PhuongThuc.comPhương Thức
Phương thức biểu đạt là gì

Vì sao đề đọc hiểu Ngữ văn hay hỏi phương thức biểu đạt của đoạn trích

Câu hỏi phương thức biểu đạt kiểm tra bước đọc đầu tiên: nhận ra người viết đang làm gì. Nó nằm ở đâu trong đề, người ra đề muốn thấy gì và học sinh nên chuẩn bị thế nào.

Quiet Vietnamese exam room seen from the back row, rows of students bent over blank answer sheets, teacher walking slowly between desks, soft overhead light, calm atmosphere

Đề đọc hiểu hay hỏi phương thức biểu đạt vì đây là cách nhanh nhất để kiểm tra bước đọc đầu tiên: học sinh có nhận ra người viết đang làm gì với đoạn văn hay không, trước khi đi vào nội dung và nghệ thuật. Câu hỏi thường ở mức nhận biết, đặt ở đầu phần đọc hiểu, và là nền cho những câu sau như nêu nội dung chính, tác dụng của biện pháp tu từ, thông điệp của đoạn trích.

Bài này giải thích người ra đề muốn thấy gì qua câu hỏi ấy, những biến thể của câu hỏi, vì sao một câu "dễ" vẫn có nhiều bạn mất ý, và cách chuẩn bị hợp lý mà không phải học thuộc đáp án của từng tác phẩm.

Câu hỏi phương thức kiểm tra điều gì

Đọc hiểu một đoạn văn lạ giống như bước vào một căn phòng chưa từng đến. Việc đầu tiên là nhìn quanh để biết đây là phòng gì: phòng khách, nhà bếp hay phòng làm việc. Câu hỏi phương thức biểu đạt chính là câu hỏi "đây là phòng gì". Nó không đòi hỏi cảm thụ tinh tế, mà đòi hỏi học sinh có thói quen nhìn vào mục đích và cách tổ chức của văn bản.

Người ra đề dùng câu hỏi này để phân biệt hai kiểu đọc. Kiểu thứ nhất là đọc theo đề tài, thấy chữ "mẹ" là nghĩ tới biểu cảm, thấy số liệu là nghĩ tới thuyết minh. Kiểu thứ hai là đọc theo chức năng, hỏi đoạn văn đang kể, tả, bày tỏ, giới thiệu hay bàn. Kiểu đọc thứ hai mới là năng lực thật, vì nó dùng được cho mọi ngữ liệu, kể cả những văn bản không có trong sách.

Ngoài ra, câu hỏi này kiểm tra độ chính xác của thuật ngữ. Học sinh hiểu đúng nhưng ghi "phong cách nghệ thuật" thay vì "biểu cảm" vẫn mất ý. Môn Ngữ văn đòi hỏi gọi tên đúng khái niệm, và đây là một trong những chỗ dễ đo nhất.

Câu hỏi nằm ở đâu và đi cùng những gì

Trong nhiều đề kiểm tra, phần đọc hiểu gồm một ngữ liệu và một chuỗi câu hỏi đi từ dễ đến khó: nhận biết, thông hiểu, vận dụng. Câu hỏi về phương thức biểu đạt, thể thơ, ngôi kể, thường nằm ở nhóm nhận biết đầu chuỗi. Cấu trúc cụ thể thay đổi theo từng kỳ kiểm tra, từng địa phương và từng năm, nên học sinh nên xem đề minh hoạ và hướng dẫn chính thức của kỳ thi mình sắp tham dự.

Câu hỏi phương thức hiếm khi đứng một mình về mặt ý nghĩa. Nó mở đường cho câu hỏi về nội dung chính: biết đoạn văn là nghị luận thì nội dung chính là một ý kiến; biết là tự sự thì nội dung chính là một sự việc; biết là biểu cảm thì nội dung chính là một cảm xúc. Nó cũng liên quan tới câu hỏi tác dụng của biện pháp tu từ: một phép so sánh trong đoạn biểu cảm thường giúp bộc lộ cảm xúc, trong đoạn thuyết minh thường giúp người đọc dễ hình dung.

Vì thế trả lời sai câu đầu có thể kéo lệch các câu sau. Một bạn xác định nhầm đoạn biểu cảm thành tự sự sẽ dễ tóm tắt nội dung thành chuỗi sự việc, bỏ qua tâm trạng là điều đoạn văn thật sự muốn nói.

