PhuongThuc.comPhương Thức
Phương thức biểu đạt trong truyện, kí, nghị luận

Văn bản thông tin trong sách Ngữ văn mới: thuyết minh kết hợp tự sự, miêu tả

Văn bản thông tin trong sách Ngữ văn mới lấy thuyết minh làm chính, thường kết hợp tự sự khi thuật lại sự kiện và miêu tả khi giới thiệu cảnh, vật. Cách nhận ra.

Grade seven pupils on a field trip at an old village communal house courtyard, one pupil sketching the carved wooden roof in a notebook, others looking up, viewed from behind

Văn bản thông tin trong sách Ngữ văn theo chương trình 2018 có phương thức biểu đạt chính là thuyết minh, vì mục đích của nó là cung cấp thông tin, tri thức chính xác cho người đọc; nhiều văn bản kết hợp tự sự khi thuật lại một sự kiện và miêu tả khi giới thiệu một cảnh, một vật. Điều quan trọng là tự sự và miêu tả ở đây phục vụ việc truyền đạt thông tin, không phải để kể chuyện hay vẽ cảnh cho đẹp.

Văn bản thông tin là một loại văn bản được chương trình mới dành thời lượng lớn, xuất hiện ở mọi lớp từ 6 đến 12, với nhiều kiểu như thuật lại sự kiện, giới thiệu một quy tắc hay cách làm, giải thích một hiện tượng tự nhiên, giới thiệu một danh lam, một cuốn sách, một bộ phim, hay báo cáo kết quả nghiên cứu. Bài này chỉ ra cách xác định phương thức cho từng kiểu, cách nhận ra yếu tố tự sự, miêu tả bên trong, và vai trò của phương tiện phi ngôn ngữ.

Văn bản thông tin là gì và vì sao thuyết minh là chính

Văn bản thông tin là văn bản nhằm cung cấp thông tin về một sự vật, sự kiện, hiện tượng hay một quy trình, giúp người đọc hiểu đúng và có thể vận dụng. Nó khác văn bản văn học ở chỗ không xây dựng hình tượng hư cấu, và khác văn bản nghị luận ở chỗ không nhằm thuyết phục người đọc tin theo một quan điểm.

Phương thức thuyết minh có đúng mục đích ấy: trình bày tri thức khách quan, chính xác, rõ ràng về đặc điểm, cấu tạo, nguyên nhân, cách thức của đối tượng. Vì vậy, khi đề hỏi phương thức biểu đạt chính của một văn bản thông tin, câu trả lời phần lớn là thuyết minh.

Chương trình 2018 dùng chữ "văn bản thông tin" để gọi loại văn bản, còn "thuyết minh" là phương thức biểu đạt chủ yếu của loại văn bản ấy. Hai khái niệm không hoàn toàn trùng nhau: có văn bản thông tin thuật lại một sự kiện mà phần kể khá đậm, có văn bản giới thiệu một danh lam mà phần tả khá nhiều. Hiểu được quan hệ này, em sẽ không lúng túng khi thấy một văn bản thông tin trông giống truyện hay giống bài văn tả cảnh.

Khi đề hỏi kiểu văn bản, em trả lời văn bản thông tin; khi đề hỏi phương thức biểu đạt, em trả lời thuyết minh, kèm các phương thức kết hợp nếu có dấu hiệu rõ.

Văn bản thuật lại một sự kiện: thuyết minh kết hợp tự sự

Đặc điểm. Văn bản thuật lại một sự kiện, như một lễ hội truyền thống, một trận đánh lịch sử, một hoạt động của nhà trường, trình bày diễn biến theo trình tự thời gian, có thời gian, địa điểm, người tham gia cụ thể. Đây là kiểu văn bản thông tin dễ bị gọi nhầm là tự sự nhất.

Vì sao thuyết minh vẫn là chính. Mục đích của văn bản là cho người đọc biết chính xác sự kiện đã diễn ra thế nào: bắt đầu lúc nào, gồm những hoạt động gì, ý nghĩa ra sao. Người viết không xây dựng nhân vật, không tạo tình huống, không gửi gắm cảm xúc riêng; sự việc được nêu như những thông tin có thể kiểm chứng.

Dấu hiệu của yếu tố tự sự. Các mốc thời gian nối tiếp, các động từ chỉ hoạt động, các từ nối như sau đó, tiếp theo, cuối cùng. Những dấu hiệu này giống tự sự, nên em nêu tự sự là phương thức kết hợp.

Cách phân biệt nhanh. Thử hỏi: đoạn văn có nhân vật được khắc hoạ tính cách, có cảm xúc riêng của người kể, có kết thúc mang ý nghĩa nghệ thuật không. Nếu không, và các thông tin có vẻ chính xác, khách quan như một bản tin, thì đó là văn bản thông tin thuyết minh kết hợp tự sự.

