt dây trói có nhịp kể khác. Ban đầu Mị dửng dưng trước cảnh A Phủ bị trói, đêm nào cũng ra thổi lửa hơ tay. Rồi Mị nhìn thấy dòng nước mắt lấp lánh bò xuống hai hõm má đã xám đen của A Phủ, nhớ lại chính mình từng bị trói, và lòng thương người trỗi dậy. Hành động cắt dây, đứng lặng trong bóng tối, rồi chạy theo A Phủ diễn ra liền nhau. Đoạn này vẫn tự sự là chính, kết hợp miêu tả tâm lí và miêu tả hành động.
Cả hai đoạn cho thấy Tô Hoài dùng miêu tả thiên nhiên và âm thanh như chất xúc tác cho sự thay đổi trong lòng nhân vật. Khi nêu tác dụng, em có thể viết rằng sự kết hợp ấy làm hiện rõ quá trình hồi sinh sức sống tiềm tàng của Mị, và cho thấy cảnh vật, âm thanh góp phần đánh thức con người bên trong nhân vật.
Bảng đối chiếu nhanh các đoạn trích thường gặp
Bảng dưới đây gom những đoạn trích hay được dùng trong đề của hai truyện, nội dung diễn đạt lại, kèm phương thức chính và kết hợp nên nêu.
| Đoạn trích | Phương thức chính | Phương thức kết hợp nổi bật |
|---|---|---|
| Vợ nhặt: Tràng dẫn vợ về qua xóm ngụ cư | Tự sự | Miêu tả ngoại hình, miêu tả cảnh nạn đói |
| Vợ nhặt: bà cụ Tứ hiểu ra con mình đã có vợ | Tự sự | Miêu tả tâm lí, biểu cảm qua giọng kể |
| Vợ nhặt: bữa cơm sáng với nồi cháo cám | Tự sự | Miêu tả, biểu cảm |
| Vợ chồng A Phủ: hình ảnh Mị ngồi quay sợi bên tảng đá | Tự sự | Miêu tả ngoại hình, dáng vẻ |
| Vợ chồng A Phủ: đêm tình mùa xuân ở Hồng Ngài | Tự sự | Miêu tả cảnh, miêu tả tâm lí |
| Vợ chồng A Phủ: đêm Mị cắt dây trói cứu A Phủ | Tự sự | Miêu tả tâm lí, miêu tả hành động |
Nhìn bảng có thể thấy tự sự lặp lại ở mọi dòng, nên phần ăn điểm thật sự là cột cuối. Em tập nói được vì sao mình chọn phương thức kết hợp ấy, dựa trên một chi tiết của chính đoạn trích, thay vì đọc thuộc bảng.
Quy trình trả lời câu hỏi phương thức cho hai truyện
Đề đọc hiểu với ngữ liệu từ Vợ nhặt hay Vợ chồng A Phủ thường đặt câu hỏi phương thức ở đầu, sau đó mới hỏi về chi tiết, ngôi kể hay tác dụng của biện pháp. Một quy trình ổn định giúp em làm nhanh câu đầu để dành thời gian cho các câu sau.
- Đọc trọn đoạn trích, xác định đoạn thuộc cảnh nào trong truyện và nhân vật nào đang hành động.
- Gạch ba đến năm động từ chỉ hành động nối nhau; nếu có, ghi tự sự là phương thức chính.
- Khoanh các chi tiết tả cảnh, tả âm thanh, tả ngoại hình; nếu có, ghi miêu tả là phương thức kết hợp, nói rõ tả cảnh hay tả người.
- Tìm những câu đi vào dòng suy nghĩ của nhân vật, những câu như lời nhân vật tự nói với lòng mình; nếu có, ghi miêu tả tâm lí.
- Tìm câu cảm thán hoặc lời bình của người kể; chỉ ghi biểu cảm khi dấu hiệu đủ rõ.
- Viết câu trả lời theo thứ tự: tên phương thức chính, phương thức kết hợp, mỗi phương thức một căn cứ ngắn.