Những biến thể của câu hỏi

Câu hỏi về phương thức không phải lúc nào cũng viết giống nhau. Nhận ra biến thể giúp trả lời đúng trọng tâm:

  • "Xác định phương thức biểu đạt chính của đoạn trích." Cần một đáp án, nên kèm căn cứ ngắn.
  • "Đoạn trích sử dụng những phương thức biểu đạt nào?" Cần liệt kê đủ, phương thức chính ghi trước.
  • "Chỉ ra yếu tố miêu tả (hoặc tự sự, biểu cảm) trong đoạn trích." Cần trích dẫn câu chữ cụ thể, không chỉ gọi tên.
  • "Nêu tác dụng của yếu tố… trong đoạn trích." Cần nói yếu tố ấy góp gì cho nội dung và cảm xúc.
  • "Văn bản trên thuộc loại văn bản nào?" Cần tên loại văn bản theo sách đang học, không phải tên phương thức.

Biến thể thứ ba và thứ tư khó hơn, vì chúng đòi hỏi vừa nhận diện vừa giải thích. Đây thường là chỗ phân loại học sinh, chứ không phải câu gọi tên đơn thuần.

Đi trọn một chuỗi câu hỏi trên ngữ liệu tự viết

Ngữ liệu tự viết: "Mấy hôm nay mưa dầm. Sân trường ngập nước, những chiếc lá bàng đỏ trôi lềnh bềnh như những chiếc thuyền nhỏ. Lớp em ngồi trong phòng, nghe mưa rơi lộp độp trên mái tôn. Bỗng thấy nhớ những buổi chiều nắng, cả bọn chạy đuổi nhau quanh gốc bàng, cười vang cả một góc sân."

Câu một, nhận biết: phương thức biểu đạt chính? Có thể xác định là biểu cảm, căn cứ là đoạn văn đi từ cảnh mưa tới nỗi nhớ những buổi chiều nắng ở câu cuối, cảm xúc là điểm đến. Kết hợp miêu tả (sân ngập nước, lá bàng trôi, mưa lộp độp) và một chút tự sự (cả bọn chạy đuổi nhau). Câu hai, thông hiểu: nội dung chính? Vì đã biết đoạn văn biểu cảm, nội dung chính là nỗi nhớ những ngày vui ở sân trường khi ngồi trong lớp nghe mưa, chứ không phải "kể chuyện trời mưa".

Câu ba, thông hiểu: tác dụng của phép so sánh "lá bàng đỏ trôi như những chiếc thuyền nhỏ"? Vì đoạn văn biểu cảm, phép so sánh vừa làm cảnh hiện lên sinh động, vừa gợi chút tinh nghịch, mơ mộng của tuổi học trò, chuẩn bị cho nỗi nhớ ở cuối. Chuỗi ba câu cho thấy rõ: xác định đúng phương thức ở câu một giúp hai câu sau đi đúng hướng.

Câu trả lời mẫu: đủ, gọn, không thừa

Người chấm thường đọc rất nhiều bài trong thời gian ngắn, nên câu trả lời tốt là câu trả lời đúng trọng tâm ngay từ chữ đầu. Với câu hỏi phương thức chính, mẫu hai câu là đủ: câu thứ nhất gọi tên, câu thứ hai nêu căn cứ. Ví dụ: "Phương thức biểu đạt chính: nghị luận. Căn cứ: đoạn văn nêu ý kiến về việc dùng điện thoại trong giờ học và đưa lí lẽ để thuyết phục người đọc."

Cái thừa hay gặp là chép lại định nghĩa phương thức, hoặc viết cả một đoạn phân tích nội dung không ai hỏi. Những chữ thừa không làm câu trả lời sai, nhưng tốn thời gian của chính học sinh, trong khi thời gian ấy cần cho phần viết phía sau. Cái thiếu hay gặp là chỉ ghi tên mà không có căn cứ ở những đoạn ranh giới, hoặc liệt kê các phương thức mà không chỉ rõ phương thức nào là chính khi đề yêu cầu. Tập viết theo mẫu cố định vài lần, học sinh sẽ hình thành thói quen trả lời gọn mà đủ.

Vì sao một câu "dễ" vẫn có nhiều bạn mất ý

Chủ quan. Thấy câu hỏi quen, nhiều bạn ghi đáp án theo phản xạ mà không đọc kỹ ngữ liệu. Ngữ liệu thơ có mạch kể dày, hay đoạn tuỳ bút nhiều kiến thức, là chỗ phản xạ dễ sai.

Đọc lướt câu hỏi. Hỏi "chính" mà ghi nhiều phương thức, hỏi "các phương thức" mà ghi một, hỏi phương thức mà ghi phong cách. Lỗi không nằm ở kiến thức mà ở mắt đọc vội.

Thuộc đáp án theo tác phẩm. Học thuộc "bài thơ X là biểu cảm" giúp được khi đề trích đúng đoạn quen, nhưng khi đề trích một đoạn đặc biệt (đoạn kể chuyện trong bài thơ), đáp án thuộc lòng có thể không còn hợp.

Không nêu căn cứ khi đoạn có hai cách hiểu. Với ngữ liệu nằm ở ranh giới, câu trả lời có căn cứ rõ ràng dễ được chấp nhận hơn. Thiếu căn cứ, người chấm khó biết bạn hiểu hay đoán.

