Phương thức biểu đạt chính của Tuyên ngôn Độc lập là nghị luận, vì toàn bộ văn bản nhằm khẳng định và bảo vệ một luận đề: nước Việt Nam có quyền hưởng tự do, độc lập và sự thật đã thành một nước tự do, độc lập. Văn bản có hệ thống luận điểm, lí lẽ, dẫn chứng chặt chẽ; các yếu tố tự sự và biểu cảm chỉ phục vụ cho lập luận.
Bản tuyên ngôn do Chủ tịch Hồ Chí Minh soạn thảo và đọc trước quốc dân ngày 2 tháng 9 năm 1945 tại Quảng trường Ba Đình, Hà Nội. Đây là văn bản chính luận mẫu mực, được học ở lớp 12 và thường là ngữ liệu để hỏi về phương thức, thao tác lập luận, mục đích và đối tượng hướng tới. Bài này giải thích vì sao gọi là nghị luận, chỉ ra cấu trúc lập luận ba phần, phân biệt các yếu tố đi kèm và nêu cách trả lời khi đề trích từng đoạn.
Mục đích và đối tượng quyết định phương thức
Muốn hiểu vì sao phương thức chính là nghị luận, hãy bắt đầu từ câu hỏi văn bản viết ra để làm gì và cho ai. Tuyên ngôn Độc lập có mục đích tuyên bố với quốc dân đồng bào và với thế giới về sự ra đời của một nước Việt Nam độc lập, đồng thời bác bỏ những luận điệu cho rằng nước ta là thuộc địa của Pháp và Pháp có quyền quay trở lại. Đối tượng hướng tới không chỉ là người dân trong nước mà còn là các nước lớn đang theo dõi tình hình Đông Dương lúc bấy giờ.
Một văn bản có mục đích khẳng định một chân lí và bác bỏ một luận điệu trái ngược, lại hướng tới những người đọc có thể phản biện, thì phải thuyết phục bằng lí lẽ và bằng chứng. Đó chính là bản chất của phương thức nghị luận: trình bày quan điểm, dùng lí lẽ và dẫn chứng để người nghe công nhận quan điểm ấy.
Vì thế, dù văn bản có những đoạn kể lại sự kiện lịch sử, có những câu đầy cảm xúc, những yếu tố ấy đều nằm trong vòng lập luận. Chúng làm dẫn chứng, làm tăng sức thuyết phục, chứ không làm thay đổi mục đích chung. Đây là nguyên tắc em cần nhớ khi gặp bất kì văn bản chính luận nào.
Cấu trúc lập luận ba phần của bản tuyên ngôn
Phần một: nêu nguyên lí chung làm cơ sở pháp lí. Văn bản mở đầu bằng việc dẫn hai bản tuyên ngôn nổi tiếng của nước Mỹ năm 1776 và của Cách mạng Pháp năm 1791, nêu quyền bình đẳng, quyền sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc của con người. Từ quyền của con người, tác giả suy rộng ra quyền của các dân tộc. Đây là cách đặt cơ sở pháp lí và chính nghĩa cho toàn bộ lập luận.
Phần hai: dùng thực tế để bác bỏ luận điệu đối phương. Phần này kể ra tội ác của thực dân Pháp trong hơn tám mươi năm về chính trị, kinh tế, văn hoá, việc Pháp hai lần bán nước ta cho Nhật trong năm năm, và nạn đói làm hơn hai triệu đồng bào chết. Tiếp đó khẳng định nhân dân ta đã giành chính quyền từ tay Nhật chứ không phải từ tay Pháp. Các sự thật được đưa ra làm dẫn chứng bác bỏ luận điệu "khai hoá" và "bảo hộ".
Phần ba: tuyên bố độc lập và ý chí bảo vệ. Phần cuối tuyên bố thoát li hẳn quan hệ thực dân với Pháp, xoá bỏ các hiệp ước Pháp đã kí về Việt Nam, kêu gọi các nước Đồng minh công nhận quyền độc lập, và khẳng định quyết tâm của toàn dân tộc giữ vững quyền tự do, độc lập ấy.
Mối liên hệ giữa ba phần. Ba phần nối với nhau thành một chuỗi suy luận: có nguyên lí chung được thế giới thừa nhận, có thực tế chứng minh dân tộc ta xứng đáng hưởng nguyên lí ấy, nên có kết luận tất yếu là tuyên bố độc lập. Chính sự chặt chẽ này làm nên giá trị mẫu mực của văn bản.
