Phương thức biểu đạt và thao tác lập luận nằm ở hai tầng khác nhau: nghị luận là một trong sáu phương thức biểu đạt, còn giải thích, phân tích, chứng minh, bình luận, bác bỏ, so sánh là các thao tác người viết dùng bên trong một đoạn nghị luận để triển khai lí lẽ. Hỏi phương thức thì trả lời "nghị luận"; hỏi thao tác thì trả lời tên thao tác như "phân tích" hay "chứng minh".
Hai câu hỏi này hay đứng gần nhau trong đề đọc hiểu với ngữ liệu nghị luận, và học sinh lớp trên thường trả lời tráo chỗ. Bài này giải thích quan hệ giữa hai khái niệm, đưa dấu hiệu nhận diện từng thao tác, và chỉ cách trình bày câu trả lời không bị bắt lỗi khái niệm.
Một cái hộp lớn và những dụng cụ bên trong
Hãy coi phương thức nghị luận là một cái hộp đựng đồ nghề. Mục đích của cả hộp là thuyết phục: người viết có một ý kiến và muốn người đọc tin theo. Bên trong hộp có nhiều dụng cụ, mỗi dụng cụ làm một việc. Giải thích để làm rõ một khái niệm hay một nhận định nghĩa là gì. Phân tích để tách vấn đề thành từng mặt, từng khía cạnh mà xem xét. Chứng minh để dùng dẫn chứng xác thực khẳng định một nhận định là đúng. Bình luận để đánh giá đúng sai, hay dở, bàn mở rộng. Bác bỏ để chỉ ra một ý kiến sai và gạt nó đi. So sánh để đặt hai đối tượng cạnh nhau làm nổi bật điều cần nói.
Như vậy, khi đề hỏi phương thức của một đoạn nghị luận, câu trả lời là tên cái hộp. Khi đề hỏi thao tác, câu trả lời là tên dụng cụ người viết đang dùng nhiều nhất trong đoạn. Một đoạn nghị luận có thể dùng nhiều thao tác cùng lúc: giải thích ở câu đầu, phân tích ở giữa, chứng minh bằng một dẫn chứng, rồi bình luận ở cuối. Đề thường hỏi thao tác chính, giống cách hỏi phương thức chính.
Điểm cần nhớ: thao tác lập luận chỉ có nghĩa bên trong nghị luận. Không ai hỏi thao tác lập luận của một đoạn tả cảnh thuần tuý hay một lá đơn. Nếu đoạn văn không nghị luận, câu hỏi thao tác không đặt ra.
Dấu hiệu nhận diện sáu thao tác thường gặp
Bảng dưới gom dấu hiệu theo cách học sinh dễ thấy trong câu chữ. Tên gọi các thao tác lấy theo cách quen dùng trong sách Ngữ văn trung học phổ thông; nếu sách đang học dùng cách gọi khác, theo sách và giáo viên.
| Thao tác | Người viết đang | Dấu hiệu thường gặp |
|---|---|---|
| Giải thích | làm rõ nghĩa của khái niệm, nhận định | câu "là", "nghĩa là", "tức là", "hiểu một cách đơn giản" |
| Phân tích | chia vấn đề thành từng mặt để xem xét | "thứ nhất, thứ hai", "một mặt, mặt khác", "biểu hiện", "nguyên nhân", "hậu quả" |
| Chứng minh | dùng dẫn chứng để khẳng định là đúng | tên người, sự việc, số liệu cụ thể; "chẳng hạn", "thực tế cho thấy" |
| Bình luận | đánh giá, bàn thêm, rút ra ý nghĩa | "điều đó cho thấy", "đáng trân trọng", "cần lên án", "bài học rút ra" |
| Bác bỏ | chỉ ra ý kiến sai và gạt đi | "có người cho rằng… nhưng", "thật sai lầm", "không phải… mà là" |
| So sánh | đặt hai đối tượng cạnh nhau | "cũng như", "khác với", "trong khi", "hơn", "giống" |
Dấu hiệu là gợi ý, không phải bằng chứng tuyệt đối. Chữ "chẳng hạn" có thể xuất hiện trong một câu phân tích; chữ "là" có trong mọi loại văn. Hãy nhìn việc cả đoạn đang làm, rồi mới gọi tên thao tác.
Ví dụ tự viết: một đoạn, hai câu hỏi
Ngữ liệu tự viết: "Có người cho rằng học sinh chỉ cần học thật giỏi, việc nhà để người lớn lo. Ý kiến ấy nghe hợp lý nhưng thiếu sót. Việc nhà không lấy mất thời gian học mà dạy cho người trẻ cách sắp xếp thời gian, biết nhìn ra người khác đang vất vả. Một bạn tự giặt đồ, tự nấu bữa tối khi bố mẹ về muộn sẽ hiểu bữa cơm không tự nhiên mà có. Vì vậy, gia đình nên giao việc vừa sức cho con thay vì làm thay tất cả."
