Với tuỳ bút Người lái đò Sông Đà và bút kí Ai đã đặt tên cho dòng sông, phương thức biểu đạt nổi bật là miêu tả kết hợp biểu cảm; bên cạnh đó còn có tự sự và thuyết minh, và phương thức chính phải xác định theo từng đoạn trích. Kí không được tổ chức quanh một cốt truyện như truyện ngắn, mà quanh sự quan sát và cảm xúc của chính người viết trước một đối tượng có thật, nên một đáp án chung cho cả văn bản ít khi đủ.
Hai văn bản này đều viết về một dòng sông, đều nằm trong chương trình Ngữ văn lớp 12 nhiều năm, và là nguồn ngữ liệu quen của các đề đọc hiểu. Bài này giải thích vì sao kí khó gọi tên phương thức hơn truyện, chỉ ra những phương thức có mặt trong từng văn bản, rồi đưa ra cách xác định cho từng loại đoạn trích. Chi tiết trong bài được diễn đạt lại, trích rất ngắn; em nên đối chiếu với văn bản trong sách.
Vì sao kí khó gọi tên phương thức hơn truyện
Truyện ngắn có cốt truyện, có nhân vật hư cấu, nên tự sự gần như luôn là phương thức chính. Kí thì khác: kí ghi lại người thật, việc thật, cảnh thật mà người viết quan sát và trải nghiệm, rồi bày tỏ suy nghĩ, cảm xúc của mình. Trong tuỳ bút, dòng cảm xúc và liên tưởng của người viết dẫn dắt văn bản; trong bút kí, quan sát và hiểu biết được đan với cảm nghĩ. Cả hai đều không nhất thiết có cốt truyện.
Vì vậy trong một văn bản kí, người đọc có thể gặp liền nhau một đoạn tả cảnh, một đoạn kể chuyện, một đoạn cung cấp kiến thức lịch sử, địa lí và một đoạn bộc lộ cảm xúc. Phương thức nào nổi bật tuỳ thuộc vào đoạn được trích. Đây là lí do tài liệu ôn tập hay viết những đáp án khác nhau cho cùng một tác phẩm, và học sinh thấy hoang mang.
Cách gỡ là trở về nguyên tắc chung: phương thức chính là phương thức chi phối mục đích của đoạn văn. Đoạn nhằm cho người đọc hình dung cảnh vật thì miêu tả nổi bật; đoạn nhằm kể một cuộc vượt thác thì tự sự nổi bật; đoạn nhằm cung cấp tri thức thì thuyết minh nổi bật. Biểu cảm thì có mặt gần như khắp nơi, vì cá tính và cảm xúc người viết là linh hồn của thể kí.
Người lái đò Sông Đà: những phương thức có mặt
Miêu tả là phương thức chủ đạo. Phần lớn tuỳ bút dành cho việc vẽ ra hai dáng vẻ của con sông: một bên hung bạo với vách đá dựng đứng, những hút nước xoáy, ghềnh thác gầm réo, đá sông bày thành thạch trận; một bên trữ tình với dòng chảy được ví như một áng tóc mềm, với màu nước đổi theo mùa. Nguyễn Tuân dùng dày đặc so sánh, liên tưởng, từ ngữ gợi hình gợi thanh.
Tự sự trong cảnh vượt thác. Đoạn ông lái đò đưa con đò vượt qua ba lớp trùng vi thạch trận là đoạn có chuỗi hành động nối nhau rất rõ: đá xông vào, sóng đánh, ông lái nắm chặt bơi chèo, lái con đò lách qua cửa sinh, phá xong lớp này lại tới lớp khác. Ở đoạn này tự sự nổi lên mạnh, kết hợp miêu tả.
Thuyết minh qua tri thức nhiều ngành. Nguyễn Tuân huy động hiểu biết về địa lí, lịch sử, quân sự, võ thuật, điện ảnh để nói về con sông và nghề lái đò. Những câu giải thích về dòng chảy, về cách người lái nhớ từng luồng nước, mang màu thuyết minh, giúp văn bản giàu tính thông tin.
Biểu cảm của một ngòi bút tài hoa. Xuyên suốt là cảm xúc, thái độ của người viết: say mê, ngưỡng mộ trước vẻ đẹp con sông và tài nghệ người lái đò. Những câu nhận xét giàu cảm xúc, những so sánh bất ngờ đều cho thấy một người viết uyên bác và tài hoa.
Ai đã đặt tên cho dòng sông: những phương thức có mặt
Bút kí của Hoàng Phủ Ngọc Tường, viết năm 1981, đi theo dòng sông Hương từ thượng nguồn về tới thành phố Huế. Ở thượng nguồn, con sông được hình dung như một bản trường ca của rừng già, mãnh liệt và hoang dại. Khi ra khỏi rừng, sông như một người gái đẹp ngủ mơ màng được người tình đánh thức; qua kinh thành, sông trở nên dịu dàng, chậm rãi. Những trang ấy là miêu tả kết hợp biểu cảm, giàu liên tưởng và nhân hoá.
