Truyện ngắn Làng của Kim Lân có phương thức biểu đạt chính là tự sự, kết hợp đặc sắc với miêu tả nội tâm nhân vật và biểu cảm. Câu chuyện xoay quanh tình huống ông Hai nghe tin làng Chợ Dầu theo giặc rồi được cải chính; chỗ hay nhất của truyện không nằm ở sự việc mà ở những trang tả diễn biến tâm trạng ông Hai qua hành động, lời nói, độc thoại và đối thoại.
Truyện viết năm 1948, thời kì đầu kháng chiến chống Pháp, và là một văn bản quen thuộc của Ngữ văn lớp 9. Vì tâm trạng nhân vật chiếm phần lớn dung lượng, học sinh hay phân vân giữa tự sự, miêu tả và biểu cảm khi trả lời câu hỏi phương thức. Bài này chỉ ra cách phân biệt miêu tả nội tâm của nhân vật với biểu cảm của người viết, cách nhận ra độc thoại và độc thoại nội tâm, và cách gọi tên phương thức cho từng đoạn trích hay gặp.
Tự sự dựng nên tình huống truyện
Cốt truyện của Làng không nhiều sự việc nhưng được tổ chức chặt. Ông Hai, người nông dân yêu làng, phải đi tản cư theo lệnh của kháng chiến. Ở nơi tản cư, ngày nào ông cũng ra phòng thông tin nghe tin tức, khoe làng mình. Một hôm, ông nghe những người tản cư từ dưới xuôi lên nói rằng làng Chợ Dầu theo giặc. Ông về nhà, nằm vật ra giường, những ngày sau không dám đi đâu, lo sợ bị đuổi khỏi nơi ở nhờ. Rồi ông chủ tịch xã lên cải chính tin ấy; ông Hai tươi vui, đi khắp nơi khoe nhà mình bị giặc đốt sạch như một bằng chứng làng mình vẫn theo kháng chiến.
Chuỗi sự việc ấy có mở đầu, thắt nút, cao trào và mở nút; có nhân vật trung tâm; có thời gian trôi qua nhiều ngày; có sự thay đổi lớn trong trạng thái nhân vật. Đó là đầy đủ dấu hiệu của tự sự. Vì vậy khi đề hỏi phương thức biểu đạt chính của văn bản Làng hay của đoạn kể ông Hai nghe tin, câu trả lời là tự sự.
Điều đáng chú ý là Kim Lân dùng tự sự không phải để kể nhiều chuyện, mà để tạo ra một tình huống thử thách: tin dữ về chính cái làng mà ông Hai yêu nhất. Tình huống ấy là cái nền để miêu tả nội tâm phát huy sức mạnh. Hiểu được quan hệ này, em sẽ thấy tại sao trong truyện tự sự là xương sống, còn miêu tả nội tâm là phần da thịt làm nên giá trị.
Miêu tả nội tâm: phương thức kết hợp nổi bật nhất
Miêu tả nội tâm qua phản ứng cơ thể. Khi nghe tin dữ, ông Hai lặng người: cổ họng nghẹn ắng, da mặt tê rân rân, tưởng như không thở được. Những chi tiết bên ngoài này cho người đọc thấy cú sốc bên trong. Đây là miêu tả, cụ thể là miêu tả tâm lí qua biểu hiện bên ngoài.
Miêu tả nội tâm qua hành động. Ông cúi gằm mặt mà đi, về nhà nằm vật ra giường, nhìn lũ con mà nước mắt trào ra, những ngày sau ru rú trong nhà, nghe ngóng từng câu chuyện bên ngoài. Hành động được kể như tự sự nhưng mục đích chính là để lộ ra nỗi xấu hổ, đau đớn của nhân vật.
Miêu tả nội tâm qua suy nghĩ trực tiếp. Người kể nhiều lần để người đọc nghe thấy dòng suy nghĩ của ông Hai: ông băn khoăn không tin, rồi lại không thể không tin, ông lo sợ bị mọi người khinh bỉ, ông giằng co giữa tình yêu làng và lòng trung thành với kháng chiến. Đây là chỗ miêu tả nội tâm đi sâu nhất.
Vai trò của miêu tả nội tâm. Miêu tả nội tâm làm cho nhân vật trở nên sống động và gần gũi, giúp người đọc hiểu vì sao tình yêu làng của ông Hai gắn liền với tình yêu nước. Khi trả lời, em gắn vai trò vào một chi tiết cụ thể của đoạn trích thay vì nói chung chung.
