Cô bé bán diêm của An-đéc-xen và Chiếc lá cuối cùng của O Hen-ri đều có phương thức biểu đạt chính là tự sự, kết hợp với miêu tả và biểu cảm. Cô bé bán diêm đan xen cảnh thực và mộng tưởng qua năm lần quẹt diêm, nên miêu tả rất đậm; Chiếc lá cuối cùng xây dựng cốt truyện có kết thúc bất ngờ, nên tự sự giữ vai trò dẫn dắt mạnh hơn.
Hai truyện nước ngoài này từng được học trong chương trình Ngữ văn lớp 8 và vẫn được nhiều đề đọc hiểu chọn làm ngữ liệu vì ngắn, cảm động và dễ hiểu. Với truyện dịch, học sinh có thêm một băn khoăn: phương thức có bị ảnh hưởng bởi bản dịch không. Bài này trả lời băn khoăn đó, rồi đi vào phương thức của từng truyện, những đoạn hay được trích và cách viết câu trả lời có căn cứ.
Truyện dịch có làm thay đổi phương thức biểu đạt không
Phương thức biểu đạt được xác định theo cách tổ chức nội dung và mục đích giao tiếp của văn bản: kể, tả, bày tỏ cảm xúc, cung cấp tri thức hay thuyết phục. Những điều này không mất đi khi văn bản được chuyển sang ngôn ngữ khác. Một câu chuyện kể bằng tiếng Đan Mạch hay tiếng Anh, khi sang tiếng Việt, vẫn là một câu chuyện có nhân vật, có diễn biến, có kết thúc.
Bản dịch có thể làm khác đi giọng văn, độ dài câu, cách chọn từ, và đôi khi một vài chi tiết được dịch giả lược bớt hay diễn đạt lại. Vì vậy khi trả lời về từ ngữ, biện pháp tu từ hay giọng điệu, em bám vào đúng bản trong sách hay trong đề. Nhưng khi trả lời về phương thức, em yên tâm dựa vào nội dung và cấu trúc câu chuyện, vì đó là phần được giữ nguyên qua bản dịch.
Tên nhân vật trong truyện dịch thường được phiên âm theo cách đọc tiếng Việt, như Giôn-xi, Xiu, Bơ-men. Khi trích dẫn làm căn cứ, em viết đúng cách phiên âm có trong ngữ liệu để người chấm dễ đối chiếu.
Cô bé bán diêm: tự sự dẫn dắt qua năm lần quẹt diêm
Cốt truyện và cách kể. Truyện kể về một em bé nghèo đi bán diêm trong đêm giao thừa giá rét. Em không dám về nhà vì chưa bán được bao diêm nào, ngồi nép vào góc tường và lần lượt quẹt diêm để sưởi ấm. Mỗi lần que diêm cháy, một mộng tưởng hiện ra; khi que diêm tắt, thực tại lạnh lẽo trở lại. Sáng mồng một, người ta thấy em đã chết vì giá rét. Truyện kể theo ngôi thứ ba.
Tự sự là phương thức chính. Chuỗi sự việc rất rõ: em đi trên phố, ngồi nép vào góc tường, quẹt que diêm thứ nhất, thứ hai, thứ ba, thứ tư, rồi quẹt cả bao diêm, và cuối cùng là cảnh buổi sáng. Cấu trúc lặp lại theo từng lần quẹt diêm là cái khung tự sự rất đặc sắc.
Miêu tả đậm ở cảnh thực và cảnh mộng. Cảnh thực được tả bằng cái rét, bóng tối, đôi chân trần tím bầm, những ô cửa sổ sáng đèn. Cảnh mộng được tả bằng lò sưởi ấm áp, bàn ăn có ngỗng quay, cây thông Nô-en lấp lánh, hình ảnh người bà hiền hậu. Sự tương phản giữa hai lớp cảnh được tạo ra chủ yếu nhờ miêu tả.
Biểu cảm qua giọng kể. Người kể không xưng hô nhưng giọng văn đầy thương xót, nhất là ở đoạn kết, khi em bé chết mà đôi má vẫn hồng, đôi môi như đang mỉm cười. Đó là biểu cảm gián tiếp, thể hiện lòng nhân ái của nhà văn đối với những số phận nhỏ bé.
Chiếc lá cuối cùng: tự sự với kết thúc bất ngờ
Cốt truyện. Truyện kể về Giôn-xi, một hoạ sĩ trẻ bị bệnh viêm phổi nặng, nằm đếm những chiếc lá thường xuân rụng dần trên bức tường đối diện và tin rằng khi chiếc lá cuối cùng rụng thì mình cũng chết. Xiu, người bạn cùng phòng, và cụ Bơ-men, ông hoạ sĩ già sống ở tầng dưới, lo lắng cho cô. Sau một đêm mưa gió dữ dội, chiếc lá cuối cùng vẫn còn, và Giôn-xi lấy lại ý muốn sống.