Bút kí còn có phần thuyết minh khá đậm: người viết nói về địa lí của dòng sông, các đoạn chảy qua những vùng nào, nói về lịch sử khi nhắc tới việc sông Hương từng là dòng sông biên giới, từng được Nguyễn Trãi ghi trong sách địa lí của mình, và nói về âm nhạc cổ điển Huế được sinh thành trên mặt sông. Những đoạn ấy cung cấp tri thức, nên có thể nêu thuyết minh là phương thức kết hợp.
Tự sự xuất hiện ở phần kết, khi người viết kể lại câu chuyện lưu truyền rằng người làng hai bên bờ đã nấu nước của trăm loài hoa đổ xuống dòng sông cho làn nước thơm tho mãi mãi, từ đó sông có tên là Hương. Đoạn ấy có sự việc, có nhân vật tập thể, nên tự sự nổi bật hơn ở các đoạn khác.
Người viết trong bút kí này vừa say đắm vừa uyên bác, nên biểu cảm luôn đi cùng với miêu tả và thuyết minh. Người đọc cảm được tình yêu của tác giả với Huế qua từng hình ảnh so sánh.
Xác định phương thức theo từng loại đoạn trích
Bảng dưới đây gom những kiểu đoạn trích hay gặp của hai văn bản, kèm phương thức nổi bật và căn cứ. Đây là gợi ý theo dấu hiệu, không phải đáp án cố định; khi đoạn trích pha nhiều yếu tố, em cân nhắc mục đích chính của đoạn.
| Kiểu đoạn trích | Phương thức nổi bật | Kết hợp | Căn cứ |
|---|---|---|---|
| Tả sông Đà hung bạo, đá, thác, hút nước | Miêu tả | Biểu cảm | Chi tiết hình ảnh, âm thanh, so sánh liên tưởng dày đặc |
| Cuộc vượt thác của ông lái đò | Tự sự | Miêu tả, biểu cảm | Chuỗi hành động nối nhau, có diễn biến từ lớp thạch trận này tới lớp khác |
| Tả sông Đà trữ tình nhìn từ trên cao hay từ bờ | Miêu tả | Biểu cảm | Màu nước, dáng sông, cảm xúc người ngắm |
| Sông Hương ở thượng nguồn, ra đồng bằng, qua kinh thành | Miêu tả | Biểu cảm | Nhân hoá, so sánh, không có sự việc |
| Sông Hương trong lịch sử, trong âm nhạc | Thuyết minh hoặc biểu cảm | Miêu tả | Tri thức lịch sử, văn hoá đan với cảm nghĩ |
| Câu chuyện về tên gọi sông Hương | Tự sự | Biểu cảm | Có sự việc nấu nước hoa đổ xuống sông |
Có những đề chấp nhận nhiều cách gọi cho cùng một đoạn kí, miễn là câu trả lời có căn cứ hợp lí. Vì thế phần căn cứ quan trọng hơn bình thường: một câu như "đoạn văn tập trung khắc hoạ hình ảnh con sông bằng nhiều so sánh, liên tưởng" cho thấy em hiểu vì sao mình chọn miêu tả.
Quy trình xác định phương thức cho một đoạn kí
Với một đoạn trích tuỳ bút hay bút kí, quy trình dưới đây giúp em ra quyết định nhanh và có lí lẽ.
- Hỏi đoạn văn đang làm gì là chính: vẽ ra một cảnh, kể một sự việc, cung cấp một hiểu biết, hay bày tỏ một cảm xúc.
- Nếu đoạn có chuỗi hành động nối nhau của con người, nghiêng về tự sự.
- Nếu đoạn dày đặc hình ảnh, màu sắc, âm thanh, so sánh, không có sự việc, nghiêng về miêu tả.
- Nếu đoạn có số liệu, tên địa danh, mốc lịch sử, giải thích nguyên nhân, nghiêng về thuyết minh.
- Nếu đoạn chủ yếu là câu cảm thán, lời nhận xét chủ quan, biểu cảm nổi bật.
- Viết câu trả lời: phương thức nổi bật, các phương thức kết hợp có dấu hiệu rõ, mỗi phương thức một căn cứ.
Điều đặc biệt với kí là biểu cảm hầu như luôn có mặt, nên em có thể nêu nó là phương thức kết hợp ở gần như mọi đoạn. Nhưng chỉ đưa biểu cảm lên vị trí chính khi đoạn trích chủ yếu là lời bộc lộ cảm xúc và suy ngẫm, không có hình ảnh cụ thể nào được miêu tả kĩ.