Độc thoại, độc thoại nội tâm và đối thoại: không phải phương thức riêng
Truyện Làng nổi tiếng với những đoạn độc thoại và độc thoại nội tâm. Độc thoại là khi nhân vật nói thành lời nhưng không hướng tới ai đáp lại, như lúc ông Hai nói một mình với chính mình, hoặc nói với đứa con út mà thực chất là nói để tự giãi bày. Độc thoại nội tâm là dòng suy nghĩ không nói ra, được người kể ghi lại như tiếng lòng của nhân vật, thường là những câu hỏi tự vấn, những câu cảm thán liên tiếp.
Đối thoại xuất hiện trong cảnh ông Hai hỏi han những người tản cư, trong cảnh mụ chủ nhà bóng gió chuyện đuổi đi, và đặc biệt trong cảnh ông hỏi thằng con út nhà mình ở đâu, ủng hộ ai. Câu trả lời ngây thơ của đứa trẻ, rằng mình ủng hộ cụ Hồ Chí Minh, giúp ông Hai tự khẳng định lòng mình.
Cần nhớ rằng độc thoại, độc thoại nội tâm và đối thoại là hình thức ngôn ngữ nhân vật, là phương tiện của người kể, chứ không phải tên một phương thức biểu đạt. Khi đề hỏi phương thức, em không trả lời "phương thức độc thoại". Em gọi tên tự sự cho phần kể, miêu tả cho phần làm lộ nội tâm; còn khi đề hỏi về hình thức ngôn ngữ nhân vật hoặc về nghệ thuật, mới nêu độc thoại, độc thoại nội tâm.
Đây là một nhầm lẫn rất phổ biến, vì các tài liệu ôn tập hay viết "nghệ thuật miêu tả tâm lí qua độc thoại nội tâm" và học sinh chép nguyên cụm vào phần phương thức. Tách hai lớp câu hỏi ra sẽ giúp câu trả lời gọn và đúng.
Biểu cảm: cảm xúc của nhân vật và giọng người kể
Trong Làng, biểu cảm có hai lớp. Lớp thứ nhất là cảm xúc của nhân vật được bộc lộ trực tiếp qua lời: niềm tự hào khi khoe làng, nỗi đau khi nghe tin, niềm sung sướng khi tin được cải chính. Những câu cảm thán, những lời kể lể dồn dập của ông Hai là nơi cảm xúc trào ra.
Lớp thứ hai là giọng của người kể. Truyện được kể theo ngôi thứ ba, nhưng điểm nhìn luôn bám sát ông Hai, nên giọng kể nhiều lúc hoà vào giọng nhân vật, mang sắc thái thương cảm, hóm hỉnh, trìu mến. Đó là biểu cảm gián tiếp, thể hiện thái độ trân trọng của nhà văn với người nông dân trong kháng chiến.
Phân biệt với miêu tả nội tâm: miêu tả nội tâm là người kể chỉ ra nhân vật đang nghĩ gì, cảm thấy gì; biểu cảm là cảm xúc được bộc lộ ra thành lời, của nhân vật hoặc của người kể. Trong thực tế hai yếu tố này hay đi cùng nhau, nên với đoạn ông Hai nằm vật ra giường hay đoạn khoe nhà bị đốt, đáp án thường gặp là tự sự kết hợp miêu tả và biểu cảm. Chỉ khi đoạn trích gần như chỉ có những câu cảm thán dồn dập, biểu cảm mới nổi bật lên đến mức đáng nêu trước.
Đoạn trích hay gặp và phương thức tương ứng
Bảng dưới đây gom bốn đoạn trích thường được chọn làm ngữ liệu, nội dung diễn đạt lại, kèm phương thức nên nêu khi đề hỏi. Em đối chiếu với văn bản trong sách để thấy dấu hiệu cụ thể.
