PhuongThuc.comPhương Thức
Phương thức biểu đạt trong truyện, kí, nghị luận

Hịch tướng sĩ, Chiếu dời đô, Bình Ngô đại cáo: nhận diện phương thức nghị luận

Ba áng văn Hịch tướng sĩ, Chiếu dời đô, Bình Ngô đại cáo đều lấy nghị luận làm chính. Mỗi bài nghiêng về một yếu tố riêng: biểu cảm, đối thoại, tự sự. Cách nhận ra.

Ancient brick citadel gate of Hoa Lu surrounded by limestone mountains and a quiet river at sunrise, a lone visitor walking on the stone path seen from behind

Hịch tướng sĩ, Chiếu dời đô và Bình Ngô đại cáo đều có phương thức biểu đạt chính là nghị luận, vì cả ba đều nêu một chủ trương, một chân lí và dùng lí lẽ, dẫn chứng để thuyết phục người nghe. Điểm khác nằm ở yếu tố đi kèm: Hịch tướng sĩ đậm biểu cảm, Chiếu dời đô giàu tính đối thoại trang trọng, Bình Ngô đại cáo có cả một phần dài tự sự thuật lại cuộc khởi nghĩa.

Ba văn bản thuộc ba thể loại khác nhau của văn học trung đại, ra đời ở ba thời điểm cách nhau nhiều thế kỉ, và đều từng được học ở lớp 8. Bài này không nhắc lại phần lí thuyết chung về thể loại hịch, chiếu, cáo, mà đi vào từng văn bản cụ thể: lập luận được tổ chức ra sao, yếu tố nào đi kèm, đoạn trích nào hay gặp và nên trả lời thế nào. Lời văn được diễn đạt lại theo bản dịch quen thuộc; em đối chiếu với sách đang học.

Chiếu dời đô: một văn bản lập luận ngắn gọn mà chặt

Chiếu dời đô do vua Lý Thái Tổ, tức Lý Công Uẩn, ban ra năm 1010, nêu chủ trương dời kinh đô từ Hoa Lư ra thành Đại La. Văn bản rất ngắn nhưng có đủ ba bước của một lập luận: nêu tiền lệ lịch sử, phân tích thực tế, đưa ra kết luận và hỏi ý kiến triều thần.

Bước đầu, nhà vua dẫn chuyện các triều đại xưa bên Trung Hoa như nhà Thương, nhà Chu nhiều lần dời đô để mưu nghiệp lớn, xem chỗ nào thuận tiện thì đóng đô, nhờ đó vận nước lâu dài. Bước hai, nhà vua nhận xét hai triều Đinh, Lê trước đó cứ đóng yên ở Hoa Lư, khiến triều đại không được lâu bền, trăm họ hao tổn. Bước ba, nhà vua nêu những lợi thế của thành Đại La: ở vào nơi trung tâm, địa thế rộng mà bằng, đất đai cao mà thoáng, muôn vật phong phú tốt tươi, xứng đáng là nơi kinh đô bậc nhất.

Văn bản kết thúc bằng câu hỏi ý kiến các quan về quyết định dời đô. Câu hỏi ấy không làm văn bản mất tính khẳng định; ngược lại, nó cho thấy một lối lập luận vừa có uy quyền của mệnh lệnh vừa có sự đồng cảm, mong được chia sẻ. Đây là điểm đặc biệt khiến chiếu này giàu tính đối thoại.

Với mọi đoạn trích từ Chiếu dời đô, phương thức chính là nghị luận. Nếu đoạn có những câu bày tỏ nỗi lòng của nhà vua, như câu nói mình rất đau xót về việc triều trước không chịu dời đô, em nêu thêm biểu cảm là yếu tố kết hợp.

Hịch tướng sĩ: nghị luận được thổi lửa bằng biểu cảm

Hoàn cảnh và mục đích. Hịch tướng sĩ được Trần Quốc Tuấn viết trước cuộc kháng chiến chống quân Mông – Nguyên lần thứ hai, nhằm khích lệ tướng sĩ học tập binh thư, rèn luyện, sẵn sàng đánh giặc. Mục đích thuyết phục, kêu gọi hành động khiến nghị luận là phương thức chính.

Hệ thống lập luận. Bài hịch đi từ việc nêu gương những trung thần nghĩa sĩ trong sử sách sẵn sàng chết vì chủ, đến việc chỉ ra tội ác và sự ngang ngược của giặc, rồi phân tích mối ân tình giữa chủ tướng và tướng sĩ, phê phán lối sống hưởng lạc, vô trách nhiệm của tướng sĩ, và cuối cùng chỉ ra con đường đúng là học tập binh thư mà tác giả soạn.

Biểu cảm mãnh liệt. Đoạn nổi tiếng nhất là khi tác giả bộc bạch nỗi lòng: tới bữa quên ăn, nửa đêm vỗ gối, ruột đau như cắt, nước mắt đầm đìa, chỉ căm tức chưa xả thịt lột da quân thù. Đây là biểu cảm trực tiếp, cực mạnh, nhưng vẫn phục vụ mục đích thuyết phục: lấy chính tấm lòng của chủ tướng để lay động tướng sĩ.