Kết thúc bất ngờ là một thủ pháp tự sự. Chỉ ở cuối truyện người đọc mới biết chiếc lá ấy là do cụ Bơ-men vẽ lên tường trong đêm mưa tuyết, và cụ đã chết vì sưng phổi sau đêm ấy. Cách giấu chi tiết rồi mở ra ở cuối là đặc trưng của O Hen-ri, thuộc nghệ thuật tổ chức cốt truyện, tức là thuộc tự sự.
Miêu tả ngắn mà đắt. Chiếc lá được tả kĩ: cuống lá màu xanh sẫm, rìa lá hình răng cưa nhuốm màu vàng úa, bám vào cành cách mặt đất chừng sáu bảy mét. Miêu tả làm chiếc lá vẽ giống lá thật đến mức đánh lừa được cả người đọc lẫn nhân vật.
Biểu cảm ở lời nhân vật. Cảm xúc chủ yếu được bộc lộ qua lời thoại và hành động của nhân vật, như sự tuyệt vọng của Giôn-xi hay sự hối hận, hồi sinh của cô khi nhìn thấy chiếc lá. Giọng người kể tương đối khách quan, ít bình luận.
So sánh hai truyện qua phương thức biểu đạt
Bảng dưới đây giúp em thấy hai truyện cùng một phương thức chính nhưng khác nhau ở cách phối hợp, từ đó trả lời chính xác khi gặp đoạn trích của mỗi truyện.
| Tiêu chí | Cô bé bán diêm | Chiếc lá cuối cùng |
|---|---|---|
| Tác giả | An-đéc-xen, Đan Mạch, thế kỉ XIX | O Hen-ri, Mỹ, đầu thế kỉ XX |
| Phương thức chính | Tự sự | Tự sự |
| Yếu tố kết hợp nổi bật | Miêu tả đan xen thực và mộng, biểu cảm qua giọng kể | Miêu tả chiếc lá, biểu cảm qua lời nhân vật |
| Đặc điểm tổ chức truyện | Cấu trúc lặp theo năm lần quẹt diêm | Kết thúc bất ngờ, giấu chi tiết then chốt |
| Đoạn dễ gọi nhầm | Đoạn tả mộng tưởng có thể tưởng là miêu tả thuần | Đoạn tả chiếc lá có thể tưởng là miêu tả thuần |
Hai đoạn dễ gọi nhầm đều có cùng một bẫy: đoạn tả kĩ một hình ảnh. Nếu đoạn trích chỉ gồm câu tả, không có hành động, em được phép gọi miêu tả là phương thức nổi bật của đoạn. Nhưng hầu hết đoạn trích trong đề đều có kèm hành động quẹt diêm hay hành động nhìn ra cửa sổ, nên tự sự vẫn là chính.
Trả lời câu hỏi phương thức cho đoạn trích truyện nước ngoài
Quy trình dưới đây áp dụng cho hai truyện trên và cho phần lớn truyện nước ngoài khác trong chương trình.
- Xác định đoạn trích ở phần nào của truyện và nhân vật nào đang hành động.
- Gạch chuỗi hành động; có thì ghi tự sự là phương thức chính.
- Tìm chi tiết tả cảnh, tả vật, tả ngoại hình; có thì ghi miêu tả, nói rõ tả gì.
- Tìm câu bộc lộ cảm xúc của nhân vật hoặc giọng thương cảm của người kể; có thì ghi biểu cảm.
- Viết câu trả lời có tên phương thức, căn cứ và một câu tác dụng gắn với ý nghĩa của truyện.
Câu trả lời mẫu cho đoạn que diêm thứ nhất: "Phương thức biểu đạt chính là tự sự, kết hợp miêu tả. Đoạn văn kể việc em bé quẹt que diêm để sưởi và thấy hiện ra một lò sưởi; miêu tả qua chi tiết ngọn lửa xanh lam, lò sưởi bằng sắt toả hơi nóng dịu dàng. Sự kết hợp làm nổi bật khát khao được sưởi ấm của em bé giữa đêm giá rét."
Những lỗi hay gặp khi làm bài về hai truyện
Lỗi đầu tiên là gọi biểu cảm là phương thức chính của Cô bé bán diêm vì truyện rất buồn. Cảm xúc của người đọc không phải căn cứ; căn cứ là cách văn bản tổ chức nội dung, và truyện được tổ chức thành chuỗi sự việc.