Yếu tố tự sự trong Tuyên ngôn Độc lập
Phần hai của văn bản có nhiều câu mang dáng dấp tự sự: thực dân Pháp lập ra nhà tù nhiều hơn trường học; từ mùa thu năm 1940, nước ta đã thành thuộc địa của Nhật; ngày 9 tháng 3 năm 1945, Nhật tước khí giới của quân đội Pháp; khi Nhật đầu hàng Đồng minh, nhân dân cả nước nổi dậy giành chính quyền. Những câu này thuật lại sự kiện theo trình tự thời gian.
Tuy vậy, tự sự ở đây không nhằm kể một câu chuyện cho người đọc theo dõi. Mỗi sự kiện được chọn lọc và sắp xếp để làm dẫn chứng: chứng minh Pháp không bảo hộ được ta, chứng minh ta giành chính quyền từ tay Nhật, chứng minh dân tộc ta đã đứng về phe Đồng minh. Sự kiện phục vụ cho luận điểm.
Khi đề trích riêng một đoạn liệt kê sự kiện và hỏi phương thức, có học sinh trả lời tự sự. Câu trả lời an toàn và chuẩn xác hơn là nghị luận, kèm giải thích rằng các sự việc được nêu làm dẫn chứng cho luận điểm. Nếu đề hỏi các phương thức được sử dụng, em có thể nêu thêm yếu tố tự sự, nói rõ vai trò làm dẫn chứng của nó.
Một cách tự kiểm đơn giản: thử bỏ những câu kết luận ở đầu và cuối đoạn, phần sự kiện còn lại có thành một câu chuyện trọn vẹn không. Với Tuyên ngôn Độc lập, phần còn lại chỉ là chuỗi bằng chứng rời, không có nhân vật để theo dõi, không có kết thúc riêng; điều đó cho thấy tự sự chỉ là yếu tố phụ.
Yếu tố biểu cảm và giọng văn hùng hồn
Tuyên ngôn Độc lập không phải văn bản lạnh lùng. Có những câu bộc lộ cảm xúc mạnh mẽ: lòng căm phẫn trước tội ác thực dân, niềm xót thương trước cảnh hơn hai triệu đồng bào chết đói, niềm tự hào về một dân tộc gan góc chống ách nô lệ hơn tám mươi năm, và quyết tâm sắt đá ở câu kết.
Biểu cảm ở đây là biểu cảm phục vụ thuyết phục. Cảm xúc làm cho lí lẽ có sức lay động, giúp văn bản chạm tới tình cảm của người nghe, đặc biệt là đồng bào trong nước đang đứng dưới quảng trường. Giọng văn khi đanh thép, khi tha thiết, khi hùng hồn, tạo nên vẻ đẹp riêng của văn chính luận Hồ Chí Minh.
Khi trả lời, em nên dùng cụm "nghị luận kết hợp biểu cảm" cho những đoạn có cảm xúc rõ, như đoạn kết hay đoạn nói về nạn đói. Nhưng không nên đặt biểu cảm ngang hàng hay cao hơn nghị luận, vì mục đích chính của mọi đoạn vẫn là chứng minh và khẳng định.
Ngôn ngữ và cách xưng hô: dấu hiệu nhận ra văn chính luận
Ngay từ lời mở đầu gọi đồng bào cả nước, văn bản đã cho thấy đây là lời nói trực tiếp với một cộng đồng người nghe, nhằm thuyết phục và kêu gọi. Câu văn có nhiều từ ngữ khẳng định dứt khoát như sự thật là, vì những lẽ trên, nhiều cặp từ liên kết lập luận, nhiều phép liệt kê và điệp cấu trúc để dồn nén dẫn chứng. Đó là những dấu hiệu bề mặt dễ thấy của văn nghị luận.
Từ ngữ được chọn rất chính xác, vừa có sức nặng pháp lí vừa giàu hình ảnh. Khi nói về quyền dân tộc, văn bản dùng lời lẽ trang trọng; khi tố cáo tội ác, câu văn ngắn, nhịp mạnh, giàu hình ảnh. Sự kết hợp giữa tính chính xác và sức gợi cảm ấy là đặc điểm của phong cách chính luận Hồ Chí Minh, và cũng là căn cứ để em khẳng định phương thức nghị luận khi gặp một đoạn trích chỉ dài vài câu.