Cách trả lời. Với đoạn nỗi lòng chủ tướng, đáp án chuẩn là nghị luận kết hợp biểu cảm, và nhiều tài liệu chấp nhận nêu biểu cảm như yếu tố nổi bật của riêng đoạn. Với đoạn phê phán tướng sĩ và đoạn chỉ con đường đúng, nghị luận rõ hơn hẳn, với thao tác so sánh, phân tích lợi hại.

Bình Ngô đại cáo: nghị luận ôm trọn cả một bản anh hùng ca

Bình Ngô đại cáo do Nguyễn Trãi viết thay lời Lê Lợi, công bố đầu năm 1428 sau khi cuộc kháng chiến chống quân Minh toàn thắng. Văn bản có bốn phần. Phần đầu nêu luận đề chính nghĩa: việc nhân nghĩa cốt ở yên dân, quân điếu phạt trước lo trừ bạo, và khẳng định nước Đại Việt có văn hiến, có núi sông bờ cõi, phong tục riêng, có các triều đại ngang hàng với phương Bắc. Phần hai vạch trần tội ác của giặc Minh. Phần ba thuật lại quá trình khởi nghĩa Lam Sơn từ những ngày gian khổ đến chiến thắng. Phần cuối tuyên bố độc lập, mở ra kỉ nguyên mới.

Toàn văn bản nhằm tuyên cáo một chân lí và một kết quả, nên phương thức chính là nghị luận. Tuy vậy phần ba có chuỗi sự việc dài, theo trình tự thời gian, với những trận đánh, những cái tên tướng giặc thua chạy. Ở phần này, tự sự nổi lên rõ, đan với miêu tả khí thế trận mạc và biểu cảm của người viết.

Khi đề trích đoạn nói về nỗi gian nan buổi đầu khởi nghĩa, khi Lê Lợi nếm mật nằm gai, lương hết mấy tuần, quân không một đội, em có thể nêu tự sự kết hợp biểu cảm, nhưng nên nói rõ chúng nằm trong mạch nghị luận để chứng minh sức mạnh của chính nghĩa. Nếu đề trích phần đầu, câu trả lời là nghị luận, căn cứ vào luận đề nhân nghĩa và các luận cứ về văn hiến, lãnh thổ, phong tục, lịch sử.

Ba văn bản trên cùng một bảng

Bảng dưới đây đặt ba văn bản cạnh nhau, giúp em nhớ nhanh điểm chung và điểm riêng về phương thức. Đây là khung ôn tập, không thay cho việc đọc đoạn trích cụ thể trong đề.

Tiêu chíChiếu dời đôHịch tướng sĩBình Ngô đại cáo
Người viết, nămLý Công Uẩn, 1010Trần Quốc Tuấn, thế kỉ XIIINguyễn Trãi, 1428
Mục đíchCông bố chủ trương dời đôKhích lệ tướng sĩ đánh giặcTuyên cáo chiến thắng, khẳng định độc lập
Phương thức chínhNghị luậnNghị luậnNghị luận
Yếu tố đi kèm nổi bậtBiểu cảm nhẹ, tính đối thoạiBiểu cảm mãnh liệtTự sự ở phần thuật lại khởi nghĩa, biểu cảm
Đoạn dễ gọi nhầmCâu hỏi cuối văn bảnĐoạn nỗi lòng chủ tướngĐoạn kể các trận đánh

Có thể thấy dù thể loại khác nhau, cả ba đều cùng một phương thức chính. Điều em cần ghi nhớ là cách mỗi văn bản pha trộn yếu tố đi kèm, vì đó là chỗ đề hay hỏi và cũng là chỗ học sinh dễ gọi nhầm phương thức chính.

Các bước làm câu hỏi phương thức với văn nghị luận trung đại

Ngữ liệu trung đại thường dài, nhiều điển tích và câu văn biền ngẫu, dễ làm học sinh rối. Năm bước sau giúp em bám vào cái cốt lõi.

  1. Xác định văn bản và phần được trích trong bố cục lập luận của văn bản.
  2. Tìm câu nêu ý kiến, chủ trương hay chân lí của đoạn; có thì nghị luận là phương thức chính.
  3. Tìm chuỗi sự việc theo thời gian; nếu có, nêu tự sự là yếu tố kết hợp và nói vai trò làm dẫn chứng.
  4. Tìm những câu bộc lộ tình cảm trực tiếp của người viết; nếu có, nêu biểu cảm.
  5. Viết câu trả lời ngắn: tên phương thức, luận điểm của đoạn, yếu tố kết hợp và căn cứ.

Đừng để những điển tích, những câu đối xứng làm em nghĩ đoạn văn là thơ hay là biểu cảm thuần tuý. Văn biền ngẫu là hình thức câu văn, không phải phương thức biểu đạt; nội dung lập luận bên trong mới là thứ quyết định.

