PhuongThuc.comPhương Thức
Nghị luận và hành chính – công vụ

Phương thức nghị luận là gì: luận điểm, lí lẽ, dẫn chứng trong đoạn văn

Nghị luận là phương thức dùng lí lẽ và dẫn chứng để bày tỏ, bảo vệ một ý kiến nhằm thuyết phục người đọc. Cách tách luận điểm, lí lẽ, dẫn chứng trong đoạn.

Two Vietnamese high school students debating across a classroom table, one gesturing with an open palm, the other listening with arms folded, seen from behind, afternoon window light

Nghị luận là phương thức biểu đạt dùng lí lẽ và dẫn chứng để nêu, bàn và bảo vệ một ý kiến, nhằm làm người đọc hiểu, tin và đồng tình. Một đoạn văn được xác định là nghị luận khi nó có một ý kiến cần chứng minh (luận điểm), có lời giải thích vì sao ý kiến đó đúng (lí lẽ) và có sự việc, số liệu, tấm gương cụ thể làm bằng (dẫn chứng). Thiếu ý kiến thì không thành nghị luận; có ý kiến mà không lập luận thì đó mới chỉ là một câu bày tỏ.

Phần dưới đây đi từ định nghĩa tới cách tách từng yếu tố trong một đoạn văn cụ thể, chỉ ra chỗ nghị luận khác các phương thức còn lại, và gợi ý cách viết câu trả lời khi đề đọc hiểu hỏi "phương thức biểu đạt chính là gì". Ngữ liệu mẫu đều tự soạn để luyện, không phải văn mẫu để chép.

Hiểu đúng chữ "nghị luận" trước khi học dấu hiệu

Chữ "nghị" có nghĩa là bàn bạc, xem xét; chữ "luận" là bàn cho ra lẽ. Ghép lại, nghị luận là bàn một vấn đề cho rõ đúng sai, nên hay không nên, vì sao. Cách hiểu từ gốc chữ này rất có ích khi gặp ngữ liệu lạ: nếu đoạn văn đang bàn để đi tới một kết luận, khả năng cao bạn đang đọc một đoạn nghị luận.

Trong nhà trường, nghị luận được xếp cạnh năm phương thức biểu đạt còn lại là tự sự, miêu tả, biểu cảm, thuyết minh và hành chính – công vụ. Mỗi phương thức gắn với một mục đích giao tiếp riêng. Tự sự để kể, miêu tả để giúp người đọc hình dung, biểu cảm để bày tỏ cảm xúc, thuyết minh để cung cấp tri thức khách quan, hành chính – công vụ để giải quyết công việc theo khuôn mẫu. Riêng nghị luận có mục đích thuyết phục: người viết muốn người đọc chấp nhận một quan điểm.

Vì mục đích là thuyết phục, đoạn nghị luận luôn có "chủ kiến", tức là người viết đứng về một phía. Đó là điểm phân biệt lớn nhất với thuyết minh. Một đoạn nói "Đọc sách giúp mở rộng vốn từ" có thể là thuyết minh nếu chỉ trình bày như một tri thức; nhưng nếu đoạn văn lập luận rằng "mỗi người trẻ cần dành thời gian đọc sách mỗi ngày" rồi đưa lí lẽ bảo vệ điều đó, nó đã là nghị luận.

Cũng cần nói rõ: nghị luận không đồng nghĩa với "giọng văn nghiêm". Một đoạn rất nhẹ nhàng, dùng câu chuyện đời thường, vẫn là nghị luận nếu nó dẫn người đọc tới một nhận định. Ngược lại, một đoạn dùng nhiều từ trang trọng nhưng chỉ liệt kê thông tin thì vẫn là thuyết minh.

Ba yếu tố làm nên một đoạn nghị luận

Gần như mọi sách giáo khoa Ngữ văn đều mô tả văn nghị luận qua ba yếu tố. Khi đọc một đoạn văn, bạn thử điền vào ba ô dưới đây. Điền được cả ba, gần như chắc chắn đó là nghị luận.