Câu trả lời mẫu cho đoạn đêm Mị cắt dây trói: "Phương thức biểu đạt chính là tự sự, kết hợp miêu tả tâm lí. Tự sự kể việc Mị thổi lửa, nhìn thấy A Phủ khóc, cắt dây trói rồi chạy theo; miêu tả tâm lí thể hiện qua đoạn Mị nhớ lại cảnh mình từng bị trói và thấy thương người." Câu trả lời ngắn, có căn cứ lấy ngay từ đoạn trích.
Lỗi thường gặp khi trả lời về hai truyện
Lỗi hay gặp nhất là gọi biểu cảm là phương thức chính vì đoạn trích gây xúc động, nhất là đoạn bà cụ Tứ khóc thương con hay đoạn Mị nhớ lại thời con gái. Cảm xúc mạnh của người đọc không phải căn cứ; căn cứ là cách đoạn văn được tổ chức. Đoạn nào có hành động nối nhau, có nhân vật làm ra sự việc thì tự sự vẫn là chính.
Lỗi thứ hai là nhầm ngôi kể. Cả hai truyện đều kể theo ngôi thứ ba, nhưng điểm nhìn nhiều đoạn bám sát nhân vật, nên có học sinh tưởng nhân vật đang tự kể. Em nên chú ý cách gọi nhân vật: người kể gọi Mị, gọi bà cụ Tứ, gọi Tràng bằng tên hay danh xưng, không có người kể xưng ở ngôi thứ nhất.
Lỗi thứ ba là trả lời tác dụng bằng câu chung chung có thể dán vào bất kì truyện nào. Tác dụng phải gắn với chi tiết riêng: tiếng sáo đánh thức khát vọng sống của Mị, nồi cháo cám cho thấy cái đói và tình thương của người mẹ nghèo. Một chi tiết đúng chỗ đáng giá hơn nhiều câu khái quát.
Câu hỏi thường gặp
Phương thức biểu đạt chính của Vợ nhặt là gì?
Phương thức biểu đạt chính là tự sự. Truyện kể chuyện Tràng nhặt được vợ trong nạn đói năm 1945, từ buổi chiều đưa vợ về xóm đến bữa cơm sáng hôm sau, có nhân vật, có tình huống và có diễn biến rõ ràng.
Phương thức biểu đạt chính của Vợ chồng A Phủ là gì?
Phương thức biểu đạt chính là tự sự. Truyện kể về cuộc đời Mị và A Phủ trong nhà thống lí Pá Tra, từ những năm tháng bị đày đoạ đến đêm Mị cắt dây trói và hai người cùng chạy trốn.
Đoạn tả cảnh đêm tình mùa xuân có phải là miêu tả làm chính không?
Nếu đoạn trích chỉ gồm vài câu tả gió, rét, cỏ gianh, tiếng sáo thì miêu tả nổi bật. Nhưng đoạn thường được trích còn có chuỗi hành động uống rượu, quấn tóc, lấy váy của Mị, nên phương thức chính vẫn là tự sự kết hợp miêu tả.
Miêu tả tâm lí trong hai truyện có phải là biểu cảm không?
Không hẳn. Miêu tả tâm lí là người kể chỉ ra nhân vật đang nghĩ gì, cảm thấy gì. Biểu cảm là cảm xúc được bộc lộ thành lời, của người kể hoặc của nhân vật. Hai yếu tố hay đi cùng nhau, nhưng khi trả lời nên gọi đúng tên.
Vì sao Vợ nhặt mở đầu bằng cảnh Tràng dẫn vợ về mà không kể từ lần gặp đầu?
Đó là cách tổ chức trình tự kể có đảo thời gian, mở bằng tình huống gây tò mò rồi hồi tưởng lại. Cách kể này vẫn thuộc phương thức tự sự, và giúp tình huống nhặt vợ trở nên bất ngờ, gây chú ý ngay từ đầu.
Câu trả lời tác dụng nên viết dài bao nhiêu?
Hai đến ba câu là đủ: nêu phương thức kết hợp, dẫn một chi tiết trong đoạn, và nói chi tiết ấy làm rõ điều gì về hoàn cảnh hay tâm trạng nhân vật. Không cần chuyển sang phân tích toàn bộ nhân vật.