Phương thức biểu đạt chính của truyện ngắn Lão Hạc là tự sự; đi cùng nó là miêu tả, biểu cảm và những đoạn suy ngẫm của người kể mang màu nghị luận. Tự sự dựng nên số phận lão nông nghèo từ lúc bán con chó đến cái chết dữ dội; miêu tả làm hiện lên gương mặt, dáng điệu; biểu cảm và suy ngẫm cho thấy cách nhìn người đầy cảm thông mà Nam Cao muốn gửi lại.
Lão Hạc được Nam Cao viết năm 1943, nằm trong chương trình Ngữ văn lớp 8 nhiều năm và vẫn hay được chọn làm ngữ liệu đọc hiểu. Khi đề hỏi phương thức biểu đạt, học sinh thường trả lời đúng chữ tự sự nhưng lúng túng ở phần phương thức kết hợp và phần nêu vai trò. Bài này đi theo đúng thứ tự đó: phương thức chính, từng phương thức kết hợp với dấu hiệu nhận ra, cách xử lý những đoạn trích thường gặp, rồi cách viết câu trả lời đủ ý.
Vì sao tự sự là phương thức chính của Lão Hạc
Đọc trọn truyện, điều người đọc giữ lại trước hết là một chuỗi sự việc nối nhau: con trai lão Hạc phẫn chí bỏ đi làm đồn điền cao su vì nghèo không cưới được vợ; lão ở nhà một mình với con chó vàng; sau trận ốm và những ngày thất nghiệp, lão bán cậu Vàng; lão sang nhà ông giáo kể chuyện, rồi gửi lại mảnh vườn và món tiền dành dụm lo hậu sự; lão sống lay lắt bằng khoai, củ chuối, rau má; lão xin bả chó của Binh Tư; cuối cùng lão chết trong đau đớn vật vã. Đó là cốt truyện hoàn chỉnh, có mở đầu, phát triển, cao trào và kết thúc.
Chuỗi sự việc ấy có nhân vật rõ ràng, có thời gian trôi đi, và có sự thay đổi lớn từ đầu đến cuối: từ một ông lão còn giữ được chút niềm vui bên con chó đến một con người tự chọn cái chết để giữ trọn mảnh vườn cho con. Đây chính là những dấu hiệu cốt lõi của phương thức tự sự đã được trình bày trong các bài khái niệm của trang.
Thêm một dấu hiệu nữa: truyện có người kể đứng ra dẫn chuyện. Người kể là ông giáo, hàng xóm của lão Hạc, xưng hô ở ngôi thứ nhất. Mọi sự việc đi qua mắt nhìn và trí nhớ của ông giáo, nên người đọc vừa biết chuyện, vừa nghe được cách ông giáo cảm và nghĩ về chuyện. Vì toàn bộ văn bản được tổ chức quanh việc kể lại số phận một con người, câu trả lời "phương thức biểu đạt chính là tự sự" là câu trả lời đúng cho cả văn bản và cho phần lớn đoạn trích.
Miêu tả trong Lão Hạc: gương mặt, dáng điệu và cái chết
Miêu tả ngoại hình gắn với cảm xúc. Đoạn lão Hạc kể chuyện bán chó là ví dụ quen thuộc nhất. Người kể dừng lại để tả gương mặt lão lúc khóc: mặt co rúm lại, những vết nhăn xô lại với nhau ép cho nước mắt chảy ra, cái đầu ngoẹo về một bên, cái miệng móm mém mếu như con nít. Đó là miêu tả ngoại hình, nhưng mỗi chi tiết đều làm lộ nỗi đau bên trong.
Miêu tả hành động trong cảnh cao trào. Cái chết của lão Hạc được tả bằng những động tác dữ dội: vật vã, đầu tóc rũ rượi, quần áo xộc xệch, hai mắt long sòng sọc, người giật mạnh, nảy lên. Ở đây miêu tả và tự sự hoà vào nhau: vẫn là chuỗi sự việc, nhưng nhịp kể chậm lại để người đọc nhìn thấy từng chi tiết, và sức nặng của cái chết dội vào người đọc.