Văn bản giới thiệu danh lam, đồ vật, loài vật: thuyết minh kết hợp miêu tả

Văn bản giới thiệu một danh lam thắng cảnh, một di tích, một loài cây hay một món đồ thủ công cần cho người đọc hình dung đối tượng, nên thường có những câu tả hình dáng, màu sắc, kích thước, vị trí. Ví dụ tự viết: một văn bản giới thiệu ngôi đình làng cổ có thể có câu tả mái đình cong vút với những đầu đao uốn lượn, những cột gỗ lim lớn đến mức hai người ôm không xuể.

Những câu ấy là miêu tả, nhưng miêu tả phục vụ cho việc cung cấp thông tin. Bên cạnh đó, văn bản sẽ có những câu thuyết minh rõ ràng: ngôi đình được xây dựng vào thế kỉ nào, có kết cấu ra sao, được công nhận là di tích cấp nào, lễ hội diễn ra vào tháng mấy. Phần thuyết minh mới là xương sống.

Dấu hiệu phân biệt miêu tả trong thuyết minh với miêu tả trong văn tả cảnh là mức độ khách quan. Văn bản thông tin dùng số liệu, tên gọi chính xác, ít dùng so sánh, nhân hoá giàu cảm xúc. Văn tả cảnh thì lấy cảm nhận của người viết làm trung tâm, giàu hình ảnh và cảm xúc. Khi đoạn văn có cả số liệu lẫn hình ảnh, em gọi thuyết minh kết hợp miêu tả.

Văn bản giới thiệu quy tắc, cách làm và giải thích hiện tượng

Văn bản giới thiệu quy tắc hay luật lệ trong một hoạt động tập thể, văn bản hướng dẫn cách làm một món ăn, một đồ dùng, trình bày các bước theo trình tự. Các bước có động từ chỉ hoạt động nối nhau, nên học sinh hay nhầm với tự sự. Điểm khác là các bước này chung cho bất kì ai, lặp lại được mỗi lần làm, không gắn với một nhân vật cụ thể trong một lần cụ thể. Đây là thuyết minh một quy trình.

Văn bản giải thích một hiện tượng tự nhiên, như vì sao có mưa đá, vì sao có hiện tượng nhật thực, vì sao lá cây đổi màu vào mùa thu, trình bày quan hệ nguyên nhân và kết quả bằng tri thức khoa học. Văn bản có thể kể ngắn một lần hiện tượng xảy ra để mở đầu, nhưng phần chính là giải thích. Phương thức chính là thuyết minh, đôi khi kết hợp tự sự ở đoạn mở.

Văn bản giới thiệu một cuốn sách, một bộ phim có thể kể tóm tắt nội dung tác phẩm và nêu nhận xét của người viết. Phần tóm tắt mang dáng dấp tự sự, phần nhận xét có thể mang màu nghị luận nhẹ. Tuy vậy mục đích chính vẫn là giới thiệu thông tin về tác phẩm cho người đọc, nên thuyết minh là chính. Với kiểu này, em nên đọc kĩ để thấy đoạn trích đang tóm tắt hay đang giới thiệu.

Bảng nhận diện theo kiểu văn bản thông tin

Bảng dưới đây gom các kiểu văn bản thông tin thường gặp trong sách mới, kèm phương thức chính, phương thức kết hợp và dấu hiệu. Các ví dụ là đề tài mô phỏng, không trích từ một sách cụ thể.

Kiểu văn bảnVí dụ đề tàiPhương thức chínhKết hợp thường gặp
Thuật lại một sự kiệnMột lễ hội đầu xuân, một buổi lễ khai giảngThuyết minhTự sự
Giới thiệu quy tắc, cách làmCách gói bánh, quy tắc một hoạt động thể thaoThuyết minhÍt kết hợp, đôi khi miêu tả
Giải thích hiện tượng tự nhiênVì sao có sương mù, vì sao có cầu vồngThuyết minhTự sự ở đoạn mở, miêu tả
Giới thiệu danh lam, di tíchMột ngôi đình cổ, một vịnh biểnThuyết minhMiêu tả
Giới thiệu sách, phimMột cuốn sách thiếu nhi, một phim tài liệuThuyết minhTự sự khi tóm tắt, yếu tố nghị luận khi nhận xét
Báo cáo nghiên cứuKết quả khảo sát thói quen đọc sách của học sinhThuyết minhÍt kết hợp, nhiều số liệu

Có thể thấy thuyết minh luôn là phương thức chính, còn phương thức kết hợp thay đổi theo kiểu văn bản. Khi em biết đoạn trích thuộc kiểu nào, việc nêu phương thức kết hợp sẽ nhanh và đúng hơn nhiều.

Phương tiện phi ngôn ngữ và câu hỏi đi kèm

Văn bản thông tin trong sách mới thường đi kèm hình ảnh, sơ đồ, bảng số liệu, biểu đồ. Chương trình gọi đây là phương tiện phi ngôn ngữ, và đề đọc hiểu hay hỏi về tác dụng của chúng. Phương tiện phi ngôn ngữ không phải phương thức biểu đạt; chúng là công cụ hỗ trợ giúp thông tin trực quan, dễ hiểu, dễ ghi nhớ.

