PhuongThuc.comPhương Thức
Phương thức biểu đạt trong truyện, kí, nghị luận

Phương thức biểu đạt của truyện cổ tích, truyền thuyết và truyện ngụ ngôn

Truyện cổ tích, truyền thuyết, ngụ ngôn, truyện cười đều lấy tự sự làm chính. Mỗi thể loại kết hợp yếu tố khác nhau: miêu tả kì ảo, lời bình, bài học hàm ý nghị luận.

Elderly woman telling a folk tale to three small children on a woven mat under a starfruit tree in a rural courtyard at dusk, oil lamp glowing, seen from the side

Truyện cổ tích, truyền thuyết, truyện ngụ ngôn và truyện cười đều có phương thức biểu đạt chính là tự sự, vì đây là những truyện kể dân gian có nhân vật, có cốt truyện và có kết thúc. Khác nhau là những yếu tố đi kèm: cổ tích và truyền thuyết thường có miêu tả kì ảo, ngụ ngôn gửi bài học mang hàm ý nghị luận, truyện cười dựa vào chi tiết gây cười.

Văn học dân gian là phần học đầu tiên ở lớp 6 và cũng là nguồn ngữ liệu đọc hiểu quen thuộc cho cả bậc trung học cơ sở. Các câu hỏi về phương thức với truyện dân gian thường không khó ở phần phương thức chính, nhưng học sinh hay lúng túng ở phần phương thức kết hợp và vai trò, nhất là với truyện ngụ ngôn có lời kết như một lời khuyên. Bài này đi qua từng thể loại, nêu dấu hiệu và cách trả lời.

Vì sao truyện dân gian luôn lấy tự sự làm chính

Truyện dân gian ra đời và lưu truyền bằng con đường kể miệng. Người xưa kể cho nhau nghe quanh bếp lửa, dưới gốc đa, trong những buổi làm đồng, rồi truyện được ghi lại thành văn bản. Bản chất kể chuyện ấy quyết định phương thức: một chuỗi sự việc có mở đầu, diễn biến và kết thúc, xoay quanh nhân vật, được người kể dẫn dắt.

Dấu hiệu rất rõ là những câu mở đầu quen thuộc như ngày xửa ngày xưa, đời Hùng Vương thứ sáu, ở một làng kia; những từ nối diễn biến như một hôm, từ đó, ít lâu sau; và những kết thúc khép lại số phận nhân vật. Truyện dân gian thường kể theo ngôi thứ ba, người kể giấu mình, không xưng hô.

Vì vậy dù là thể loại nào, phương thức chính của văn bản và của gần như mọi đoạn trích đều là tự sự. Câu hỏi đáng chú ý nằm ở phương thức kết hợp, và mỗi thể loại có những yếu tố đi kèm đặc trưng.

Truyện cổ tích: tự sự kết hợp miêu tả, nhiều chi tiết kì ảo

Cốt truyện quanh số phận nhân vật. Truyện cổ tích như Tấm Cám, Thạch Sanh, Sọ Dừa kể về số phận những con người bất hạnh, mồ côi, xấu xí hay nghèo khó, trải qua thử thách và cuối cùng được đền đáp. Chuỗi sự việc dài, nhiều chặng, là xương sống tự sự.

Yếu tố kì ảo. Bụt hiện lên giúp đỡ, nhân vật hoá thân qua nhiều kiếp, đồ vật thần kì như cây đàn, niêu cơm ăn mãi không hết. Yếu tố kì ảo là đặc điểm nghệ thuật của cổ tích, không phải một phương thức biểu đạt. Em không trả lời "phương thức kì ảo".

Miêu tả ngắn gọn. Miêu tả trong cổ tích thường giản dị, vài nét về ngoại hình hay cảnh vật, như dáng dấp xấu xí của Sọ Dừa hay vẻ đẹp của cô Tấm. Miêu tả ít khi dày đặc như truyện hiện đại, nên chỉ nêu khi đoạn trích có chi tiết tả rõ ràng.

Kết thúc thể hiện ước mơ. Kết thúc có hậu, người tốt được đền đáp, kẻ ác bị trừng phạt, thể hiện ước mơ công bằng của nhân dân. Đó là ý nghĩa của truyện, thuộc câu hỏi nội dung, không làm thay đổi phương thức.

Truyền thuyết: tự sự gắn với lịch sử và miêu tả phi thường

Truyền thuyết như Con Rồng cháu Tiên, Thánh Gióng, Sơn Tinh – Thuỷ Tinh, Sự tích Hồ Gươm kể về những nhân vật và sự kiện có liên quan đến lịch sử, thường được tô điểm bằng chi tiết kì ảo. Phương thức chính vẫn là tự sự, vì truyện kể lại diễn biến từ khi nhân vật ra đời, lập chiến công đến khi hoá thân hay để lại dấu tích.