Câu hỏi phương thức biểu đạt chính: nghị luận, căn cứ là đoạn văn nêu ý kiến về một vấn đề (học sinh có nên làm việc nhà), dùng lí lẽ và một dẫn chứng để thuyết phục, kết bằng một đề xuất. Câu hỏi thao tác lập luận chính: bác bỏ, căn cứ là đoạn mở bằng một ý kiến ("có người cho rằng…") rồi chỉ ra chỗ thiếu sót và đưa ý kiến đúng thay vào. Bên cạnh đó có phân tích (việc nhà dạy được gì) và chứng minh (ví dụ bạn tự nấu bữa tối).
Nếu ghi "phương thức bác bỏ" hay "thao tác nghị luận", câu trả lời sai về khái niệm dù cảm nhận đúng. Dùng đúng chữ: phương thức – nghị luận; thao tác – bác bỏ.
Một đoạn có nhiều thao tác: chọn thao tác chính thế nào
Ngữ liệu tự viết thứ hai: "Tự học là tự mình tìm hiểu, luyện tập mà không cần người khác nhắc. Người tự học biết mình yếu ở đâu, tự tìm tài liệu, tự kiểm tra lại. Nhiều bạn học sinh ở vùng xa, không có điều kiện học thêm, vẫn đạt kết quả tốt nhờ thói quen mỗi tối dành một giờ đọc lại bài và làm thêm bài tập. Điều đó cho thấy tự học không phải năng khiếu bẩm sinh mà là thói quen có thể rèn được."
Đoạn văn này có bốn câu và gần như mỗi câu một thao tác. Câu một giải thích khái niệm tự học. Câu hai phân tích biểu hiện của người tự học. Câu ba chứng minh bằng một dẫn chứng (được viết chung chung, không bịa tên người). Câu bốn bình luận, rút ra nhận định. Nếu đề hỏi "các thao tác lập luận", liệt kê đủ bốn. Nếu đề hỏi thao tác chính, cần cân nhắc: luận điểm của đoạn nằm ở đâu, và phần lớn đoạn văn đang làm gì với luận điểm ấy.
Ở đây, luận điểm thực chất là câu cuối (tự học là thói quen rèn được), và câu ba là bằng chứng then chốt cho luận điểm. Nhiều giáo viên sẽ chấp nhận chứng minh hoặc bình luận nếu học sinh nêu căn cứ hợp lý; một số khác coi giải thích là trọng tâm vì đoạn mở bằng định nghĩa. Với đoạn văn kiểu này, câu trả lời an toàn là nêu thao tác mình chọn và một câu lý do, hoặc nếu đề cho phép thì liệt kê các thao tác theo thứ tự xuất hiện.
Những nhầm lẫn điển hình và cách sửa
Trả lời "phân tích" cho câu hỏi phương thức. Lỗi này rất hay gặp vì "phân tích" là từ quen thuộc trong giờ văn. Sửa: nhớ sáu tên phương thức như một danh sách đóng; "phân tích" không có trong danh sách ấy.
Trả lời "nghị luận" cho câu hỏi thao tác. Câu trả lời đúng ở tầng hộp nhưng lạc tầng dụng cụ. Sửa: khi gặp chữ "thao tác", bắt buộc chọn một tên trong nhóm giải thích, phân tích, chứng minh, bình luận, bác bỏ, so sánh.
Thấy kể chuyện là chọn tự sự, quên đó là dẫn chứng. Một đoạn nghị luận kể một mẩu chuyện làm dẫn chứng vẫn là nghị luận, và mẩu chuyện ấy thường gắn với thao tác chứng minh. Sửa: hỏi mẩu chuyện được kể để làm gì.
Nhầm so sánh trong lập luận với biện pháp tu từ so sánh. Biện pháp tu từ so sánh tạo hình ảnh ("lòng mẹ như biển cả"); thao tác so sánh đặt hai đối tượng cạnh nhau để rút ra nhận xét ("học trực tuyến tiện lợi hơn nhưng khó giữ tập trung hơn học trên lớp"). Sửa: hỏi câu đó đang tạo hình ảnh hay đang lập luận.
Trình tự trả lời khi đề có cả hai câu hỏi
Với ngữ liệu nghị luận, đề hay hỏi liền nhau: phương thức chính là gì, thao tác lập luận chính là gì, tác dụng của thao tác ấy. Trình tự sau giúp không lẫn:
- Đọc hết đoạn, tóm tắt bằng một câu: người viết khẳng định điều gì? Nếu tóm tắt được thành một ý kiến, phương thức chính là nghị luận.