Những điều dễ sai khi làm bài về hai bài kí
Sai lầm đầu tiên là gọi cả hai văn bản là tự sự vì nghĩ rằng văn xuôi thì phải kể. Người lái đò Sông Đà có một nhân vật là ông lái đò, nhưng phần lớn văn bản không kể chuyện về ông mà tả con sông và bày tỏ cảm xúc. Ai đã đặt tên cho dòng sông gần như không có nhân vật. Gọi tự sự cho cả văn bản là bỏ qua đặc trưng của kí.
Sai lầm thứ hai là nhầm thể loại với phương thức: viết "phương thức tuỳ bút" hay "phương thức bút kí". Tuỳ bút, bút kí là thể loại thuộc loại kí; phương thức là cách tổ chức ngôn ngữ trong văn bản. Hai câu hỏi này có thể cùng xuất hiện trong một đề, nên tách bạch giúp em không mất điểm oan.
Sai lầm thứ ba là nhầm biện pháp tu từ với phương thức. So sánh, nhân hoá, liệt kê là biện pháp tu từ, công cụ phục vụ cho miêu tả và biểu cảm; chúng không phải tên phương thức. Khi đề hỏi phương thức mà em liệt kê biện pháp tu từ, câu trả lời lạc đề dù nội dung đúng.
Đặt hai bài kí cạnh nhau để thấy điểm chung và điểm riêng
Điểm chung của hai văn bản là cùng lấy một dòng sông có thật làm đối tượng, cùng huy động vốn hiểu biết rộng của người viết và cùng để cảm xúc chảy xuyên suốt trang văn. Vì vậy miêu tả và biểu cảm là hai phương thức nổi bật ở cả hai, còn thuyết minh xuất hiện mỗi khi người viết dừng lại giải thích một hiện tượng, một sự kiện lịch sử hay một nét văn hoá.
Điểm riêng nằm ở chỗ Người lái đò Sông Đà có một nhân vật con người được khắc hoạ trong một cuộc chiến đấu với thác dữ, nên tự sự có đất để nổi lên ở đoạn giữa. Ai đã đặt tên cho dòng sông gần như không có nhân vật, tự sự chỉ thoáng hiện ở câu chuyện tên gọi cuối bài, còn thuyết minh về lịch sử, âm nhạc thì đậm hơn. Nắm được khác biệt này, em sẽ không trả lời rập khuôn hai văn bản như nhau, và có thêm một ý so sánh khi đề yêu cầu liên hệ.
Câu hỏi thường gặp
Phương thức biểu đạt chính của Người lái đò Sông Đà là gì?
Xét cả văn bản, miêu tả kết hợp biểu cảm là nổi bật nhất, vì phần lớn tuỳ bút dành để khắc hoạ con sông và bày tỏ cảm xúc của người viết. Với từng đoạn trích, cần xem đoạn ấy đang tả, đang kể cuộc vượt thác hay đang cung cấp hiểu biết.
Ai đã đặt tên cho dòng sông dùng những phương thức nào?
Bút kí kết hợp miêu tả, biểu cảm, thuyết minh và tự sự. Miêu tả và biểu cảm ở các đoạn khắc hoạ dòng sông; thuyết minh ở các đoạn về địa lí, lịch sử, âm nhạc; tự sự ở câu chuyện lí giải tên gọi sông Hương.
Đoạn vượt thác trong Người lái đò Sông Đà là phương thức gì?
Đoạn ấy có chuỗi hành động nối nhau của ông lái đò và con đò qua từng lớp thạch trận, nên tự sự nổi bật, kết hợp với miêu tả sóng nước, đá thác và biểu cảm ngưỡng mộ của người viết.
Tuỳ bút có phải là một phương thức biểu đạt không?
Không. Tuỳ bút là một thể loại thuộc loại kí. Phương thức biểu đạt là tự sự, miêu tả, biểu cảm, thuyết minh, nghị luận, hành chính công vụ. Một bài tuỳ bút có thể dùng nhiều phương thức khác nhau.
Vì sao đề kí có nhiều đáp án được chấp nhận?
Vì kí không có cốt truyện cố định và các phương thức đan vào nhau rất chặt. Người chấm thường chấp nhận cách gọi có căn cứ hợp lí; do đó phần giải thích dấu hiệu trong câu trả lời đặc biệt quan trọng.
Có nên nêu biểu cảm cho mọi đoạn trích kí không?
Biểu cảm có mặt ở hầu hết đoạn kí nên nêu là phương thức kết hợp thường hợp lí. Tuy vậy em vẫn nên dẫn một câu hay một từ ngữ bộc lộ cảm xúc làm căn cứ, thay vì ghi theo thói quen.