Miêu tả sinh hoạt nghèo khổ. Những bữa ăn khoai, củ chuối, sung luộc, rau má, con trai không gửi được đồng nào về, mảnh vườn không dám bán: các chi tiết đời thường này vẽ nên hoàn cảnh cùng quẫn của người nông dân trước Cách mạng mà không cần một câu bình luận nào.
Vai trò của miêu tả. Miêu tả giúp câu chuyện trở nên cụ thể, cho người đọc thấy tận mắt hình hài và nỗi khổ của nhân vật, làm tăng sức gợi cảm và sức ám ảnh của truyện. Khi trả lời, em nên gắn vai trò vào chi tiết cụ thể: chẳng hạn miêu tả gương mặt lúc khóc giúp người đọc cảm được nỗi đau, sự day dứt của lão khi bán đi người bạn thân thiết.
Biểu cảm qua giọng người kể ông giáo
Truyện có rất nhiều câu mà người kể không còn kể việc, cũng không tả cảnh, mà bộc lộ cảm xúc của chính mình. Khi lão Hạc khóc vì bán chó, ông giáo thấy lòng mình thương ông lão quá; khi nghe Binh Tư kể chuyện lão xin bả chó, ông giáo thấy buồn; đến khi chứng kiến cái chết, nỗi buồn ấy chuyển thành xót xa và kính trọng. Những câu cảm thán, những từ chỉ trạng thái tâm lí như thương, buồn, ái ngại, ngậm ngùi, cùng giọng văn trầm xuống, là dấu hiệu của yếu tố biểu cảm.
Điều cần nhớ là biểu cảm ở đây thuộc về người kể, không phải thuộc về tác giả nói thẳng ra. Ông giáo là nhân vật trong truyện, ông đứng sát lão Hạc, nên cảm xúc của ông là cầu nối để người đọc đến gần nhân vật chính. Đây cũng là lí do nhiều thầy cô gọi đây là truyện ngắn đậm chất trữ tình dù nội dung rất hiện thực.
Biểu cảm có vai trò làm cho câu chuyện không lạnh lùng, khiến người đọc đồng cảm với nhân vật và thấy rõ thái độ trân trọng, thương xót của người viết đối với người nông dân nghèo. Khi đề hỏi các phương thức được sử dụng trong một đoạn có những câu như vậy, em nêu biểu cảm sau tự sự và dẫn một câu bộc lộ cảm xúc làm căn cứ, không cần chép dài.
Những đoạn suy ngẫm mang màu nghị luận
Điểm làm Lão Hạc khác nhiều truyện cùng thời là những đoạn người kể dừng mạch truyện để nghĩ về con người và cuộc đời. Đoạn nổi tiếng nhất là khi vợ ông giáo nói những lời gay gắt về lão Hạc, và ông giáo nghĩ rằng: "Chao ôi! Đối với những người ở quanh ta, nếu ta không cố mà tìm hiểu họ, thì ta chỉ thấy họ gàn dở, ngu ngốc, bần tiện, xấu xa, bỉ ổi…". Tiếp theo là những câu giải thích vì sao con người ta tàn nhẫn với nhau và cách nhìn để không tàn nhẫn.
Đoạn ấy nêu ra một ý kiến khái quát, có lí lẽ, có lập luận nhân quả, nhằm thuyết phục người đọc về cách nhìn người. Vì vậy nhiều tài liệu gọi đây là yếu tố nghị luận, hay yếu tố triết lí, trong văn bản tự sự. Một đoạn khác cũng thường được trích là đoạn sau khi nghe tin lão Hạc xin bả chó, người kể cảm thấy cuộc đời mỗi ngày một thêm đáng buồn, rồi sau cái chết của lão lại tự sửa ý nghĩ ấy: cuộc đời chưa hẳn đã đáng buồn, nhưng lại đáng buồn theo một nghĩa khác.
