Hành chính – công vụ là phương thức biểu đạt dùng để trình bày ý muốn, đề nghị, quyết định hoặc ghi nhận một sự việc trong quan hệ giữa người với người, giữa cá nhân với cơ quan, tổ chức, theo một khuôn mẫu nhất định. Văn bản tiêu biểu là đơn, biên bản, thông báo, quyết định, hợp đồng, giấy mời, báo cáo. Điểm nhận ra nhanh nhất là hình thức theo mẫu, lời lẽ trung tính và mục đích giải quyết một công việc cụ thể.
Đây là phương thức ít được hỏi nhất trong sáu phương thức, nhưng chính vì ít gặp nên khi xuất hiện, nhiều bạn lúng túng hoặc nhầm sang thuyết minh. Bài này giải thích khái niệm, đặc điểm, các loại văn bản hay gặp, và một khung văn bản tự soạn để bạn thấy dấu hiệu ngay trên mặt giấy.
Hiểu khái niệm qua hai chữ "hành chính" và "công vụ"
"Hành chính" chỉ công việc quản lí, điều hành của cơ quan, tổ chức. "Công vụ" là việc công, việc thuộc trách nhiệm. Ghép lại, phương thức hành chính – công vụ là cách nói, cách viết dùng khi giải quyết các việc mang tính quản lí, thủ tục: xin phép, đề nghị, thông báo, giao nhiệm vụ, ghi lại sự việc để làm bằng.
Khác với năm phương thức còn lại, hành chính – công vụ gắn chặt với một quan hệ có trách nhiệm. Người viết đơn là người có nhu cầu, người nhận đơn là cơ quan có quyền giải quyết. Người ra quyết định là cấp có thẩm quyền, người nhận quyết định có nghĩa vụ thi hành. Văn bản vì vậy có giá trị như một cam kết hoặc một chỉ dẫn, chứ không chỉ để đọc cho biết.
Ở trường, học sinh gặp phương thức này qua những văn bản rất gần: đơn xin nghỉ học, đơn xin vào đoàn thể, biên bản họp lớp, thông báo của nhà trường, nội quy thư viện. Ngoài đời, phụ huynh gặp nó hằng ngày qua hợp đồng, giấy mời họp, thông báo của tổ dân phố.
Trong một số tài liệu cũ, phương thức này được gọi gọn là "hành chính – công vụ" hoặc "điều hành". Chương trình Ngữ văn 2018 không đặt nặng việc gọi tên phương thức này, mà cho học sinh thực hành đọc và viết một số văn bản thông dụng theo từng bộ sách. Tuy vậy, câu hỏi "phương thức biểu đạt" vẫn có thể gặp trong đề, nên bạn cần nhận ra nó.
Năm đặc điểm của phương thức hành chính – công vụ
Theo khuôn mẫu. Mỗi loại văn bản có bố cục gần như cố định: phần đầu (quốc hiệu, tiêu ngữ, địa điểm, thời gian, tên văn bản), phần nội dung, phần cuối (chữ kí, nơi nhận). Người viết không được tự ý sáng tạo hình thức. Đây là dấu hiệu dễ thấy nhất.
Chính xác, rõ ràng. Thông tin phải cụ thể đến mức không thể hiểu hai cách: họ tên đầy đủ, ngày giờ, địa điểm, số lượng, thời hạn. Câu "khoảng vài hôm" không có chỗ trong văn bản hành chính; phải ghi "từ ngày… đến hết ngày…".
Trung tính, không biểu cảm. Văn bản không bộc lộ cảm xúc riêng, không dùng biện pháp tu từ, không dùng từ địa phương, tiếng lóng. Lời lẽ lịch sự, trang trọng: "kính gửi", "trân trọng đề nghị", "xin chân thành cảm ơn" là những công thức lịch sự, không phải biểu cảm.
Có tính hiệu lực. Văn bản tạo ra quyền và nghĩa vụ: đơn được chấp thuận thì người viết được nghỉ, quyết định có hiệu lực thì người nhận phải làm. Vì thế văn bản cần chữ kí, đôi khi cả dấu của cơ quan.
Hướng tới một việc cụ thể. Mỗi văn bản giải quyết một việc: một lần xin nghỉ, một cuộc họp, một quyết định khen thưởng. Không có văn bản hành chính nào bàn chung chung về một vấn đề xã hội; nếu có, nó đã chuyển sang nghị luận hoặc thuyết minh.
