Sáu phương thức biểu đạt gồm tự sự (kể diễn biến sự việc), miêu tả (làm hiện lên hình ảnh), biểu cảm (bày tỏ cảm xúc), thuyết minh (cung cấp tri thức khách quan), nghị luận (bàn luận, thuyết phục bằng lí lẽ) và hành chính – công vụ (giải quyết công việc theo khuôn mẫu). Mỗi phương thức để lại những dấu vết khá ổn định trong câu chữ: từ chỉ thời gian nối tiếp, từ tượng hình, từ cảm thán, số liệu, từ ngữ lập luận, công thức mở đầu của lá đơn.
Bài này đi qua từng phương thức theo cùng một khuôn: dấu hiệu dễ thấy, một đoạn ví dụ tự viết, và chỗ hay bị nhầm. Cuối bài có bảng gom dấu hiệu để học sinh ôn nhanh trước giờ kiểm tra.
Tự sự: có chuyện xảy ra và chuyện ấy tiến triển
Dấu hiệu cốt lõi của tự sự là sự việc nối tiếp nhau theo thời gian hoặc nhân quả: có lúc bắt đầu, có diễn biến, thường có kết quả. Đi kèm là nhân vật (người hoặc vật được nhân cách hoá), ngôi kể, và những từ chỉ thời gian như "hôm ấy", "sau đó", "đến chiều", "mãi về sau". Động từ hành động xuất hiện dày: đi, đến, gặp, mở, chạy, nói.
Ví dụ tự viết: "Sáng thứ hai, Minh dậy muộn. Cậu vơ vội chiếc cặp, chạy một mạch ra ngõ thì xe buýt vừa đóng cửa. Đứng giữa trời mưa lất phất, cậu móc điện thoại định gọi mẹ, rồi lại thôi, quay về lấy xe đạp." Đoạn văn có tả mưa, có thoáng cảm xúc, nhưng thứ dẫn dắt người đọc là chuỗi hành động: dậy muộn, chạy ra, lỡ xe, quay về.
Chỗ hay nhầm: một văn bản trình bày các bước làm bánh cũng có trình tự "trước, sau", nhưng đó là thuyết minh một quy trình, vì các bước lặp lại được cho bất kỳ ai, không phải chuyện đã xảy ra với một nhân vật cụ thể.
Miêu tả: làm cho người đọc nhìn thấy, nghe thấy
Miêu tả tái hiện đặc điểm của sự vật, con người, cảnh vật để người đọc hình dung được như đang chứng kiến. Dấu hiệu dễ thấy là từ tượng hình, tượng thanh, tính từ chỉ màu sắc, hình dáng, kích thước, trình tự quan sát (từ xa đến gần, từ trên xuống dưới, từ bao quát đến chi tiết), và các so sánh giúp hình ảnh cụ thể hơn. Thời gian trong đoạn tả thường như đứng lại: không có gì "xảy ra", chỉ có cái đang hiện diện.
Ví dụ tự viết: "Cây bàng đầu ngõ đã trút gần hết lá. Mấy chiếc còn sót lại đỏ sẫm như miếng sành, run run trong gió bấc. Gốc cây sần sùi, rễ trồi lên mặt đất thành những đường gân to bằng cổ tay." Không có sự việc nào tiến triển, người đọc chỉ được dẫn đi từ tán lá xuống gốc cây.
Chỗ hay nhầm: miêu tả nội tâm nhân vật (cậu bé bồn chồn, tay bấu vào vạt áo) vẫn là miêu tả, vì người viết đang cho ta thấy trạng thái của một người khác, chứ không phải bày tỏ cảm xúc của chính mình.
Biểu cảm: người viết đưa cảm xúc của mình lên trước
Biểu cảm là bày tỏ tình cảm, cảm xúc, sự đánh giá của người viết với đối tượng. Dấu hiệu gồm từ ngữ trực tiếp chỉ cảm xúc (thương, nhớ, giận, tiếc, tự hào), câu cảm thán và từ cảm thán (ôi, biết bao, sao mà), lời gọi, câu hỏi tu từ, đại từ của chủ thể trữ tình (ta, mình, em, anh), và những hình ảnh được chọn vì chúng mang cảm xúc chứ không vì cần tả đầy đủ.
Ví dụ tự viết: "Mỗi lần đi ngang cổng trường cũ, lòng lại chùng xuống. Cái cổng sắt ấy đã đón mình suốt năm năm, vậy mà ngày ra trường chẳng kịp quay lại nhìn nó lấy một lần. Giá mà được đứng đó thêm một buổi sáng nữa thôi." Có chút tả, có chút kể, nhưng câu nào cũng xoay quanh nỗi tiếc nhớ.
Biểu cảm có hai lối: trực tiếp (gọi tên cảm xúc) và gián tiếp (gửi cảm xúc qua cảnh, qua sự việc). Lối gián tiếp khó nhận ra hơn, và đó là lý do phần lớn bài thơ được xác định là biểu cảm dù câu chữ toàn hình ảnh cảnh vật.