Truyền thuyết thường có những đoạn miêu tả hoành tráng, phóng đại: Thánh Gióng vươn vai thành tráng sĩ, nhổ tre đánh giặc; Sơn Tinh, Thuỷ Tinh dâng nước, bốc đồi, dời núi. Những đoạn này là tự sự kết hợp miêu tả, nhằm tôn vinh sức mạnh phi thường của người anh hùng và giải thích hiện tượng tự nhiên.

Một dấu hiệu riêng của truyền thuyết là phần cuối thường nhắc tới dấu tích còn lại đến ngày nay: ao hồ, tre đằng ngà, làng mang tên sự kiện, lễ hội hằng năm. Những câu ấy mang màu thông tin, gần với thuyết minh. Tuy vậy, trong một văn bản truyền thuyết, đó chỉ là yếu tố nhỏ; em chỉ nêu khi đề trích đúng đoạn kết và hỏi các phương thức được sử dụng.

Truyện ngụ ngôn và truyện cười: tự sự mang hàm ý

Truyện ngụ ngôn như Ếch ngồi đáy giếng, Thầy bói xem voi, Đeo nhạc cho mèo mượn chuyện loài vật, đồ vật hay con người để nói bóng gió chuyện đời, khuyên răn con người. Văn bản vẫn có cốt truyện ngắn, nhân vật, diễn biến, nên tự sự là phương thức chính. Điểm đặc biệt là lời kết hoặc ý nghĩa ẩn sau câu chuyện là một bài học, mang hàm ý nghị luận.

Có những bản ngụ ngôn kết thúc bằng một câu khái quát rõ ràng, như lời rút ra bài học về cách nhìn sự vật phiến diện. Nếu đề trích riêng câu kết ấy, em được phép nhận xét câu văn mang tính nghị luận. Còn với cả truyện, em nói tự sự là chính, và mục đích của câu chuyện là gửi gắm bài học.

Truyện cười như Treo biển, Lợn cưới áo mới cũng là tự sự, với cốt truyện rất ngắn và một chi tiết gây cười ở cao trào. Cái cười đến từ mâu thuẫn trong hành động, lời nói của nhân vật. Truyện cười hầu như không có miêu tả hay biểu cảm dày đặc; phương thức kết hợp, nếu có, thường chỉ là vài nét miêu tả bộ dạng nhân vật làm bật tiếng cười.

Bảng tổng hợp bốn thể loại truyện dân gian

Bảng dưới đây giúp em nhớ nhanh đặc điểm phương thức của từng thể loại. Ví dụ là những truyện quen thuộc trong sách Ngữ văn.

Thể loạiVí dụPhương thức chínhYếu tố đi kèm hay gặp
Cổ tíchTấm Cám, Thạch Sanh, Sọ DừaTự sựMiêu tả ngắn, yếu tố kì ảo là đặc điểm nghệ thuật
Truyền thuyếtThánh Gióng, Sơn Tinh – Thuỷ Tinh, Sự tích Hồ GươmTự sựMiêu tả phóng đại, chi tiết dấu tích còn lại
Ngụ ngônẾch ngồi đáy giếng, Đeo nhạc cho mèoTự sựHàm ý nghị luận qua bài học
Truyện cườiTreo biển, Lợn cưới áo mớiTự sựChi tiết gây cười, miêu tả bộ dạng nhân vật

Thông điệp chính của bảng: với truyện dân gian, câu trả lời phương thức chính gần như không đổi. Phần làm nên câu trả lời tốt là chỉ ra được yếu tố đi kèm có trong đoạn trích, và giải thích ngắn vai trò của nó trong việc thể hiện ý nghĩa của truyện.

Cách làm câu hỏi phương thức với một đoạn truyện dân gian

Quy trình sau dùng được cho học sinh lớp 6, lớp 7 khi gặp đoạn trích truyện dân gian trong đề kiểm tra hay đề đọc hiểu.

  1. Xác định thể loại của truyện: cổ tích, truyền thuyết, ngụ ngôn hay truyện cười.
  2. Gạch chuỗi hành động của nhân vật trong đoạn; có thì ghi tự sự là phương thức chính.
  3. Tìm chi tiết tả ngoại hình, cảnh vật, sức mạnh; có thì nêu miêu tả.
  4. Với ngụ ngôn, xem có câu rút ra bài học không; có thì nói thêm hàm ý nghị luận.
  5. Viết câu trả lời có tên phương thức và một căn cứ lấy ngay trong đoạn.

Câu trả lời mẫu cho đoạn Thánh Gióng ra trận: "Phương thức biểu đạt chính là tự sự, kết hợp miêu tả. Đoạn văn kể việc Gióng vươn vai thành tráng sĩ, mặc áo giáp, cưỡi ngựa sắt xông ra đánh giặc; miêu tả qua các chi tiết phóng đại về sức vóc và khí thế của Gióng." Câu trả lời ngắn, có căn cứ, đúng trọng tâm câu hỏi.