Chuẩn bị thế nào cho hợp lý

Câu hỏi phương thức không cần ôn quá nhiều, nhưng cần ôn đúng cách. Một kế hoạch gọn cho học sinh, phụ huynh có thể cùng theo dõi:

  1. Nắm chắc sáu phương thức với sáu động từ gốc và dấu hiệu chính của từng loại.
  2. Mỗi tuần luyện năm đến bảy đoạn ngữ liệu ngắn, đủ loại: thơ, truyện, bài báo, bài bình luận, văn bản thông tin. Mỗi đoạn trả lời ba câu: phương thức chính, các phương thức kết hợp, căn cứ.
  3. Luyện riêng những đoạn ở ranh giới: thơ có mạch kể, nghị luận có kể chuyện, thuyết minh có miêu tả.
  4. Tự đặt câu hỏi biến thể cho chính đoạn mình vừa làm: nếu đề hỏi tác dụng của yếu tố miêu tả thì trả lời ra sao?
  5. Ghi lại những lỗi mình hay mắc vào một trang riêng, xem lại trước mỗi bài kiểm tra.

Phụ huynh không cần chấm đúng sai cho con; chỉ cần hỏi "vì sao con chọn như vậy" và nghe con giải thích. Khi con nói được căn cứ, kiến thức đã thật sự là của con.

Câu hỏi này dạy điều gì ngoài phòng thi

Học sinh hay coi câu hỏi phương thức là "câu cho điểm", học xong thì quên. Thực ra thói quen hỏi "người viết đang làm gì với mình" là một kỹ năng sống có ích. Đọc một bài quảng cáo, nhận ra nó đang thuyết phục chứ không phải cung cấp thông tin khách quan, người đọc sẽ cẩn trọng hơn. Đọc một bài đăng đầy cảm xúc trên mạng, nhận ra nó đang biểu cảm chứ không chứng minh điều gì, người đọc sẽ không vội tin những khẳng định trong đó.

Nói cách khác, câu hỏi nhỏ ở đầu đề đọc hiểu đang luyện cho học sinh một bản năng đọc có phản biện. Đó cũng là lý do câu hỏi ấy được giữ lại qua nhiều lần thay đổi chương trình và cách ra đề: nó ngắn, dễ chấm, nhưng chạm đúng vào năng lực đọc cốt lõi.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi phương thức biểu đạt thường ở mức độ nào trong đề?

Câu hỏi này thường thuộc nhóm nhận biết, đặt ở đầu phần đọc hiểu cùng các câu về thể thơ, ngôi kể. Tuy vậy các biến thể như chỉ ra yếu tố và nêu tác dụng có thể ở mức thông hiểu. Cấu trúc cụ thể nên xem theo đề minh hoạ của kỳ kiểm tra mình tham dự.

Vì sao câu hỏi dễ mà vẫn có nhiều học sinh sai?

Lỗi thường đến từ chủ quan đọc lướt, trả lời theo đề tài thay vì mục đích, nhầm thuật ngữ với phong cách hoặc thể loại, và ghi nhiều đáp án khi đề chỉ hỏi phương thức chính. Đọc kỹ câu hỏi và kiểm dấu hiệu trong đoạn sẽ tránh được phần lớn lỗi này.

Có nên học thuộc phương thức biểu đạt của từng tác phẩm không?

Biết cách xác định phổ biến của tác phẩm quen thuộc có ích, nhưng không nên chỉ học thuộc. Đề có thể trích một đoạn đặc biệt hoặc dùng ngữ liệu ngoài sách. Nắm cách nhận diện bằng dấu hiệu và mục đích mới dùng được cho mọi đoạn trích.

Câu hỏi phương thức có liên quan tới các câu hỏi sau không?

Có. Xác định đúng phương thức giúp tóm tắt nội dung chính đúng hướng và giải thích tác dụng của biện pháp tu từ hợp lý. Xác định sai ở câu đầu có thể kéo lệch câu trả lời về nội dung và thông điệp ở các câu sau.

Phụ huynh có thể giúp con ôn câu hỏi này thế nào?

Phụ huynh có thể cùng con đọc những đoạn văn ngắn trong sách báo, hỏi con người viết đang kể, tả, bày tỏ, giới thiệu hay bàn luận, rồi hỏi vì sao con nghĩ vậy. Không cần chấm điểm, chỉ cần khuyến khích con nói ra căn cứ của mình.

Trả lời câu hỏi phương thức có cần trích dẫn không?

Với câu hỏi gọi tên phương thức, trích dẫn không bắt buộc nhưng một câu căn cứ ngắn giúp câu trả lời chắc hơn. Với câu hỏi chỉ ra yếu tố hoặc nêu tác dụng, cần trích dẫn câu chữ cụ thể trong đoạn để chứng minh.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138