Các loại văn bản mang phương thức hành chính – công vụ
Bảng dưới liệt kê những loại văn bản học sinh và phụ huynh hay gặp nhất, cùng mục đích của từng loại. Danh sách không đầy đủ, nhưng đủ để bạn nhận ra khi gặp trong đề.
| Loại văn bản | Ai viết cho ai | Mục đích | Dấu hiệu dễ thấy |
|---|---|---|---|
| Đơn | Cá nhân gửi cơ quan, người có thẩm quyền | Đề nghị được giải quyết một nguyện vọng | "Kính gửi", phần tự giới thiệu họ tên, lí do, lời cam kết |
| Biên bản | Người được giao ghi chép, các bên cùng kí | Ghi lại sự việc đang hoặc vừa diễn ra để làm bằng | Thời gian, địa điểm, thành phần, diễn biến, kết luận, chữ kí |
| Thông báo | Cơ quan, đơn vị gửi nhiều người | Truyền đạt thông tin cần biết hoặc cần làm | Tên đơn vị ra thông báo, nội dung, nơi nhận |
| Quyết định | Cấp có thẩm quyền ban hành | Đặt ra hoặc thay đổi một việc, có hiệu lực thi hành | "Căn cứ…", "Xét đề nghị…", "Điều 1, Điều 2" |
| Hợp đồng | Hai hay nhiều bên thoả thuận | Ghi quyền, nghĩa vụ của các bên | "Bên A", "Bên B", các điều khoản |
| Báo cáo, giấy mời, nội quy | Đơn vị, cá nhân trong tổ chức | Tổng kết, mời họp, đặt quy định chung | Tên văn bản viết hoa, nội dung theo mục |
Lưu ý về cột cuối: các dấu hiệu ấy có thể bị lược khi đề chỉ trích một phần văn bản. Khi đó bạn dựa vào lời lẽ và mục đích: văn bản có đang đề nghị, ghi nhận, thông báo hay quyết định một việc cụ thể cho một đối tượng cụ thể hay không. Phần tự giới thiệu trong đơn của học sinh thường xưng "em", còn đơn của người lớn dùng cách xưng hô phù hợp với vị trí của người viết.
Một khung đơn tự soạn để nhận ra dấu hiệu
Dưới đây là khung một lá đơn tự soạn để luyện nhận diện, không phải mẫu của cơ quan nào. Phần đầu: quốc hiệu và tiêu ngữ ở giữa trang; dòng địa điểm, ngày tháng năm ở bên phải; tên văn bản "ĐƠN XIN NGHỈ HỌC" viết hoa ở giữa. Phần nội dung: "Kính gửi: Cô giáo chủ nhiệm lớp 8A"; tiếp theo là họ tên, lớp; lí do xin nghỉ (ví dụ: bị sốt, gia đình đưa đi khám); thời gian nghỉ "từ ngày… đến hết ngày…"; lời hứa chép bài, hoàn thành bài tập. Phần cuối: lời cảm ơn, chữ kí của học sinh và chữ kí xác nhận của phụ huynh.
Đặt khung này cạnh một đoạn thuyết minh về "tầm quan trọng của việc đi học đầy đủ", bạn sẽ thấy khác biệt ngay. Lá đơn không giải thích vì sao đi học quan trọng, không bàn chuyện chuyên cần nói chung; nó chỉ giải quyết một việc: xin nghỉ hai ngày. Mọi thông tin đều cụ thể và có người chịu trách nhiệm.
Nếu đề đọc hiểu trích nguyên một văn bản như vậy và hỏi phương thức, câu trả lời là hành chính – công vụ, căn cứ vào hình thức theo mẫu (kính gửi, thời gian, chữ kí) và mục đích đề nghị một việc cụ thể. Một số đề trích phần thân của lá đơn, bỏ phần đầu và phần cuối. Khi đó, bạn dựa vào lời lẽ: xưng hô với người có thẩm quyền, nêu lí do, thời gian cụ thể, lời cam kết.
Thể thức văn bản của cơ quan nhà nước được quy định riêng trong văn bản về công tác văn thư. Khi cần làm văn bản thật cho cơ quan, bạn tra quy định đang có hiệu lực tại thời điểm đó; nội dung bài này chỉ nhằm giúp nhận diện phương thức trong môn Ngữ văn.
Vì sao đề đọc hiểu ít hỏi nhưng vẫn cần nắm chắc
Đề đọc hiểu ưa chọn ngữ liệu văn chương hoặc nghị luận vì có nhiều điều để hỏi: nội dung, biện pháp tu từ, thông điệp. Văn bản hành chính khô và ngắn, ít chất liệu cho các câu hỏi cảm nhận. Vì thế phương thức này xuất hiện ít, chủ yếu trong các bài tập nhận diện tổng hợp hoặc bài kiểm tra ở lớp.
Nhưng ít gặp không có nghĩa là bỏ qua. Câu hỏi kiểu "trong các phương thức sau, văn bản nào mang phương thức hành chính – công vụ" thường xuất hiện ở bài trắc nghiệm, và đáp án nhiễu hay là văn bản thuyết minh hoặc bản tin. Nếu bạn nắm được năm đặc điểm, câu hỏi này gần như không thể sai.
Kĩ năng này còn có ích ngoài phòng thi. Học sinh biết viết một lá đơn rõ ràng, một biên bản đủ thông tin là đã có một kĩ năng sống thật. Phụ huynh có thể tận dụng: khi con cần xin nghỉ học, để con tự soạn đơn, rồi cùng con soát lại xem đã đủ phần đầu, phần nội dung, phần cuối chưa.