Yếu tốLà gìCâu hỏi để tìmHay xuất hiện ở đâu
Luận điểmÝ kiến, quan điểm người viết đưa ra để bàn và bảo vệNgười viết muốn mình tin điều gì?Câu đầu hoặc câu cuối đoạn; câu chứa từ đánh giá, từ "cần", "nên", "phải"
Lí lẽLời giải thích, phân tích vì sao luận điểm đúngVì sao người viết nghĩ vậy?Các câu có "bởi vì", "do đó", "nếu… thì", "hơn nữa"
Dẫn chứngSự việc, số liệu, tấm gương, câu nói, ví dụ làm bằng chứngNgười viết lấy gì để chứng minh?Tên người, sự việc cụ thể, câu chuyện ngắn, con số
Kết luận (nếu có)Lời chốt lại hoặc mở rộng luận điểmCuối cùng người viết khuyên hay khẳng định gì?Câu cuối, mở bằng "vì vậy", "như vậy", "bởi thế"

Chương trình Ngữ văn 2018 còn dùng thêm khái niệm luận đề cho vấn đề bao trùm của cả văn bản, còn luận điểm là các ý kiến nhỏ triển khai luận đề. Trong một đoạn ngắn của đề đọc hiểu, luận đề và luận điểm thường trùng nhau, nên bạn chỉ cần tìm được ý kiến chính là đủ.

Tách luận điểm, lí lẽ, dẫn chứng trong một đoạn tự soạn

Đọc đoạn sau (ngữ liệu tự soạn để luyện): "Lời xin lỗi đúng lúc là một việc nhỏ nhưng giữ được nhiều mối quan hệ. Khi ta lỡ làm người khác buồn, im lặng thường khiến khoảng cách lớn dần, vì người kia không biết ta có nhận ra lỗi hay không. Một câu xin lỗi chân thành cho họ biết ta tôn trọng cảm xúc của họ. Có cậu học sinh lỡ làm vỡ chiếc bình của thư viện, cậu chủ động tìm cô thủ thư để nhận lỗi; từ hôm đó cô còn tin cậy giao cho cậu trông góc truyện tranh. Vì thế, đừng ngại nói lời xin lỗi khi mình sai."

Luận điểm nằm ở câu đầu: lời xin lỗi đúng lúc giữ được các mối quan hệ. Đây là ý kiến, vì có người có thể không đồng ý, và người viết cần chứng minh nó. Lí lẽ là hai câu tiếp theo: im lặng làm khoảng cách lớn dần, còn lời xin lỗi cho thấy sự tôn trọng. Hai câu này trả lời câu hỏi "vì sao". Dẫn chứng là chuyện cậu học sinh làm vỡ chiếc bình. Câu cuối là kết luận, chuyển thành lời khuyên.

Để ý rằng trong đoạn có một câu chuyện nhỏ được kể lại. Nhiều bạn thấy có nhân vật, có sự việc liền chọn "tự sự". Nhưng câu chuyện ở đây chỉ làm nhiệm vụ dẫn chứng; bỏ nó đi, đoạn vẫn đứng được như một đoạn bàn luận, chỉ yếu hơn. Còn nếu bỏ luận điểm và lí lẽ đi, phần còn lại chỉ là một mẩu chuyện không có mục đích. Thử bỏ từng phần như vậy là cách nhanh nhất để biết phần nào đang làm chính.

Một bài tập nhỏ: bạn viết thêm một dẫn chứng khác cho đoạn trên, rồi xem nó có làm đổi phương thức chính không. Bạn sẽ thấy dù thêm bao nhiêu chuyện kể, đoạn vẫn là nghị luận, chừng nào các chuyện kể ấy cùng phục vụ một ý kiến.