Với đề hỏi phương thức của cả truyện, em vẫn trả lời tự sự là chính. Nhưng nếu đề trích riêng đoạn suy ngẫm, phương thức nổi bật của đoạn có thể là nghị luận kết hợp biểu cảm, vì đoạn không kể một sự việc nào mà bàn về cách nhìn con người. Đây là trường hợp tiêu biểu cho nguyên tắc đã nêu ở danh mục cách xác định: phương thức chính tính theo đoạn được trích, không tính theo tên tác phẩm.
Bảng tổng hợp: phương thức, dấu hiệu và vai trò trong Lão Hạc
Bảng dưới đây gom các phương thức xuất hiện trong truyện, kèm vị trí tiêu biểu và một câu vai trò có thể dùng khi làm bài. Chi tiết được nêu bằng lời diễn đạt lại, em nên đối chiếu với văn bản trong sách đang học.
| Phương thức | Vị trí tiêu biểu | Dấu hiệu | Vai trò |
|---|---|---|---|
| Tự sự (chính) | Toàn truyện: bán chó, gửi vườn, xin bả chó, cái chết | Chuỗi sự việc, nhân vật, người kể ngôi thứ nhất, có kết thúc | Dựng nên số phận bi thảm và vẻ đẹp nhân cách của lão Hạc |
| Miêu tả | Gương mặt lúc khóc, cái chết vật vã, bữa ăn nghèo | Từ tượng hình, chi tiết ngoại hình, động tác | Làm câu chuyện cụ thể, gợi hình, tăng sức ám ảnh |
| Biểu cảm | Cảm xúc của ông giáo khi nghe chuyện, khi chứng kiến | Câu cảm thán, từ chỉ tâm trạng | Tạo sự đồng cảm, bộc lộ thái độ thương xót, trân trọng |
| Yếu tố nghị luận | Đoạn suy ngẫm về cách nhìn người, về cuộc đời đáng buồn | Ý kiến khái quát, lí lẽ, quan hệ nhân quả | Nâng câu chuyện thành bài học nhân sinh, chiều sâu triết lí |
Bảng là khung nhớ, không phải đáp án chép nguyên. Đề thật thường trích một đoạn ngắn, nên em cần nhìn đoạn được trích có những dấu hiệu nào trong bảng, rồi chỉ nêu những phương thức có mặt thật sự. Liệt kê đủ bốn dòng cho một đoạn chỉ có tự sự và miêu tả là lỗi thừa ý hay gặp.
Cách làm câu hỏi phương thức với một đoạn trích Lão Hạc
Phần lớn câu hỏi về phương thức trong Lão Hạc có thể xử lý theo năm bước ngắn. Quy trình này dùng được cho cả đề kiểm tra trong lớp và đề đọc hiểu có ngữ liệu trích từ truyện.
- Xác định đoạn trích nằm ở phần nào của truyện: lão Hạc kể chuyện bán chó, lão gửi vườn, đoạn Binh Tư, đoạn cái chết hay đoạn suy ngẫm của người kể.
- Tìm chuỗi sự việc: nếu trong đoạn có các hành động nối nhau của nhân vật, ghi tự sự là phương thức chính.
- Gạch các chi tiết tả gương mặt, dáng điệu, động tác; có thì ghi thêm miêu tả.
- Gạch các câu cảm thán, các từ chỉ tâm trạng của người kể; có thì ghi thêm biểu cảm.
- Nếu đoạn chủ yếu là những câu khái quát về con người, có lí lẽ, cân nhắc phương thức nghị luận cho đoạn đó, kèm biểu cảm.
Câu trả lời mẫu cho đoạn bán chó: "Đoạn trích sử dụng phương thức tự sự là chính, kết hợp với miêu tả và biểu cảm. Tự sự kể lại việc lão Hạc sang báo tin đã bán cậu Vàng; miêu tả thể hiện qua chi tiết gương mặt co rúm, nước mắt chảy ra; biểu cảm thể hiện qua lòng thương của người kể." Câu trả lời như vậy vừa đủ tên phương thức, vừa có căn cứ, không lan sang phân tích nhân vật vốn là yêu cầu của câu hỏi khác.