Thuyết minh: đọc xong biết thêm một điều đúng
Thuyết minh cung cấp tri thức khách quan về đặc điểm, cấu tạo, nguồn gốc, công dụng, cách làm của sự vật, hiện tượng. Dấu hiệu là giọng trung tính, câu định nghĩa "là", số liệu, phân loại, liệt kê, so sánh để làm rõ, và rất ít từ ngữ bộc lộ cảm xúc riêng. Người đọc xong một đoạn thuyết minh thì có thêm hiểu biết, chứ không được rủ rê đồng tình hay rung động.
Ví dụ tự viết: "Nón lá thường được làm từ lá cọ hoặc lá nón phơi khô, khâu trên khung gồm nhiều vòng tre nhỏ dần lên đỉnh. Một chiếc nón có thể dùng che nắng, che mưa, làm quạt khi trời oi. Ở nhiều vùng, lớp lá giữa được lót thêm để nón bền hơn (ví dụ minh hoạ)." Không có ai làm gì, không có nỗi niềm nào, chỉ có thông tin.
Chỗ hay nhầm: thuyết minh có thể dùng một vài câu tả để giúp hình dung, và vẫn là thuyết minh nếu mục đích chung là cung cấp tri thức. Trong chương trình mới, nhiều văn bản thông tin mang phương thức chính là thuyết minh.
Nghị luận: người viết muốn mình tin một ý kiến
Nghị luận nêu quan điểm, ý kiến về một vấn đề và dùng lí lẽ, dẫn chứng để thuyết phục. Dấu hiệu gồm câu nêu luận điểm (thường khẳng định hoặc phủ định rõ ràng), từ ngữ lập luận (bởi vì, do đó, tuy nhiên, rõ ràng, chẳng hạn, thử hỏi), dẫn chứng được đưa vào để chứng minh, và câu hỏi tu từ nhằm thuyết phục.
Ví dụ tự viết: "Đọc sách giấy vẫn có chỗ đứng riêng dù màn hình đã ở khắp nơi. Trang giấy không rung lên vì tin nhắn, nên người đọc dễ theo một mạch suy nghĩ dài. Vì vậy, mỗi gia đình nên giữ cho con một góc đọc không có thiết bị điện tử." Đoạn văn có ý kiến, có lí lẽ, có kết luận hành động.
Chỗ hay nhầm: nghị luận và thuyết minh đều nghiêm túc, đều có thể có số liệu. Khác nhau ở chỗ thuyết minh trình bày cái đúng để người đọc biết, còn nghị luận bảo vệ một ý kiến để người đọc đồng tình.
Hành chính – công vụ: giải quyết một việc theo khuôn mẫu
Phương thức hành chính – công vụ dùng trong đơn từ, biên bản, thông báo, quyết định, hợp đồng, giấy mời. Mục đích là trình bày ý muốn, quyết định, hoặc xác lập quyền hạn và trách nhiệm giữa người với người, giữa cá nhân với cơ quan. Dấu hiệu là khuôn mẫu cố định (quốc hiệu, tiêu đề, kính gửi, nơi nhận, chữ ký), ngôn ngữ chính xác, một nghĩa, không bộc lộ cảm xúc, và những công thức như "căn cứ", "đề nghị", "xin cam đoan".
Ví dụ tự viết, chỉ là khung tham khảo: "Kính gửi: Ban giám hiệu nhà trường. Em tên là Nguyễn Văn A, học sinh lớp 8A. Em làm đơn này xin phép được nghỉ học ngày thứ năm vì lý do gia đình có việc. Em xin hứa chép bài đầy đủ và hoàn thành bài tập được giao." Câu nào cũng phục vụ một việc cụ thể cần được giải quyết.
Trong đề đọc hiểu, phương thức này ít gặp hơn năm phương thức kia, nhưng dễ ghi điểm vì dấu hiệu rất rõ. Chỗ hay nhầm là coi một thông báo cung cấp thông tin là thuyết minh; hãy chú ý tới khuôn mẫu và quan hệ trách nhiệm trong văn bản.
Thử nhận diện nhanh trên ba đoạn ngắn
Đoạn một: "Bà ngoại đặt nồi bánh lên bếp từ chập tối. Cả nhà thay nhau canh lửa, đến nửa đêm thì bố vớt bánh ra, xếp lên tấm phản cho ráo nước." Có mốc thời gian, có chuỗi hành động của nhiều người, có kết quả ⇒ tự sự làm chính.
Đoạn hai: "Bánh chưng thường gói hình vuông, lớp ngoài là lá dong, bên trong gồm gạo nếp, đậu xanh và thịt lợn. Bánh được luộc nhiều giờ liền để gạo chín rền." Câu định nghĩa, liệt kê thành phần, cách làm chung cho mọi người ⇒ thuyết minh làm chính, dù đề tài trùng với đoạn một.