Vì sao không gọi là phương thức hành chính – công vụ

Chiếu, hịch, cáo đều là văn bản do vua, tướng ban ra trong công việc nhà nước, nên có học sinh nghĩ đến phương thức hành chính – công vụ. Đây là một nhầm lẫn có lí do, nhưng vẫn là nhầm lẫn.

Văn bản hành chính – công vụ ngày nay có đặc điểm khuôn mẫu, chính xác, không biểu cảm, nhằm truyền đạt một quyết định, một thông báo, một yêu cầu theo thể thức quy định. Ba văn bản trung đại kể trên tuy có tính chất công vụ, nhưng mục đích chính là thuyết phục người nghe tin theo một chủ trương bằng lí lẽ, dẫn chứng và cảm xúc. Chúng giàu hình ảnh, giàu cảm xúc, có điển tích, có lập luận phức tạp, nên thuộc văn nghị luận.

Khi trả lời, em gọi nghị luận và có thể giải thích ngắn rằng văn bản có tính chất chính luận, dùng lí lẽ, dẫn chứng để thuyết phục. Nếu đề hỏi thể loại, em trả lời chiếu, hịch hay cáo; nếu hỏi phương thức, em trả lời nghị luận. Tách hai câu hỏi ra là cách chắc chắn nhất để không mất điểm.

Người nghe khác nhau, giọng nghị luận khác nhau

Một cách hay để hiểu ba văn bản là hỏi xem mỗi văn bản nói với ai. Chiếu dời đô là lời nhà vua nói với triều thần, những người có quyền góp ý, nên giọng văn mềm mỏng, lí lẽ rõ ràng, kết bằng câu hỏi ý kiến. Hịch tướng sĩ là lời chủ tướng nói với tướng sĩ dưới quyền, những người gắn bó ân tình với mình, nên giọng văn khi thiết tha, khi nghiêm khắc, khi mỉa mai, đầy cảm xúc. Bình Ngô đại cáo là lời tuyên cáo với toàn thiên hạ, nên giọng văn trang trọng, hào hùng, có tầm vóc một bản tổng kết lịch sử.

Người nghe khác nhau dẫn tới cách phối hợp yếu tố khác nhau, nhưng mục đích thuyết phục thì giữ nguyên, nên phương thức chính không đổi. Khi đề hỏi về tác dụng của yếu tố biểu cảm hay tự sự, em dựa vào đối tượng người nghe để giải thích: cảm xúc giúp chủ tướng chạm tới lòng tướng sĩ; phần thuật lại khởi nghĩa giúp người nghe khắp nơi thấy rõ chính nghĩa đã thắng như thế nào.

Câu hỏi thường gặp

Phương thức biểu đạt chính của Hịch tướng sĩ là gì?

Phương thức biểu đạt chính là nghị luận, vì bài hịch nhằm thuyết phục, kêu gọi tướng sĩ học binh thư, rèn luyện để đánh giặc, bằng lí lẽ và dẫn chứng. Văn bản kết hợp biểu cảm rất mạnh ở đoạn bộc lộ nỗi lòng chủ tướng.

Chiếu dời đô dùng phương thức biểu đạt nào?

Chiếu dời đô dùng phương thức nghị luận: nêu tiền lệ các triều đại xưa, phân tích hạn chế của việc đóng đô ở Hoa Lư, nêu lợi thế của thành Đại La rồi đưa ra chủ trương dời đô. Có yếu tố biểu cảm nhẹ trong những câu bày tỏ nỗi lòng nhà vua.

Phần thuật lại cuộc khởi nghĩa trong Bình Ngô đại cáo là tự sự hay nghị luận?

Phần ấy có chuỗi sự việc theo thời gian nên tự sự nổi bật, kết hợp miêu tả và biểu cảm. Nhưng trong toàn văn bản, phần này là dẫn chứng chứng minh sức mạnh chính nghĩa, nên phương thức chính của văn bản vẫn là nghị luận.

Đoạn tới bữa quên ăn, nửa đêm vỗ gối nên trả lời phương thức gì?

Nên trả lời nghị luận kết hợp biểu cảm, và nói rõ biểu cảm là yếu tố nổi bật của đoạn: chủ tướng bộc lộ trực tiếp lòng căm thù giặc, nỗi lo cho vận nước để khích lệ tướng sĩ.

Văn biền ngẫu có phải là một phương thức biểu đạt không?

Không. Biền ngẫu là lối câu văn có các vế đối nhau, là hình thức nghệ thuật của câu chữ. Phương thức biểu đạt được xác định theo mục đích và cách tổ chức nội dung, nên các văn bản biền ngẫu kể trên vẫn là nghị luận.

Có thể trả lời nghị luận chính luận được không?

Được phép gọi các văn bản này là văn nghị luận có tính chính luận, hay văn chính luận trung đại. Nhưng khi đề hỏi tên phương thức, câu trả lời gọn và chuẩn nhất là nghị luận; chính luận là khái niệm thuộc về phong cách ngôn ngữ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138