Lỗi thứ hai là cho rằng mộng tưởng của em bé là yếu tố kì ảo như truyện cổ tích rồi gọi đó là một phương thức riêng. Các mộng tưởng là ảo ảnh do cái rét và cái đói gợi ra, được miêu tả lại; về phương thức, đó là miêu tả nằm trong mạch tự sự.
Lỗi thứ ba là nhầm thủ pháp kết thúc bất ngờ của Chiếc lá cuối cùng với một phương thức. Kết thúc bất ngờ là nghệ thuật tổ chức cốt truyện, khi đề hỏi về nghệ thuật thì nêu, khi đề hỏi phương thức thì vẫn gọi tự sự.
Lỗi cuối là trả lời tác dụng quá chung chung. Hãy nối tác dụng với ý nghĩa riêng của truyện: tương phản thực và mộng làm nổi bật số phận đáng thương của em bé và lòng nhân ái của nhà văn; miêu tả chiếc lá làm nổi bật kiệt tác của cụ Bơ-men và sức mạnh của tình người.
Áp dụng cho những truyện nước ngoài khác trong chương trình
Cách làm với hai truyện trên dùng được cho nhiều truyện nước ngoài khác mà học sinh gặp trong sách hay trong đề. Cố hương của Lỗ Tấn là một ví dụ đáng chú ý: truyện kể theo ngôi thứ nhất, người kể trở về quê cũ sau hơn hai mươi năm xa cách và chứng kiến làng quê, con người đổi khác. Tự sự vẫn là chính, kết hợp miêu tả cảnh làng quê tiêu điều, biểu cảm qua nỗi buồn của người kể, và có cả yếu tố nghị luận ở đoạn kết, khi người kể suy ngẫm về con đường và hi vọng.
Với những truyện có đoạn kết mang tính suy ngẫm như vậy, nguyên tắc vẫn như với Lão Hạc: xét cả văn bản thì tự sự là chính; nếu đề trích riêng đoạn suy ngẫm thì yếu tố nghị luận và biểu cảm có thể nổi bật trong đoạn ấy. Điều em cần luyện là nhìn đoạn trích trước mắt, không mang sẵn một đáp án gắn với tên tác phẩm.
Một lưu ý khác là truyện nước ngoài thường có bối cảnh, phong tục xa lạ với học sinh, như đêm giao thừa ở châu Âu hay khu phố của các hoạ sĩ nghèo ở Mỹ. Bối cảnh ấy được dựng lên chủ yếu bằng miêu tả, nên phương thức này thường đáng nêu trong câu trả lời.
Câu hỏi thường gặp
Phương thức biểu đạt chính của Cô bé bán diêm là gì?
Phương thức biểu đạt chính là tự sự. Truyện kể về em bé bán diêm trong đêm giao thừa, qua năm lần quẹt diêm với những mộng tưởng, đến khi em chết vì giá rét vào sáng mồng một, theo ngôi kể thứ ba.
Chiếc lá cuối cùng kết hợp những phương thức nào?
Truyện kết hợp miêu tả, nổi bật ở đoạn tả chiếc lá thường xuân, và biểu cảm, thể hiện chủ yếu qua lời thoại, hành động của Giôn-xi, Xiu. Phương thức chính vẫn là tự sự với kết thúc bất ngờ.
Truyện dịch có ảnh hưởng tới phương thức biểu đạt không?
Không đáng kể. Phương thức dựa vào cách tổ chức nội dung và mục đích giao tiếp, vốn được giữ nguyên qua bản dịch. Bản dịch chỉ ảnh hưởng tới từ ngữ, giọng văn, nên khi trích dẫn em bám vào bản trong đề.
Các mộng tưởng của em bé bán diêm là phương thức gì?
Đó là miêu tả nằm trong mạch tự sự. Mỗi lần quẹt diêm là một sự việc, còn hình ảnh lò sưởi, bàn ăn, cây thông, người bà được miêu tả lại để tạo sự tương phản với thực tại lạnh lẽo.
Kết thúc bất ngờ có phải là phương thức biểu đạt không?
Không. Kết thúc bất ngờ là một thủ pháp tổ chức cốt truyện, thuộc nghệ thuật tự sự. Khi đề hỏi phương thức, em trả lời tự sự; khi đề hỏi nét đặc sắc nghệ thuật, em mới nêu kết thúc bất ngờ.
Có nên nêu biểu cảm cho mọi đoạn trích của hai truyện không?
Chỉ nêu khi có dấu hiệu rõ như câu cảm thán, lời bày tỏ cảm xúc của nhân vật hay giọng kể thương cảm. Với đoạn chỉ kể hành động và tả cảnh, nêu tự sự kết hợp miêu tả là đủ.