Những câu hỏi thường đi kèm câu hỏi phương thức

Đề đọc hiểu dùng ngữ liệu truyện dân gian hiếm khi chỉ hỏi phương thức. Thường đi kèm là câu hỏi về thể loại, về ngôi kể, về chi tiết kì ảo và ý nghĩa của nó, về bài học rút ra. Hiểu rõ ranh giới giữa các câu hỏi giúp em không viết lẫn nội dung của câu này sang câu khác.

Câu hỏi thể loại cần trả lời cổ tích, truyền thuyết, ngụ ngôn hay truyện cười, kèm một dấu hiệu nhận biết như truyện gắn với nhân vật lịch sử hay truyện mượn chuyện loài vật để khuyên răn. Câu hỏi ngôi kể cần trả lời ngôi thứ ba và giải thích người kể giấu mình. Câu hỏi chi tiết kì ảo cần nêu chi tiết và ý nghĩa của nó, chẳng hạn chi tiết Gióng lớn nhanh như thổi thể hiện sức mạnh của cả cộng đồng.

Riêng câu hỏi phương thức chỉ cần tên phương thức và căn cứ. Nếu em đã nói ý nghĩa của chi tiết kì ảo ở câu phương thức, câu trả lời sẽ dài mà không thêm điểm. Tập thói quen đọc kĩ động từ trong câu hỏi, như xác định, chỉ ra, nêu tác dụng, giải thích, sẽ giúp em trả lời đúng độ dài cho từng câu.

Những nhầm lẫn hay gặp với truyện dân gian

Nhầm lẫn thứ nhất là gọi truyện truyền thuyết là thuyết minh vì truyện giải thích nguồn gốc một địa danh hay một phong tục. Giải thích bằng một câu chuyện có nhân vật và diễn biến vẫn là tự sự; thuyết minh là cung cấp tri thức khách quan, không cần cốt truyện.

Nhầm lẫn thứ hai là gọi ngụ ngôn là nghị luận vì truyện nhằm khuyên răn. Mục đích khuyên răn được thực hiện qua việc kể một câu chuyện, nên phương thức chính vẫn là tự sự; bài học chỉ là hàm ý.

Nhầm lẫn thứ ba là cho rằng truyện dân gian có lời thoại nhiều thì là kịch hoặc là đối thoại. Lời thoại của nhân vật nằm trong mạch kể của người kể, nên vẫn thuộc tự sự. Ghi nhớ ba nhầm lẫn này, em sẽ xử lý được phần lớn câu hỏi phương thức với ngữ liệu dân gian trong chương trình trung học cơ sở.

Câu hỏi thường gặp

Truyện cổ tích dùng phương thức biểu đạt gì?

Truyện cổ tích dùng tự sự làm phương thức chính, vì kể về số phận nhân vật qua chuỗi sự việc có mở đầu, thử thách và kết thúc. Truyện thường kết hợp vài nét miêu tả và có nhiều chi tiết kì ảo làm nên đặc trưng thể loại.

Yếu tố kì ảo có phải là một phương thức biểu đạt không?

Không. Kì ảo là đặc điểm nghệ thuật của truyện cổ tích và truyền thuyết. Phương thức biểu đạt chỉ gồm tự sự, miêu tả, biểu cảm, thuyết minh, nghị luận và hành chính – công vụ, nên không có phương thức kì ảo.

Truyện ngụ ngôn có phải là nghị luận không?

Không. Truyện ngụ ngôn vẫn là tự sự vì có nhân vật, có cốt truyện, có diễn biến. Bài học rút ra mang hàm ý nghị luận, nên cách gọi đúng là truyện tự sự gửi gắm bài học, nhưng phương thức chính không phải nghị luận.

Truyền thuyết khác cổ tích ở điểm nào khi xét phương thức?

Về phương thức chính thì giống nhau, đều là tự sự. Khác nhau ở yếu tố đi kèm: truyền thuyết gắn với lịch sử, thường có miêu tả phóng đại sức mạnh người anh hùng và nhắc tới dấu tích còn lại, còn cổ tích xoay quanh số phận con người bình thường.

Truyện dân gian thường kể theo ngôi thứ mấy?

Phần lớn truyện dân gian kể theo ngôi thứ ba, người kể giấu mình, gọi nhân vật bằng tên hoặc danh xưng. Ngôi kể này phù hợp với lối kể truyền miệng qua nhiều thế hệ, khách quan và dễ ghi nhớ.

Truyện cười có kết hợp miêu tả không?

Có thể có vài nét miêu tả bộ dạng, cử chỉ nhân vật để làm bật tiếng cười, nhưng thường rất ít. Truyện cười chủ yếu dựa vào cốt truyện ngắn và chi tiết bất ngờ ở cao trào, nên tự sự gần như là phương thức duy nhất.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138