Khi đề hỏi tác dụng của một bức ảnh hay một sơ đồ, em nên nói cụ thể: bức ảnh giúp người đọc hình dung được hình dáng ngôi đình; sơ đồ giúp thấy rõ trình tự các bước; bảng số liệu giúp so sánh nhanh. Câu trả lời chung chung kiểu "giúp văn bản sinh động hơn" thường không được đánh giá cao.

Cũng cần tách câu hỏi về cách triển khai thông tin, như theo trình tự thời gian, theo quan hệ nguyên nhân – kết quả, theo mức độ quan trọng, ra khỏi câu hỏi phương thức. Đó là câu hỏi về cấu trúc văn bản. Một văn bản thuật lại sự kiện có thể triển khai theo trình tự thời gian, nhưng phương thức chính vẫn là thuyết minh.

Một đoạn mẫu tự viết và cách trả lời

Đoạn tự viết để luyện tập: "Lễ hội đua thuyền trên sông của làng được tổ chức vào sáng mồng sáu tháng Giêng hằng năm. Mở đầu là nghi thức rước nước từ giữa dòng về đình. Sau đó, tám đội thuyền, mỗi đội mười hai tay chèo, xuất phát từ bến đầu làng, bơi ngược dòng chừng một cây số rồi quay về. Những chiếc thuyền dài, sơn màu đỏ và vàng, lướt đi trong tiếng trống dồn dập. Lễ hội nhằm cầu cho mùa màng thuận lợi và thể hiện tinh thần đoàn kết của dân làng."

Xác định phương thức: đoạn văn cung cấp thông tin về thời gian, trình tự, số lượng đội thuyền, quãng đường đua và ý nghĩa của lễ hội, nên phương thức chính là thuyết minh. Đoạn có chuỗi hoạt động nối nhau theo thời gian như mở đầu, sau đó, rồi quay về, nên kết hợp tự sự. Câu tả những chiếc thuyền dài sơn đỏ vàng lướt đi trong tiếng trống là yếu tố miêu tả.

Câu trả lời mẫu: "Phương thức biểu đạt chính là thuyết minh, vì đoạn văn cung cấp thông tin chính xác về thời gian, trình tự và ý nghĩa của lễ hội đua thuyền; kết hợp tự sự khi thuật lại diễn biến và miêu tả khi tả những chiếc thuyền." Câu trả lời ngắn, đủ tên phương thức, căn cứ và không lẫn sang câu hỏi về cách triển khai thông tin.

Câu hỏi thường gặp

Văn bản thông tin có phương thức biểu đạt chính là gì?

Phần lớn văn bản thông tin có phương thức biểu đạt chính là thuyết minh, vì mục đích là cung cấp thông tin, tri thức chính xác, khách quan về một đối tượng, sự kiện hay quy trình cho người đọc.

Văn bản thuật lại một sự kiện có phải là tự sự không?

Không phải tự sự làm chính. Văn bản thuật lại sự kiện nhằm cung cấp thông tin chính xác về diễn biến, không xây dựng nhân vật hay gửi gắm cảm xúc riêng, nên thuyết minh là chính, tự sự là phương thức kết hợp.

Phương tiện phi ngôn ngữ có phải là phương thức biểu đạt không?

Không. Hình ảnh, sơ đồ, bảng số liệu là phương tiện hỗ trợ giúp thông tin trực quan, dễ hiểu. Phương thức biểu đạt chỉ gồm sáu loại như tự sự, miêu tả, biểu cảm, thuyết minh, nghị luận, hành chính – công vụ.

Văn bản thông tin và văn bản thuyết minh khác nhau thế nào?

Văn bản thông tin là tên gọi loại văn bản trong chương trình 2018. Thuyết minh là phương thức biểu đạt chủ yếu của loại văn bản ấy. Một văn bản thông tin có thể kết hợp tự sự, miêu tả nhưng vẫn lấy thuyết minh làm chính.

Đoạn tả ngôi đình trong văn bản giới thiệu di tích là miêu tả hay thuyết minh?

Nếu đoạn có số liệu, tên gọi, niên đại chính xác đan với vài câu tả hình dáng, đó là thuyết minh kết hợp miêu tả. Chỉ khi đoạn văn hoàn toàn là cảm nhận giàu hình ảnh, không có thông tin khách quan, miêu tả mới nổi bật.

Văn bản giới thiệu một cuốn sách có yếu tố nghị luận không?

Có thể có khi người viết nêu nhận xét, đánh giá về cuốn sách. Tuy vậy mục đích chính là giới thiệu thông tin về tác phẩm, nên thuyết minh vẫn là phương thức chính; tự sự ở phần tóm tắt và nghị luận ở phần nhận xét chỉ là yếu tố kết hợp.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138