Phương thức và thao tác lập luận: đừng trả lời lẫn
Đề về Tuyên ngôn Độc lập thường có cả câu hỏi phương thức và câu hỏi thao tác lập luận. Hai câu hỏi này dễ lẫn vì cùng nói về văn nghị luận. Bảng dưới đây giúp em tách bạch.
| Câu hỏi | Câu trả lời đúng hướng | Ví dụ trong văn bản |
|---|---|---|
| Phương thức biểu đạt chính là gì? | Nghị luận | Toàn văn bản nhằm khẳng định quyền độc lập bằng lí lẽ và dẫn chứng |
| Thao tác lập luận nào được dùng ở đoạn mở đầu? | Lập luận dựa trên trích dẫn, suy luận từ quyền con người ra quyền dân tộc | Dẫn hai bản tuyên ngôn của Mỹ và Pháp rồi suy rộng ra |
| Thao tác lập luận ở đoạn kể tội ác thực dân? | Chứng minh, bác bỏ, liệt kê dẫn chứng | Các tội ác về chính trị, kinh tế, nạn đói |
| Phương thức kết hợp có thể nêu? | Tự sự làm dẫn chứng, biểu cảm tăng sức thuyết phục | Thuật lại sự kiện năm 1940, năm 1945; câu kết đầy quyết tâm |
Nhớ quy tắc: phương thức trả lời câu hỏi "văn bản tổ chức ngôn ngữ theo cách nào", còn thao tác lập luận trả lời câu hỏi "người viết dùng thao tác nào để chứng minh luận điểm". Câu trả lời "phương thức chứng minh" là sai về khái niệm, vì chứng minh là thao tác chứ không phải phương thức.
Trả lời câu hỏi phương thức với đoạn trích Tuyên ngôn Độc lập
Dù đề trích đoạn nào, bốn bước sau giúp em có câu trả lời gọn và đúng.
- Xác định đoạn trích thuộc phần nào trong ba phần lập luận.
- Gọi tên phương thức chính là nghị luận, nêu luận điểm của đoạn bằng một câu.
- Nếu đoạn có chuỗi sự kiện, nêu yếu tố tự sự và nói rõ vai trò làm dẫn chứng; nếu đoạn có câu cảm xúc mạnh, nêu biểu cảm.
- Nếu đề hỏi thêm thao tác lập luận, trả lời riêng ở câu sau, đừng gộp vào phần phương thức.
Câu trả lời mẫu cho đoạn mở đầu: "Phương thức biểu đạt chính là nghị luận. Đoạn văn trích dẫn quyền bình đẳng, quyền sống, quyền tự do và mưu cầu hạnh phúc trong hai bản tuyên ngôn của Mỹ và Pháp để làm cơ sở pháp lí, từ đó suy ra quyền độc lập, tự do của mọi dân tộc." Câu trả lời ngắn mà cho thấy em hiểu đoạn văn đang lập luận điều gì.
Câu hỏi thường gặp
Phương thức biểu đạt chính của Tuyên ngôn Độc lập là gì?
Phương thức biểu đạt chính là nghị luận. Văn bản nhằm khẳng định quyền độc lập, tự do của dân tộc Việt Nam và bác bỏ luận điệu của thực dân, bằng hệ thống luận điểm, lí lẽ và dẫn chứng chặt chẽ.
Tuyên ngôn Độc lập có kết hợp phương thức nào khác không?
Có yếu tố tự sự khi thuật lại các sự kiện lịch sử làm dẫn chứng, và yếu tố biểu cảm qua những câu bộc lộ lòng căm phẫn, xót thương, tự hào, quyết tâm. Cả hai yếu tố đều phục vụ cho mục đích nghị luận.
Đoạn kể tội ác thực dân Pháp có phải là tự sự không?
Đoạn ấy liệt kê sự việc nhưng mục đích là chứng minh và bác bỏ, nên phương thức chính vẫn là nghị luận. Nên nói rằng đoạn văn dùng yếu tố tự sự, liệt kê dẫn chứng, để phục vụ lập luận.
Vì sao mở đầu lại trích dẫn tuyên ngôn của Mỹ và Pháp?
Đó là cách đặt cơ sở pháp lí mà chính các nước ấy đã thừa nhận, đồng thời dùng lời của họ để chặn trước luận điệu của đối phương. Về phương thức, đây vẫn là nghị luận, với thao tác trích dẫn và suy luận.
Phương thức nghị luận và thao tác chứng minh khác nhau thế nào?
Nghị luận là phương thức, tức cách tổ chức cả văn bản nhằm thuyết phục. Chứng minh là một thao tác lập luận nằm bên trong văn nghị luận, cùng với giải thích, phân tích, bác bỏ, so sánh. Không viết "phương thức chứng minh".
Tuyên ngôn Độc lập thuộc phong cách ngôn ngữ nào?
Văn bản thuộc phong cách ngôn ngữ chính luận. Đây là câu hỏi khác với câu hỏi phương thức; khi đề hỏi phong cách, em trả lời chính luận, khi đề hỏi phương thức, em trả lời nghị luận.