Những nhầm lẫn hay gặp khi làm bài về Lão Hạc
Nhầm lẫn thứ nhất là gọi biểu cảm là phương thức chính chỉ vì truyện rất cảm động. Cảm xúc mạnh không làm đổi phương thức chính; cái quyết định là cách tổ chức văn bản, và Lão Hạc được tổ chức như một câu chuyện có cốt truyện.
Nhầm lẫn thứ hai là nói truyện kể theo ngôi thứ ba vì tên truyện là tên nhân vật lão Hạc. Thực tế người kể là ông giáo, xưng hô ở ngôi thứ nhất, và chính lựa chọn ngôi kể này làm cho truyện vừa chân thực vừa đậm cảm xúc. Câu hỏi về ngôi kể và câu hỏi về phương thức hay đi cùng nhau, em nên đọc kĩ cả hai.
Nhầm lẫn thứ ba là trả lời vai trò quá chung chung, kiểu "làm cho câu chuyện hay hơn, sinh động hơn". Câu như vậy dùng cho tác phẩm nào cũng được nên không ghi được nhiều ý. Vai trò cần nối với chi tiết cụ thể: miêu tả gương mặt lúc khóc cho thấy nỗi đau của người phải bán con chó gắn bó; đoạn suy ngẫm cho thấy cách nhìn con người bằng sự cảm thông.
Nhầm lẫn cuối cùng là biến câu hỏi phương thức thành bài phân tích nhân vật dài. Câu hỏi phương thức cần tên, căn cứ và vai trò; phân tích phẩm chất lão Hạc là phần của câu hỏi nội dung hoặc phần viết đoạn văn. Giữ đúng phạm vi câu hỏi giúp em tiết kiệm thời gian cho phần sau của đề.
Câu hỏi thường gặp
Phương thức biểu đạt chính của truyện Lão Hạc là gì?
Phương thức biểu đạt chính là tự sự. Truyện kể lại chuỗi sự việc trong cuộc đời lão Hạc từ lúc bán con chó vàng đến khi lão tự tử bằng bả chó, có người kể ông giáo dẫn chuyện ở ngôi thứ nhất và có kết thúc rõ ràng.
Lão Hạc kết hợp những phương thức biểu đạt nào?
Truyện kết hợp miêu tả, biểu cảm và yếu tố nghị luận. Miêu tả ở gương mặt lúc khóc và cái chết vật vã; biểu cảm ở cảm xúc của ông giáo; nghị luận ở những đoạn suy ngẫm về cách nhìn con người và về cuộc đời.
Đoạn suy ngẫm của ông giáo có phải là nghị luận không?
Nếu đề trích riêng đoạn ấy, có thể xác định phương thức nổi bật là nghị luận kết hợp biểu cảm, vì đoạn văn nêu ý kiến khái quát và lí lẽ chứ không kể sự việc. Còn xét cả truyện, đó là yếu tố nghị luận nằm trong văn bản tự sự.
Truyện Lão Hạc được kể theo ngôi thứ mấy?
Truyện được kể theo ngôi thứ nhất, người kể là ông giáo, hàng xóm của lão Hạc. Ngôi kể này giúp câu chuyện chân thực vì người kể chứng kiến sự việc, đồng thời cho phép xen cảm xúc và suy ngẫm của người kể vào mạch truyện.
Vai trò của yếu tố miêu tả trong Lão Hạc nên trả lời thế nào?
Nên gắn vai trò với chi tiết cụ thể: miêu tả gương mặt co rúm khi khóc làm hiện rõ nỗi đau, sự ân hận của lão khi bán cậu Vàng; miêu tả cái chết vật vã gây ám ảnh, làm nổi bật bi kịch của người nông dân nghèo.
Có cần nêu đủ bốn phương thức khi đề hỏi về một đoạn trích không?
Không cần. Chỉ nêu những phương thức có dấu hiệu rõ trong đoạn được trích. Một đoạn kể chuyện gửi vườn có thể chỉ cần tự sự kết hợp biểu cảm; liệt kê thừa phương thức không có trong đoạn dễ bị coi là chưa đọc kĩ ngữ liệu.