- Gạch chân câu nêu luận điểm (thường ở đầu hoặc cuối đoạn).
- Xem phần còn lại của đoạn làm gì với luận điểm: làm rõ nghĩa (giải thích), chia nhỏ (phân tích), đưa dẫn chứng (chứng minh), đánh giá (bình luận), gạt ý sai (bác bỏ), đặt cạnh cái khác (so sánh).
- Chọn thao tác chiếm nhiều câu nhất và gắn trực tiếp với luận điểm; nếu đề hỏi "các thao tác", liệt kê đủ.
- Với câu hỏi tác dụng, nói thao tác ấy giúp gì cho luận điểm: làm lí lẽ chặt hơn, làm vấn đề rõ hơn, tăng sức thuyết phục.
Trình tự này cũng là cách đọc một văn bản nghị luận cho hiểu, không chỉ để trả lời đề. Biết người viết đang dùng dụng cụ nào, bạn sẽ đánh giá được lí lẽ có chắc hay không.
Thao tác lập luận trong sách mới và ngoài đời
Ở chương trình 2018, kỹ năng đọc và viết văn bản nghị luận vẫn là trọng tâm, nhưng cách gọi tên, phạm vi và thời điểm học các thao tác có thể khác nhau giữa các bộ sách. Học sinh nên đối chiếu với sách đang dùng, đặc biệt là những tên gọi như "lí lẽ", "bằng chứng", "luận điểm" mà sách mới hay dùng. Khi đề dùng những chữ ấy, câu trả lời cần bám đúng chữ của đề.
Ngoài lớp học, phân biệt được phương thức và thao tác giúp đọc báo, đọc bài bình luận trên mạng tỉnh táo hơn. Một bài viết có nhiều số liệu chưa chắc đã chứng minh được gì; một bài nhiều cảm xúc chưa chắc đã có lí lẽ. Nhận ra người viết đang dùng thao tác nào, người đọc sẽ biết nên tin ở đâu và nên đặt câu hỏi ở đâu. Đó là năng lực đọc mà môn Ngữ văn muốn hình thành, vượt ra ngoài chuyện đúng sai trong một câu hỏi kiểm tra.
Câu hỏi thường gặp
Thao tác lập luận có phải là phương thức biểu đạt không?
Không. Thao tác lập luận là cách người viết triển khai lí lẽ bên trong phương thức nghị luận, như giải thích, phân tích, chứng minh, bình luận, bác bỏ, so sánh. Phương thức biểu đạt là tầng lớn hơn, gồm tự sự, miêu tả, biểu cảm, thuyết minh, nghị luận và hành chính – công vụ.
Đề hỏi phương thức của đoạn nghị luận mà ghi "phân tích" có đúng không?
Không đúng. Phân tích là tên một thao tác lập luận, không nằm trong sáu phương thức biểu đạt. Với câu hỏi phương thức, đoạn văn nêu ý kiến và thuyết phục bằng lí lẽ thì đáp án là nghị luận; thao tác phân tích chỉ trả lời khi đề hỏi thao tác.
Làm sao nhận ra thao tác bác bỏ?
Thao tác bác bỏ thường mở bằng việc nêu một ý kiến khác, như "có người cho rằng", rồi chỉ ra chỗ sai hoặc thiếu sót và đưa ra ý kiến đúng thay thế. Từ ngữ hay gặp là "nhưng", "thật sai lầm", "không phải… mà là". Cần xem cả đoạn có thực sự gạt đi một ý kiến không.
Thao tác chứng minh khác phân tích thế nào?
Chứng minh dùng dẫn chứng cụ thể như sự việc, con người, số liệu để khẳng định một nhận định là đúng. Phân tích chia vấn đề thành từng mặt như biểu hiện, nguyên nhân, hậu quả để xem xét. Một đoạn có thể dùng cả hai, khi đó chọn thao tác chiếm ưu thế.
Đoạn nghị luận kể một câu chuyện thì phương thức chính có đổi thành tự sự không?
Thường là không. Câu chuyện được kể để làm dẫn chứng cho luận điểm nên gắn với thao tác chứng minh, còn phương thức chính vẫn là nghị luận. Chỉ khi câu chuyện chiếm gần hết đoạn và không phục vụ một ý kiến nào mới cần cân nhắc lại.
Sách mới có còn học thao tác lập luận không?
Kỹ năng lập luận vẫn là trọng tâm khi học văn bản nghị luận, nhưng tên gọi và cách sắp xếp nội dung có thể khác giữa các bộ sách, với những chữ như lí lẽ, bằng chứng, luận điểm. Học sinh nên theo sách đang dùng và hướng dẫn của giáo viên.