| Đoạn trích | Phương thức chính | Phương thức kết hợp | Căn cứ chính |
|---|---|---|---|
| Ông Hai ở phòng thông tin, nghe tin làng theo giặc | Tự sự | Miêu tả nội tâm | Chuỗi sự việc nghe tin, hỏi lại, bỏ về; phản ứng cơ thể lộ cú sốc |
| Ông Hai về nhà, nằm vật ra giường, nhìn lũ con | Tự sự | Miêu tả nội tâm, biểu cảm | Hành động nối nhau, suy nghĩ và câu cảm thán của nhân vật |
| Ông Hai trò chuyện với thằng con út | Tự sự | Biểu cảm, miêu tả nội tâm | Đối thoại làm lộ tình yêu làng gắn với lòng trung thành |
| Ông Hai đi khoe nhà mình bị đốt | Tự sự | Biểu cảm, miêu tả | Chuỗi hành động khoe, niềm vui trào ra trong lời nói |
Có thể thấy tự sự luôn là phương thức chính của các đoạn trích, vì đoạn nào cũng có hành động và diễn biến. Điều thay đổi giữa các đoạn là những phương thức kết hợp đi kèm. Em nên quan sát đoạn trích cụ thể thay vì thuộc lòng một đáp án chung cho cả truyện.
Viết câu trả lời phương thức và vai trò cho một đoạn trích Làng
Câu hỏi về Làng thường có hai vế: gọi tên phương thức và nêu tác dụng. Thứ tự sau giúp câu trả lời đủ ý mà không lan man.
- Đọc đoạn trích và xác định nó nằm ở chặng nào của tâm trạng: trước khi nghe tin, lúc nghe tin, những ngày bị dằn vặt, hay lúc tin được cải chính.
- Gọi tên phương thức chính là tự sự và nêu căn cứ bằng một hai hành động của ông Hai.
- Tìm chi tiết phản ứng cơ thể, suy nghĩ, độc thoại nội tâm; nếu có, nêu miêu tả nội tâm là phương thức kết hợp.
- Tìm câu cảm thán, lời bộc lộ cảm xúc; nếu có, nêu biểu cảm.
- Viết một câu tác dụng: nhấn vào việc làm hiện rõ diễn biến tâm trạng và tình yêu làng gắn với lòng yêu nước của ông Hai.
Câu trả lời mẫu cho đoạn ông Hai nghe tin dữ: "Phương thức biểu đạt chính là tự sự, kết hợp miêu tả nội tâm. Tự sự kể việc ông Hai nghe tin làng Chợ Dầu theo giặc; miêu tả nội tâm qua chi tiết cổ họng nghẹn lại, da mặt tê rân rân, cho thấy nỗi bàng hoàng, đau đớn của người yêu làng tha thiết." Câu trả lời ngắn mà có đủ tên, căn cứ và tác dụng.
Câu hỏi thường gặp
Phương thức biểu đạt chính của truyện ngắn Làng là gì?
Phương thức biểu đạt chính là tự sự. Truyện kể về ông Hai từ lúc nghe tin làng Chợ Dầu theo giặc đến khi tin được cải chính, có nhân vật, có chuỗi sự việc và có sự thay đổi lớn trong tâm trạng nhân vật.
Truyện Làng kết hợp những phương thức nào?
Truyện kết hợp chủ yếu với miêu tả, đặc biệt là miêu tả nội tâm ông Hai, và biểu cảm qua lời nói, câu cảm thán của nhân vật cùng giọng kể thương cảm, hóm hỉnh của người kể.
Độc thoại nội tâm có phải là một phương thức biểu đạt không?
Không. Độc thoại nội tâm là hình thức ngôn ngữ nhân vật, là cách người kể làm lộ suy nghĩ của nhân vật. Khi đề hỏi phương thức, em gọi đó là miêu tả nội tâm trong văn bản tự sự; chỉ khi đề hỏi về nghệ thuật mới nêu độc thoại nội tâm.
Truyện Làng được kể theo ngôi thứ mấy?
Truyện được kể theo ngôi thứ ba, nhưng điểm nhìn bám sát nhân vật ông Hai. Nhờ đó người kể vừa kể khách quan được sự việc, vừa đi sâu vào thế giới bên trong và nhiều lúc hoà giọng với nhân vật.
Miêu tả nội tâm và biểu cảm trong Làng khác nhau thế nào?
Miêu tả nội tâm là người kể chỉ ra nhân vật đang nghĩ gì, cảm thấy gì, qua phản ứng cơ thể và suy nghĩ. Biểu cảm là cảm xúc được bộc lộ thành lời, như những câu cảm thán của ông Hai hay giọng kể trìu mến của người kể.
Tác dụng của các phương thức kết hợp trong Làng nên viết thế nào cho đủ ý?
Nên nói chúng làm hiện rõ diễn biến tâm trạng phức tạp của ông Hai, giúp người đọc thấy tình yêu làng của người nông dân gắn với tình yêu nước và lòng trung thành với kháng chiến, kèm một chi tiết cụ thể làm dẫn chứng.