Cuối cùng, nắm chắc hành chính – công vụ giúp bạn phân biệt tốt hơn với thuyết minh và nghị luận. Ba phương thức này đều có giọng nghiêm túc, đều trình bày thông tin, nên ranh giới giữa chúng là chỗ học sinh hay vấp. Biết rõ một phương thức thì hai phương thức kia cũng rõ hơn.
Những chỗ dễ nhận diện sai
Vì ít gặp, phương thức hành chính – công vụ hay bị nhầm theo cả hai chiều: văn bản hành chính bị gọi là thuyết minh, và văn bản khác bị gọi là hành chính chỉ vì có giọng trang trọng. Dưới đây là các trường hợp bạn nên để ý.
- Bản hướng dẫn sử dụng một thiết bị: trình bày từng bước nhưng không có quan hệ trách nhiệm giữa người viết và người nhận, không có hiệu lực; đây là thuyết minh.
- Lời kêu gọi ủng hộ đồng bào vùng lũ của một trường học: nếu chủ yếu nêu lí do, khơi gợi tình cảm để mọi người tham gia, phương thức chính nghiêng về nghị luận kết hợp biểu cảm; nếu chủ yếu nêu thời gian, địa điểm, cách thức đóng góp theo mẫu thông báo, đó là hành chính – công vụ.
- Bản tin về một cuộc họp: kể lại cuộc họp đã diễn ra cho người đọc biết, không có chữ kí các bên, không làm bằng cho việc gì; đây là tự sự hoặc thuyết minh dạng tin, không phải biên bản.
- Bức thư gửi thầy cô cũ: có "kính gửi" ở đầu nhưng nội dung là tâm tình, nhắc kỉ niệm; phương thức chính là biểu cảm, có thể kết hợp tự sự.
- Điều khoản trong hợp đồng thuê nhà được trích riêng: dù không có phần đầu và chữ kí, lời lẽ "bên A có trách nhiệm…" đủ cho thấy phương thức hành chính – công vụ.
Điểm chung của các trường hợp trên: đừng dừng ở một dấu hiệu hình thức như chữ "kính gửi" hay giọng trang trọng. Hãy hỏi văn bản có đang giải quyết một việc cụ thể, giữa những bên có trách nhiệm với nhau hay không.
Câu hỏi thường gặp
Phương thức hành chính – công vụ có phải là văn bản hành chính không?
Hai cách gọi gắn với nhau nhưng không hoàn toàn là một. Văn bản hành chính là loại văn bản như đơn, biên bản, quyết định. Phương thức hành chính – công vụ là cách biểu đạt mà các văn bản ấy sử dụng làm chính. Đề hỏi phương thức thì ghi hành chính – công vụ, hỏi loại văn bản thì ghi tên loại cụ thể.
Lời cảm ơn cuối lá đơn có phải là yếu tố biểu cảm không?
Không nên coi là yếu tố biểu cảm. Lời cảm ơn ở cuối đơn là công thức lịch sự quen dùng, gần như bắt buộc về hình thức, không bộc lộ cảm xúc riêng của người viết. Vì vậy khi xét phương thức, bạn không cần ghi thêm biểu cảm chỉ vì có câu cảm ơn.
Nội quy của lớp học có mang phương thức hành chính – công vụ không?
Có. Nội quy do tập thể hoặc đơn vị đặt ra, quy định điều được làm và không được làm, có hiệu lực với mọi thành viên. Hình thức thường gồm tên văn bản, các điều khoản đánh số và người ban hành. Đó là đặc điểm của phương thức hành chính – công vụ.
Học sinh lớp mấy học về phương thức hành chính – công vụ?
Theo cách dạy sáu phương thức biểu đạt, học sinh làm quen với phương thức này từ các lớp trung học cơ sở. Trong chương trình 2018, việc đọc và viết một số văn bản thông dụng như biên bản, nội quy, bản kiến nghị được đưa vào theo từng bộ sách. Phụ huynh nên xem sách con đang học.
Thông báo trên mạng xã hội của một câu lạc bộ có phải hành chính – công vụ không?
Nếu thông báo do ban điều hành câu lạc bộ đưa ra, nêu cụ thể thời gian, địa điểm, việc thành viên cần làm và lời lẽ trung tính, nó mang phương thức hành chính – công vụ dù đăng ở đâu. Nếu bài đăng chủ yếu kể lại hoạt động hoặc bày tỏ cảm xúc, phương thức chính sẽ khác.
Có cần thuộc mẫu đơn để trả lời câu hỏi phương thức không?
Không cần thuộc từng chữ. Bạn chỉ cần nắm bố cục ba phần và các dấu hiệu như kính gửi, thời gian cụ thể, lời đề nghị, chữ kí. Khi gặp ngữ liệu có những dấu hiệu này, bạn đã đủ căn cứ để xác định phương thức hành chính – công vụ.