Nghị luận khác các phương thức còn lại ở đâu

Khác tự sự: tự sự kể sự việc theo trình tự để người đọc biết chuyện gì đã xảy ra. Nghị luận có thể mượn chuyện, nhưng câu chuyện chỉ là bằng chứng. Câu hỏi kiểm: đọc xong, bạn nhớ "chuyện gì" hay nhớ "ý gì"? Nhớ ý thì là nghị luận.

Khác biểu cảm: biểu cảm bộc lộ cảm xúc của người viết, không cần chứng minh. "Em thương mẹ biết bao" là biểu cảm; "Con cái cần biết bày tỏ tình thương với cha mẹ, vì…" là nghị luận. Đoạn nghị luận có thể nhiều cảm xúc, nhưng cảm xúc ở đó tăng sức thuyết phục cho lí lẽ.

Khác thuyết minh: thuyết minh trình bày tri thức đã được thừa nhận, giọng khách quan, không tranh luận. Nghị luận đưa ra một quan điểm có thể bàn cãi. Một mẹo: nếu có thể trả lời đoạn văn bằng câu "mình không đồng ý", đó là nghị luận; với thuyết minh, câu trả lời phù hợp hơn là "mình chưa biết điều này".

Khác miêu tả: miêu tả vẽ lại hình ảnh, âm thanh, màu sắc để người đọc hình dung. Nghị luận ít dừng lại ở hình ảnh; nếu có, hình ảnh được dùng như một phép so sánh để làm rõ lí lẽ.

Khác hành chính – công vụ: văn bản hành chính trình bày đề nghị, quyết định, ghi nhận theo mẫu cố định, có hiệu lực giữa người viết và cơ quan. Nghị luận không có khuôn mẫu bắt buộc và không ràng buộc ai phải làm theo; nó chỉ thuyết phục.

Nghị luận trong chương trình Ngữ văn 2018 được gọi thế nào

Chương trình Ngữ văn 2018 tổ chức bài học theo kiểu văn bản và thể loại nhiều hơn là theo "sáu phương thức biểu đạt". Vì vậy trong sách mới, bạn sẽ gặp cụm "văn bản nghị luận" (nghị luận xã hội, nghị luận văn học) nhiều hơn cụm "phương thức nghị luận". Hai cách gọi này không mâu thuẫn: văn bản nghị luận là văn bản mà phương thức nghị luận đóng vai chính.

Đề đọc hiểu ở nhiều nơi vẫn hỏi "phương thức biểu đạt chính" vì đây là câu hỏi ngắn, dễ kiểm tra kĩ năng nhận diện. Một số đề lại hỏi "văn bản thuộc kiểu văn bản nào" hoặc "xác định luận đề, luận điểm". Khi gặp câu nào thì trả lời đúng tên gọi trong câu đó. Nếu đề hỏi kiểu văn bản, bạn ghi "văn bản nghị luận"; nếu hỏi phương thức, ghi "nghị luận".

Sách mới cũng phân biệt rõ hơn giữa lí lẽ và bằng chứng, và yêu cầu học sinh nhận ra người viết đã dùng bằng chứng nào, bằng chứng đó có đáng tin không. Đây là kĩ năng đọc phản biện, cao hơn việc gọi tên phương thức. Nắm chắc ba yếu tố ở bảng trên là bước đệm cho những câu hỏi như vậy.

Với phụ huynh kèm con: sách giáo khoa con đang học quyết định cách gọi tên. Nếu thấy con trả lời "văn bản nghị luận" trong khi đề hỏi "phương thức", đó không phải lỗi hiểu sai mà là lỗi đọc câu hỏi, chỉ cần nhắc con gạch chân từ khoá của câu hỏi trước khi trả lời.

Viết câu trả lời khi đề hỏi phương thức của một đoạn nghị luận

Câu hỏi về phương thức thường chỉ chiếm phần điểm nhỏ, nhưng trả lời thiếu căn cứ rất dễ mất trọn. Bạn làm theo trình tự sau, mỗi bước chỉ mất vài giây.