Đoạn ba: "Năm nào cũng vậy, cứ thấy màu lá dong xanh thẫm là lòng mình lại nôn nao. Tết với mình không phải pháo hoa, mà là mùi khói bếp ngấm vào tóc bà." Từ chỉ cảm xúc, lời của chủ thể đang bày tỏ ⇒ biểu cảm làm chính. Ba đoạn cùng nói về nồi bánh ngày Tết mà rơi vào ba phương thức khác nhau, đúng như nguyên tắc: phương thức theo mục đích, không theo đề tài.
Bảng gom dấu hiệu để ôn nhanh
Khi gặp ngữ liệu lạ, quét đoạn văn một lượt và đánh dấu những dấu hiệu theo bảng. Dấu hiệu nào dày đặc và gắn với mục đích chung của đoạn thì phương thức đó nhiều khả năng là phương thức chính.
| Phương thức | Từ ngữ, câu thường gặp | Dễ nhầm với | Phân biệt bằng |
|---|---|---|---|
| Tự sự | từ chỉ thời gian nối tiếp, động từ hành động, lời nhân vật | thuyết minh quy trình | chuyện đã xảy ra với nhân vật cụ thể |
| Miêu tả | từ tượng hình, tượng thanh, tính từ màu sắc, trình tự quan sát | biểu cảm | tả cái thấy hay nói cái cảm |
| Biểu cảm | từ chỉ cảm xúc, câu cảm thán, lời gọi, câu hỏi tu từ | miêu tả nội tâm nhân vật | cảm xúc của người viết hay của nhân vật |
| Thuyết minh | câu định nghĩa, số liệu, phân loại, liệt kê | nghị luận | cho biết hay bắt phải tin |
| Nghị luận | luận điểm, từ nối lập luận, dẫn chứng | thuyết minh | có ý kiến cần bảo vệ không |
| Hành chính – công vụ | kính gửi, căn cứ, đề nghị, chữ ký, nơi nhận | thuyết minh | có khuôn mẫu và việc cần giải quyết không |
Bảng chỉ là điểm bắt đầu. Một dấu hiệu đứng riêng lẻ không đủ để kết luận: một câu cảm thán trong truyện chưa biến cả đoạn thành biểu cảm, một con số trong bài nghị luận chưa biến nó thành thuyết minh. Luôn đặt dấu hiệu vào mục đích chung của đoạn.
Câu hỏi thường gặp
Sáu phương thức biểu đạt gồm những phương thức nào?
Sáu phương thức là tự sự, miêu tả, biểu cảm, thuyết minh, nghị luận và hành chính – công vụ. Mỗi phương thức gắn với một mục đích: kể, tả, bày tỏ, cung cấp tri thức, thuyết phục và giải quyết công việc theo khuôn mẫu.
Có mẹo nào nhớ nhanh sáu phương thức không?
Cách dễ nhất là nhớ sáu động từ: kể, tả, cảm, giới thiệu, bàn, đề nghị, rồi gắn mỗi động từ với một tên phương thức. Khi gặp đoạn văn, bạn hỏi người viết đang làm động từ nào nhiều nhất, sau đó mới đổi sang tên gọi chính thức.
Dấu hiệu nào cho thấy đoạn văn là tự sự?
Đoạn tự sự có sự việc nối tiếp nhau theo thời gian hoặc nhân quả, có nhân vật và ngôi kể, nhiều động từ hành động và từ chỉ mốc thời gian. Nếu thử tóm tắt đoạn văn bằng câu "đầu tiên… sau đó… cuối cùng…" mà thấy tự nhiên thì nhiều khả năng đó là tự sự.
Làm sao phân biệt miêu tả và biểu cảm?
Miêu tả hướng ra đối tượng để người đọc thấy được hình dáng, màu sắc, âm thanh, trạng thái. Biểu cảm hướng vào lòng người viết, đưa cảm xúc của họ lên trước. Câu hỏi giúp phân biệt là: đoạn này cho mình thấy cái gì hay cho mình biết người viết cảm thấy gì?
Văn bản hành chính – công vụ có hay xuất hiện trong đề đọc hiểu không?
Phương thức này xuất hiện ít hơn trong ngữ liệu đọc hiểu, nhưng vẫn có thể gặp ở dạng đơn, thông báo, biên bản hoặc trong câu hỏi phân biệt các phương thức. Dấu hiệu khuôn mẫu và ngôn ngữ chính xác, không cảm xúc giúp nhận ra khá dễ.
Một đoạn văn có số liệu có phải luôn là thuyết minh không?
Không. Số liệu có thể được dùng làm dẫn chứng trong nghị luận, hoặc xuất hiện trong một đoạn tự sự kể lại sự kiện. Đoạn văn chỉ là thuyết minh khi mục đích chung là cung cấp tri thức khách quan, không nhằm bảo vệ một ý kiến hay kể một câu chuyện.