  1. Đọc lướt cả đoạn một lần, tự hỏi: người viết muốn mình làm gì sau khi đọc — biết thêm, hình dung, xúc động hay đồng tình với một ý kiến?
  2. Nếu là "đồng tình với một ý kiến", gạch chân câu chứa ý kiến đó. Đây là luận điểm, cũng là căn cứ chính của câu trả lời.
  3. Tìm thêm một dấu hiệu phụ: một câu lí lẽ có từ nối, hoặc một dẫn chứng cụ thể.
  4. Viết câu trả lời theo khung: phương thức biểu đạt chính là nghị luận, vì đoạn văn nêu ý kiến (dẫn lại ngắn gọn) và dùng lí lẽ, dẫn chứng (nêu một ví dụ) để thuyết phục người đọc.
  5. Nếu đề hỏi "các phương thức biểu đạt", ghi thêm phương thức kết hợp (ví dụ tự sự trong dẫn chứng), nói rõ phương thức nào là chính.

Câu trả lời đủ ý chỉ cần hai đến ba dòng. Không cần chép lại cả đoạn, cũng không cần giải thích định nghĩa nghị luận; người chấm cần thấy bạn đã nhìn ra dấu hiệu trong chính ngữ liệu này.

Câu hỏi thường gặp

Đoạn văn chỉ có một câu nêu ý kiến thì có phải là nghị luận không?

Chưa đủ. Một câu nêu ý kiến đứng riêng chỉ là lời nhận xét. Đoạn văn được xem là nghị luận khi ý kiến ấy được triển khai bằng lí lẽ hoặc dẫn chứng. Nếu cả đoạn chỉ bày tỏ cảm xúc quanh ý kiến, không giải thích vì sao, nhiều khả năng phương thức chính là biểu cảm.

Luận điểm có bắt buộc nằm ở câu đầu đoạn không?

Không bắt buộc. Luận điểm có thể ở câu đầu (đoạn diễn dịch), câu cuối (đoạn quy nạp), hoặc ở cả đầu và cuối (tổng – phân – hợp). Có đoạn luận điểm không nói thẳng mà người đọc phải tự rút ra. Khi tìm, bạn hỏi: câu nào các câu còn lại đang cùng chứng minh?

Lí lẽ và dẫn chứng khác nhau thế nào?

Lí lẽ là lời giải thích bằng suy luận, trả lời câu hỏi vì sao. Dẫn chứng là sự việc, con số, tấm gương có thật hoặc được nêu cụ thể, trả lời câu hỏi lấy gì làm bằng. Câu "im lặng khiến khoảng cách lớn dần" là lí lẽ; câu kể một bạn học sinh nhận lỗi là dẫn chứng.

Nghị luận và thao tác lập luận có phải là một không?

Không. Nghị luận là phương thức biểu đạt, trả lời câu hỏi đoạn văn nhằm mục đích gì. Thao tác lập luận như giải thích, phân tích, chứng minh, so sánh, bác bỏ, bình luận là cách người viết triển khai lí lẽ bên trong một đoạn nghị luận. Đề hỏi cái nào thì trả lời đúng cái đó.

Học sinh lớp 6 đã cần biết phương thức nghị luận chưa?

Học sinh lớp 6 đã được làm quen với văn bản nghị luận ở mức đơn giản như nhận ra ý kiến, lí lẽ, bằng chứng; mức độ cụ thể tuỳ bộ sách. Phụ huynh nên theo bài học trong sách con đang dùng, không cần cho con học trước các khái niệm như luận đề hay thao tác lập luận.

Đoạn văn có nhiều câu cảm thán vẫn có thể là nghị luận sao?

Có thể. Câu cảm thán, câu hỏi tu từ thường được dùng trong nghị luận để nhấn mạnh và tác động tới người đọc. Điều quyết định là cả đoạn có hướng tới bảo vệ một ý kiến hay không. Nếu có, cảm xúc chỉ là yếu tố kết hợp, phương thức chính vẫn là nghị luận.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138